Сөзтаным

ХАН атауына қатысты ұғымдар

ХАН – байырғы хандық мемлекеттегі ең жоғары лауазым, билік иесі, ел билеуші. Қазақ хандығындағы жоғарғы билік ханның қолында болды. Хан титулы ежелгі түркі заманынан бастау алып, Моңғол империясы кезеңінде қолданысқа ие болып, Қазақ хандығы…

Салтанат пен ойын-сауықтар

Хан базары – хан ордасының жанында жылдың жылы мерзімдерінде ұйымдастырылып тұрған жәрмеңкенің атауы. Хан базары Түркістан қаласында жиі өткізіліп тұрған. Жәрмеңкеде іргелес Бұхар, Хиуа, Самарқанд, тіпті Араб және Қытай елдерінен әкелінген…

«Ханнан – қазық, биден – тақпақ»

Халықтың рухани мәдениетінен, тіршілігінен, тарихынан, әдет-ғұрпынан, салт-санасынан ақпарат беруші даналық баға, тілдік код ретінде мақал-мәтелдерді танимыз. Тіліміздегі хан атауына қатысты мақал-мәтелдердің астарынан ханның қазақ…

Сайлау және рәсім-жоралғылар

Хан сайлау – Қазақ мемлекетінде қалыптасқан ең жоғары билік иесін, ел басшысын сайлаудың рәсімі мен жөн-жоралғысы. Қазақ қоғамында хандық билік тек Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошы ханнан тараған ұрпақтарына ғана тиесілі болды. Себебі ел…

Тағанақ кеңес

Хан кеңесі – қазақ қоғамында хандық билік жүргізудің негізгі ұжымдық тәсілі. Хан кеңесінің ең басты ұйытқы тұлғасы хан, ал кеңес өкілдеріне билер, әскер басы, уәзірлер тобы, сарай ақыны кірген. Ол сирек те болса, өзі сайлаған кеңес…

Асық

Асық ойындары – көшпелі елдерде, соның ішінде қазақ халқының тұрмыс-салтында атам заманнан бері келе жатқан ұлттық ойындардың бірі. Қазақ арасында кең тараған асық ойынының түрлері көп-ақ; ойын түрлеріне қарай оның ойнау шарттары да өзгеріп…

Киіз үй

Киіз үйдің құрылымы мен оның ішкі жабдықтарының ерекшелігі көшпелі тұрмыстағы қолайлықты ғана емес, толыққанды мазмұндылықты да білдіреді. Бұл баспананың мағыналық негізі – оның ішкі-сыртқы формасына, ішкі жабдықтарының нақты мөлшеріне және…

Түндік

ЖЕЛ БАУ Жел бау – шаңыраққа үш жерден байланып, керегеге асырылатын, әрқайсысында үш шашақтан төрт қатар шашағы төгіліп тұратын әрі сәндік-жиһаздық, әрі беріктік сипаттағы өрнекті құр. Дауыл, боран соққанда үйді ұшырып кетпес үшін…

Дөдеге, туырлыққас, қызыл басқұр…

Ал киіз үйдің бой түзеп, берік әрі әдемі қалыпты сақтап тұруы, оның үлкен ағашынан кішкентай бауына дейінгі әрбір элементінің атқаратын зор қызметіне байланысты. Сол себепті үй ағаштарын бір-бірімен ұштастыру, сыртқы киіз-жабындыларын…

«Құстар, құстар сызылтып ән салады…»

Құстар – табиғат атаулының бөлінбес бір бөлшегі. Табиғатқа сән беріп, аспанға көрік сыйлап, күллі болмыс-жаратылысымен ғажайыптар әлеміндей көрінетін құстар әлемі әдемілігімен, сұлулығымен тамсандырары сөзсіз. «Сөзтанымның» бұл жолғы…

Ұлыстың Ұлы күні

Бірер күннен кейін жыл басы – әз Наурыз мерекесі келеді. Шығыс халықтары «Самарқанның көк тасы еритін күн» деп айтқан ұлы күні наурыздың тағылымдық мәні ерекше. Бүгінде бұл мереке қазақ даласында кеңінен тойланып келеді. Наурыздың…

Қазақтың ырым-тыйымдары

Қазақ халқымен ғасырлар бойы жасасып келе жатқан ырым-тыйымдар жүйесі хал­қы­мыз­дың өмірінде, салт-санасында, әдет-ғұрпында, тұрмыс-тіршілігінде кеңінен көрініс тапқаны белгілі. Ырым-тыйым арқылы бала тәрбиелеу, жат әдеттерден тыю,…

«Атұстар» мен «көйлек тігер»

Қазақтың дәстүрлі танымында адамның жас ерекшелігін тұспалдап, бейнелеп айту жиі кездеседі. Адамның болмысын, мінезін түрлі теңеулер арқылы суреттеу ұлтымыздың ой ұшқырлығын, таным көкжиегінің кеңдігін байқататын құбылыс. Бұл сонымен қатар…

Аруақты жігіт

Жігіт – үйленгелі жүрген 17 мен 23 жас аралығындағы ер-азамат. Ер адамның отағасы болуға лайықты тәлім-тәрбие алған, көпшілік өмірге араласып, отбасы мәселелерінің бүге-шүгесін терең меңгерген өз бетінше отау құруға дайын шағы. Ер-азаматтың…

Салбурын – қыс мерекесі

Соғымбасы Табиғаттың қатал мінез танытып, үскірікті, аязды болып келетін мезгілі бұл қыс мезгілі екені белгілі. «Кәрі құдаң қыс келіп әлек салды» деп Абай атамыз айтпақшы, машақаты көп қыс мезгілі туралы халқымыздың ауыз әдебиетінде,…