Сөзтаным

Ақырап

Қазан - қазақ күнтізбесі бойынша жыл он екі айдың сегізінші, ал қазіргі григориан күнтізбесінің оныншы айы. Қазақ халқы шығыс күнтізбесі бойынша қазан айын «ақырап» деп те атаған. Тіліміздегі ақырап атауы араб тілінен енген. Ақырап жұлдыз…

Қыркүйек

Қазақ күнтізбесі бойынша жыл он екі айдың жетінші, ал қазіргі григориан күнтізбесінің тоғы­зыншы айы – қыркүйек болып саналады. Қыркүйек күнтізбелік жылдың 30 тәуліктен тұратын күз мезгілінің алғашқы айы. Әдетте қыркүйек айының екінші…

Саптыаяқ, саба, торсық…

Ыдыс-аяқ – ас-тағам дайындауға және тамақтануға тікелей пайдаланылатын ыдыс түрлерінің атауы. Ыдыс сөзінің мағыналық ауқымы кең. Оған ыдыс түрлерінің бәрі жатады. Бірақ ыдыстың барлық түрлерінің ішінде тағамды дайындауға және қабылдауға…

Сарша тамыз

Тамыз – қазақ күнтізбесі бойынша он екі айдың алтыншы айы, қазіргі григориан күнтізбесінің сегізінші айы. Тамыз айы ­жаз­дың тамылжыған бір кезі. Бұл айда  шіліңгір ыстықтың беті ­қай­тып, айналадағы жеміс-жидек, көкөніс атаулының бәрі…

«Шілдем, шілдем, шілде айым…»

ШІЛДЕ – қазақ халқының дәстүрлі күнтізбесіндегі азаматтық жылдың 31 күндік бесінші айы, яғни григориан күнтізбесі бойын­ша жетінші ай. Бұл – күн барынша ұзарып, ыстық көтерілген уақыт. Шілде – нағыз шаруа айы: жайқалып өскен егінді,…

Отамалы

Маусым – григориан күнтізбесі бойынша алтыншы ай, жаздың алғашқы айы. Бұл айда шаруашыл халық үшін шөп шабу, пішен дайындау кезеңі басталады. Маусымдағы ауа райы Күн барынша ұзарады, түн қысқарады, күн ысып, жаңбыр жауады. Маусым айының…

Мамыра-жай мамыр

Мамыр – қазақ күнтізбесі бойынша жыл он екі айдың үшінші айы, яғни григориан күнтізбесінің май айына сәйкес. Жыл айларының ішінде мамыр ең сұлу, табиғаты тамаша гүлге бөленген көктемнің дер кезі, шаруа айы (Б.Әуетов). Бұл ай шаруалар үшін –…

Қызыр қамшысы

Міне, сәуірдің бел ортасына да келіп жеттік. Бұл – көктемнің нағыз күшіне енген шағы. Осы орайда оқырман қауымға сәуірде болатын табиғат құбылыстарына байланысты сөздердің мағынасын тарқатуды жөн көрдік.  СӘУІР//КӨКЕК – жазғытұрым кезіне…

Ұзынсары

Көктем – наурыздың 22-сінен маусымның 23-іне дейінгі 93 күнді қамтитын, күн мен түннің теңелуінен кейін күн көзі ұзарып, топырақтың қызып, жер бетінің көк түк жамылатын кезі. Қазақ халқының дәстүрлі күнтізбесі бойынша жыл басы Көктемде 22…

Құс қанаты

Жазба күнтізбесі болмаса да, жыл он екі айды өзінше зерттеп, зердесіне түйген қазақ жұрты он екі ай ішіндегі әртүрлі амалдарды атадан балаға мирас етіп, сабақтай білген. Жыл басы Наурызды шаруагер ел асыға күтеді. Қиыншылығы көп қыстан…

Қазақ жұртының Әз Наурызды тойлауы

Наурыз – ерте заманда отырықшы иран тілдес халықтарда қалыптасқан, егіншілік ғұрыптарымен байланыс­ты мейрам. Наурыз мейрамы күн мен түннің теңелуіне негізделген, яғни қыс қайтып көктемнің келуі, табиғаттың тірілуімен шеңдестіріліп, егін…

Наурыз батасы

Жолыңды наурыз оңдасын, Оңдағанның белгісі – Қойларың мыңдап қоздасын. Сексен інген боталап, Сегіз келін қомдасын! Маң-маң басқан, маң басқан, Шудаларын шаң басқан, Артқы өркешін қом басқан, Ботақанның анасы – Түйе бітсін үйіңе! Тұяқтары…

Абысын-ажын

Тілімізде жай ғана «абысындар», «қыз балалар» деп жалаң айта салудан гөрі, «абысын-ажын», «қыз-қырқын» деп айту қазақ менталитеті тұрғысынан көркем де әсерлі, астарлы да танымдық мәні бар қолданыс. Алайда аталмыш қос сөздердің құрамындағы…

«Кейде аяз, кейде бұрқақ, кейде қырбақ…»

Қыс – күзден кейін келетін, жылдың ең суық мезгілі. Күнтізбе жүйесі бойынша Желтоқсан, Қаңтар, Ақпан қыс айлары болып саналады. Қыста түн ұзақ, күн қысқа болып, Үркер жұлдызы көкке өрмелеп жоғары көтерілген сайын суыта түседі. Қыс мерзімін…

Шаңырақ

Қазақ халқының көшпенді өмір салтында баспана рөлін атқарған киіз үй туралы көптеген зерттеулер жарық көргені белгілі. Киіз үйдің құрылымы, оның көшпелі өмір салтына ыңғайлылығы және т.б. қасиеттері туралы көптеген мағлұмттар бұл үйдің…