Кеңестік жұрнақтан арыла алмай келеміз…

Әрбір ұлт ата-тегінің айтылуымен және жазылуымен танылады. Тәуелсіздік алғанымызға жиырма екі жыл өтсе де, ұлтымыздың дені әлі күнге дейін Кеңес өкіметі тұсындағы «ич», «вич», «ов», «ев» жұрнақтарынан арыла алмай келеді. Ұлт мүддесін қорғап, еліне жаны ашитын, зиялы қауым өкілдерінің арасында  да аты-жөндері кеңестік дәуірдің жұрнағымен аталып жүргендері қаншама. 

Елбасының 1996 жылғы Жарлығында: «Ұлты қазақ азаматтар өздерінің тегі мен әкесінің атының жазылуын қазақ тіліне тән емес аффиксті алып тастай отырып, өзгертуге хақылы, алайда тегі мен әкесінің атының түбірлік негізі сақталуы тиіс. Бұл ретте, әкесінің атын жазған кезде азаматтың жынысына қарай «ұлы» немесе «қызы» сөздері қосылып, бірге жазылады» деп тайға таңба басқандай анық жазылған. Ал «Неке және отбасы туралы» заңының 28-бабында: «Тууды тіркеу кезінде ұлты қазақ азаматтардың атын, әкесінің атын және тегін мына төмендегі үш мүшелік антропонимдік белгілеу жүйесі: аты, әкесінің аты, тегі бойынша дұрыс жазуға және айтуға назар аудару керек. Мұнымен қатар азаматтардың қалауы бойынша қазақтың тегі мен әкесінің атын жазу кезінде қазақ тіліне жат -ов, -ев, -ова, -ева, -ин, -и, -ины, -на, -овна, -евна, -ович, -евич жұрнақтары алынып тасталып, олардың орнына «ұлы, қызы» жалғаулары бірге қосылып жазылады» делінген. Алайда арада осыншама уақыт өтсе де құжат алмастырып, тегін қазақшалауға асығып жүргендер некен-саяқ. Біздің облыстағы көші-қон полиция басқармасының мәліметі бойынша, 2012 жылы 43 азамат, 2013 жылдың 8 айында 49 азамат тегін ауыстырған.
Өз уақытында Халық Қаһар­маны Бауыржан Момышұлы «ов»-пен «ев»-ке қарсы тұрып, басқалардың сана-сезімінің өсуіне ықпал ете білгені белгілі. Ол туралы «Волоколамск тас жолы» кітабында былай деп суреттеледі: «Жазушы Александр Бек ­Бауыржан Момышұлымен танысқанда, батыр бабамыз өз аты-жөнін: «­Бауыржан Момышұлы» деп айтады. Түсінбеген жазушы: «Кешіріңіз, фамилияңыз қалай жазылады? деп қайта сұрайды. Сонда Бауыржан Момышұлы: «Менде фамилия жоқ» деп қысқа қайырады да: «Бұл менің әкемнің аты» дейді. Батырдың бұнысы басқа ұлттың өкіліне қазақ деген халықтың аты-жөнді жазуда өзіндік мәдениеті бар екенін түсіндірген еді. Ол осылайша КСРО-ның билік басындағыларының барлық ұлттарды «ов» деп жазып, бәрін бір кеңес халқы етіп жіберуіне өзінше қарсылығын білдірген болатын.
Тәуелсіз қазақ елінің ұлан­дарына «ов», «ев» жұрнақтары жат, сондықтан бүгінгі күні жаңа туылған нәрестелердің аты-жөндері қазақы тәртіппен жазылса қандай мерей. Қызылорда қалалық АХАЖ бөлімінің мәліметі бойынша, биыл жыл басынан бері дүние есігін ашқан 5268 сәбидің 90 пайызының тегі, туу туралы куәліктері қазақша толтырылған. Бұл, әрине, қуанарлық жайт. Ал осы күнге дейін Кеңестік жұрнақтан әлі де болса арыла алмай келе жатқандарда, меніңше, құлық жоқ. Құлықты оятатын намыс жоқ. Кезінде қазақтың болмысын, санасын ұлтсыздандыру үшін жасалған үрдістің әлі де үзілмей келе жатқаны бойында ұлттық рухы бар қазақтың намысына түрткі болуы керек.

Жанар ТҰРДЫБЕКҚЫЗЫ, Қызылорда



Принтерден шығару Принтерден шығару

Пікірлер: 2

  1. Сәкен says:

    Намыс жоқ емес, жағдай жоқ. Себебі Кеңес заманында туылған азаматтардың құжаттарын өзгертуі үшін сан рет құзырлы органдардың табалдырығын тоздырып, барлық құжаттарын түгел ауыстыруына тура келеді. Біздегі “система” шет елдегідей емес, 5-10 минутта тиісті құжатты қолға алатын…

  2. Ұлы Ұш - Алаш says:

