Сөз мәйегі

Кейбір аң мен құстың қазақша атаулары туралы

Аң мен құстардың қазақша атауларына байланысты аударма әдебиеттерде, ғылыми-көпшілік мақалаларда, мерзімдік баспасөз беттеріндегі материалдарда ішінара қателіктер кетіп жататынын біраз жылдан бері бақылап, байқап жүрміз. Көш жүре келе…

Сөзімізге талғаммен қарасақ немесе академик І.Кеңесбаевтың өсиеті

Халық тілі қазынасынан тамыр тартып, өркен жаятын әдеби тілдің құнарлы бір арнасы – аймақтық тіл қабаты екені белгілі. Жергілікті тіл құбылыстарының әдеби лексика қорын байытуға елеулі үлес қосып келе жатыр. Мәселен, бір кездері көйлектің…

«Жүрек, неге туладың… »

Дүйсенбек Қанатбаев лирикасының қадір-қасиетін, сырын, көз қуантар, жан жұбатар тұстарын қанша талдап, таразыласақ та әлі де болса оның суреткерлік дарынының өзіңдік сипатына тиесілі деңгейде мән беріп, зерделеп, ден қойып келе…

Қадыр ақынның қайталанбас ой-өрнектері

Таяуда қазақтың ақиық ақыны Қадыр Мырза Әлидің «Мәңгі майдан» кітабын оқып бітірген едім. «Қадыр Музасының қайталанбас өз үні, машығы мен мәнері, айшығы мен өрнегі бар. Қадыр лирикасының сыңғыры бөлек, сыры терең» деп, ғалым-жазушы…

Баспасөз тілінің құдіреті

Белгілі бір әлеуметтің мәдени ерекшеліктері сол әлеумет тілінде ғана көрініс табады. Осыған орай қазіргі қоғамда халық мәдениетін насихаттаудың, «жарнамалаудың» қайнар көзі деп бағалауға болатын қазіргі қазақ баспасөзінде материалдық және…

Бұл тастан алған да өкінер, алмаған да өкінер

Астындағы атын алты ай іздеген Малтүгел Бай Малтүгелге кырдың астында жайылып жүрген жылқыларын санап-түгендеуді тапсырады. Ол бір жылқыны ұстап мініп, жайылып жүрген жылқыларды қайта-қайта санап бір жылқының жетпейтінін айтып келеді. Бай…

Жаубүйректен жан қалмас

Соқыр десең ҚұнанбайҒа тиеді Бұл тәмсіл мынадай оқиғадан туыпты. 1863 жылы Тана мырза Көкпекті-Самар жерінде мешіт салдырады. Құнанбай жас Абайды ертіп, досының салдырған мешітіне «құтты болсын!» айта келеді. Осы сапарда Абай мен Тана…

«Айта-айта Алтайды, Жамал апам қартайды»

«Жалбызым, жалбызым, қасиетіңді білгенде өлмес еді жалғызым» Лұқпан Хакімнің ұлы ойын баласы болып өсіп қалған кезінде дертке шалдығып, ішкен асы ішінде тұрмайды. Талай өлім аузындағы науқас жандарды емдеп жазған Лұқпан неше түрлі шөптен…

«Ерназардың сегіз ұлы – бір төбе, Ер Төстігі – бір төбе»

«Кімнің ауру, кімнің сау екенін Құдай өзі біледі» Бұл тәмсілдің шығу төркіні ел аузында мына бір қызық әңгімеден қалған. Бір кемпірдің жалғыз баласы қатты науқастанып жатыпты. Кемпір: «Өрімдей ұлымды алғанша, асарымды асап, жасарымды…

«Асың түгіл, табағың қайда?»

1. «Соқыр бір істі бастады, Құдай оны қос көрсе...» Бұл тәмсілдің шығуына мынандай оқиға себеп болыпты. Бір салт атты жолаушы қалаға келе жатып, жолда таяғымен әр жерді бір түртіп, қалаға жаяу келе жатқан соқыр кісіні кездестіреді. Оны аяп,…

«Саздау жердің ағашы, сабырсыз ердің сазасы…»

Мақал-мәтелдердің баламалары – асыл сөз, билер сөзі, жақсы сөз, нақыл сөз, ділмар сөз, шешен сөз, аталар сөзі, қанатты сөз, өсиет сөз, көсемсөз, мәйекті сөз, тәмсіл – халық даналығына қатысты ұғым-түсініктерді білдіретін атаулар. Соның…

Салпық бидің салиқалы шешімі

Суан руынан шыққан Ілешұлы Салпық би 1880 жылдың қақаған қаңтар айының соңғы жұлдызында Іле өзенінен өтіп, Кеген мен Нарынқол асуынан асып, Текес ауылында тұратын бауыздау құдасы, Албан руының Алжанынан шыққан Қайранбай қажының ауылына…

«Фатимадай жар қаласаң, өзің Әлидей бол»

Мемлекеттік тіл проблемасы қазір күн тәртібіне қатаң қойылып, жан-жақты талқылануда, оның тағдырына алаңдаушылық ашық айтылып жатыр, заң қабылданып, мемлекет тарапынан біршама істер қолға алынды. Біз мемлекеттік тілді меңгермеген өзге ұлт…

Өз тіліміздегі өсімдік атауларын білеміз бе?

Жақында «Арыс» баспасынан белгілі емші Сейітқамза Қалиевтің қазақ емінің рецептері мен Тибет медицинасының негіздерін қамтыған «Емдік рецептер энциклопедиясы» жарық көрді. Кітапта қазақ тіліндегі алуан түрлі дәрілік шөптердің аты аталып,…