Сөзтаным

Қара дауыл, қара жел

Қазақтың танымында жел – қыс пен жаздың қандай болатынын болжайтын синоптиктік хабаршы. Себебі күзде және көктемде жиі соғатын желдің күш-қуаты мен бағытына қарап, халық алдағы жыл мезгілінің жайлы, жайсыз болатынын аңғарып, соған орай қыс…

«Сағымнан шәйі жамылған, Қырмызы тоты құстар-ай…» Ақын Мұқағали Мақатаевтың көркемдік әлемінен

Қазақтың ақиық ақыны Мұқағали Мақатаев шығармаларының тілі бүгінде жан-жақты зерттеліп келеді. Ақынның көркем сөз тудыру тәсілдері, өлең сөз құрылымына қосқан сүбелі үлесі, көркемдік шеберлігі, көріктеуіш құралдарды тудыру ерекшелігі поэзия…

Қазақтың кәделері

Қазақ халқы әрбір салт-жоралғыны, той-думан мен ырымдарды, әдет- ғұрыптарды ұстанып, орындау барысында қуанышы мен қайғысына ортақтасқан адамдарға сол игі қарым-қатынастың құрметіне, сыйластық қызметіне арнап алғыс білдіруді, ризашылығын…

Байғазы

ЖИЕНҚҰРЫҚ – жиен нағашы жұртына алғаш барғанда берілетін кәде, сыйлық. Жиенге нағашы жұрты алғаш келгені үшін бәсiре, яғни мал атап, ен салады. Кейін нағашылары жиен ер жеткенде сол малды енші қылып беретін болған. Бұл болмаған жағдайда…

Киіт

ТОЙБАСТАР. Той бастаған адамға шапан, кездеме, әйелдердің басына тартатын жібек орамал, т.б. тоғыз-тоғыздан құралған тойбастар кәдесі беріледі. Той бастаған адам тойбастар кәдесінің айтулысын өзіне қалдырып, басқаларын «сіздерде де той…

Күйеу аттандырар

ҚОЛҰСТАТАР – ұрын келген күйеуге қалыңдығының қолын ұстатқаны үшін қыз жеңгесіне берілетін кәде. Қалыңдық әкесінің үйінде оң жақта шымылдық құрылған төсекте отырады. Ал екі әйел күйеуді қалыңдығымен жолығуға алып келеді. Олар осысы үшін…

Атбайлар

ЖАНАМА ЖАҚСЫ – қалыңмал ішіне кіретін, қыз жаққа сый ретінде берілетін қосымша мал, яғни осындайда атқарылатын кәденің атауы. Бұл – күйеужігіттің әкелген кәделерінің үстіне қызын мәпелеп өсіргені үшін той малы деп әкесіне, сүтақы деп…

Терминжасам: Ұсыныс. Пікір.

Қадірлі оқырман қауым! Терминжасам – бүкіл халыққа ортақ іс. Заман озған сайын терминология саласы да жаңа сөздермен толыға түсуде. Бұл қазақ тіліндегі терминдерді біріздендіріп, жүйелеп отыруды қажет етеді. Осыған орай Қазақстан…

Жердің сәні кіреді жұпар шашқан гүлімен…

Гүл – әсемдіктің, сұлулықтың белгісі. Көктем мезгілінде қар көбесі сөгілмей жатып, бәйшешектердің бүр жаратыны, күн қыза келе қыр төсінде наурызгүлдер (нау­рызшешек) мен наурызектер көз қуанта бой көтеретіні көктемнің сәнін келтіріп,…

«Айман-Шолпан» қиссасының тілі

XIX ғасырдың екінші жартысында «Баспа бетін көрген қисса» деген айдармен жарық көрген халықтық туындылардың бірі − «Айман-Шолпан» жыры. Бұл шығарманы ескі қазақ жазба әдеби тіл үлгілеріне жатқызуымыздың себебі, біріншіден, оның…

Таушымылдық, тұңғиық…

Күнделікті өмірімізде қыр төсінен немесе көше бойынан, болмаса гүлдер дүкенінен көріп жүрген гүлдеріміздің қазақша атауларын білеміз бе? Бүгінде әлемнің сан тарапынан әкелінетін экзотикалық гүлдерді айтпағанның өзінде, өз жерімізде өсетін…

Ұя салды қайтып келіп құстар да…

Құстар ұяны жыртқыштар мен ауа райының қолайсыздығынан қорғану үшін салады. Жыртқыштарға жем болмау үшін ұяларын қол жетпейтін жасырын жерге салып, бетін бүркеп қояды. Күрделілігіне, жыл мезгіліне, ауа райына байланысты ұя салуға әртүрлі…

Біз қалай сөйлеп жүрміз?

Қазақ әдеби тілі ауызша және жазбаша түрде қызмет ететіні белгілі. Сырттай қарағанда, ауызша тіл мен жазба тілдің еш айырмасы жоқ, айырма тек біреуінің естуге (аудиалды), екіншісі көруге (визуалды) негізделген, яғни бірінде дыбыс толқыны,…

Масатыдай құлпырған, батсайыдай жайнаған…

Жазиралы сайын даланың ыстық-суығы мен жел-боранында жан сақтаған, әдепке сай, тұрмысқа қолайлы болып пішілетін, той-жиында адамның ажарын ашып, сән берген, оның жасын, әлеуметтік келбетін, тіпті қай аймақтың кісісі екенін де ажыратып…

Ымды түсінбеген дымды түсінбейді

Айтылған сөздің астарындағы мәніне үңіліп, сырын аңдау сөз баққан қазаққа міндет болған. Тіпті ашық айтылмай-ақ, ым мен қимыл арқылы берілген ойды аңғару дала қазағына қиынға соқпаған. Ашып айтса, әбес көрінетін көкейіндегі емеурінін атап…