    ҚАЗАҚ САНАСЫНА СІЛКІНІС ҚАЖЕТ
    « Егемен болмай, ел болмас».
    Махамбет
    Егемен ел – Тәуелсіз ел
    20 жыл бойы Қазақстан Республикасының тәуелсіздік мерекесі басқа мемлекеттердегідей жалпы халықтық көтеріңкі көңіл-күймен тойланған емес. Меніңше, бұның үш себебі бар. Біріншіден: Еуропалық жаңа жылдың көлеңкесінде қалуы. Екіншіден: Қызыл империяның қабырғасын сөккен дербестік жолында құрбан болған, асқақ рухты қазақ жастарының жадымыздан өшпес орын алуы. Үшіншіден: желтоқсан айындағы ауа райының қолайсыздығы. Оған 2012 жылдың желтоқсаны нақты дәлел бола алады. Осы жылы ауа райының өрескел аяздығына байланысты Қазақстан тереториясында Тәуелсіздік мерекесі тойланбай қалды. Бұл біздің ұлттығымызға, елдігімізге сын. Сондықтан, Тәуелсіздік күнін нақтылап өз орнына қойғанымыз абзал. Қазақ елі өзінің Егемендігін 1990 жылы 25 қазанда қабылдағаны мәлім. Қазақ (Советтік Социалистік) Республикасының мемлекеттік егемендігі туралы деклорация былай басталады. «Қазақ Советтік Социалистік Республикасының Жоғарғы Советі Қазақстан халқының еркін білдіре отырып…
    Қазақ ұлтының тағдыры үшін жауапкершілікті ұғына отырып,
    ізгілікті демократиялық, праволық мемлекетті құруға бел байлауды негізге ала отырып,
    Қазақ Советтік Социалистік Республикасының мемлекеттік егемендігін жариялайды және осы Деклорацияны қабылдайды» – деп 17 бөлімнен тұратын құжатты бекітеді. Деклорацияда егемен ел ретінде, ел аумағының бөлінбес бір тұтастығы, мемлекеттік рәміздердің қастерленуі, тіпті егеменді мемлекет ретінде жаңа Конституциясының жүзеге асырылуы жайында нақтылы айтылады. Ал, 1995 жылдың 30 тамызында қабылданған Қазақстан Республикасы Конституциясының 2-бабындағы 1,2 тармағында «Қазақстан Республикасы – президенттік басқару нысанындағы біртұтас мемлекет. Республиканың егемендігі оның бүкіл аумағын қамтиды. Мемлекет өз аумағының тұтастығын, қол сұғылмауын және бөлінбеуін қамтамасыз етеді» – деп көрсеткен. Осынау, 1990 жылғы 25 қазанда қабылданған егемендік туралы Деклорация мен 1995 жылғы 30 тамызда қабылданған Конституция да ТӘУЕЛСІЗ деген сөз бірде-бір рет қолданылмаған. Демек, Егемендік пен Тәуелсіздік – егіз ұғым. Махамбет бабамыздың «Егемен болмай ел болмас» – деуі тәуелсіз, дербес ел болуды аңсауы. Сондықтан, 25 қазан күнін Тәуелсіздік һәм Республика күні ретінде тойлауды, ал 16-17 желтоқсанды «ҚАЗАҚ РУХЫ» күні деп атап белгілеуді ұсынамын.Жалпы егемен ел ретінде түзетеріміз баршылық. «Кеңесіп пішкен тон, келте болмайды»-деген ғой бабаларымыз.
    ТЕКТІЛІГІМІЗДІ ТАНЫТЫП ТЕГІМІЗДІ ТҮЗЕЙІК
    ОВ,ЕВ,ИНдерден қайтсек құтыламыз? Осы бір тақырып Ақмет Байтұрсынұлының бастауымен 1915 жылдан бері жазылып келеді ,оған үш жылдан соң 100 жыл болады.1996 жылғы 2 сәуірде Қазақстан Республикасы Президентінің «Ұлты қазақ азаматтардың тегі мен әкесінің атын жазуға байланысты мәселелерді шешу тәртібі туралы» жарлығы шықты.Бұл Жарлықта «Ұлты қазақ азаматтар өздерінің тегі мен әкесінің атының жазылуын қазақ тіліне тән емес аффиксті алып тастай отырып,өзгертуге хақылы,алайда тегі мен әкесінің атының түбірлік негізі сақталуы тиіс.Бұл реттеәкесінің атын жазған кезде азаматтың жынысына қарай «ұлы» немесе «қызы» сөздері бірге жазылады» делінген.Осы арада азаматтардың аты-жөнінің «ұлы», «қызы» деп нақтылы бір жүйеге түсірілгенімен,тегін жазудағы бір ізділік айқындалып айтылмағандықтан әркім өз тектерін әр түрлі жазуда.Бірі тегіне «әулеті» деп бірі «тегі» деп қосып жазса,енді біреулеріміз еуропалық үлгіні ұстанып Қасымбек Айдар,Бейбіт Бекен,Серік Арман,Қанат Қайрат деген сияқты қайсысы аты қайсысы тегі екені белгісіз үлкенге, ата-бабаға, қарияға деген құрмет сезілмейтін ұлттық болмысымызға жат үлгіні ту етіп жүргеніміз және бар.Он, жиырма атасына дейін жатқа айтып беретін қазақ тексіз емес еді. «Жеті атасын білген ер, жеті жұрттың қамын жер», «жеті атасын білмеген жетесіз»,демекші қазақта «жеті ата», «ата тек» деген қасиетті ұғым бар.Сондықтан да ұлты қазақ азаматтар тегін жазғанда осы ұлтымыздың өзіндік ерекшелігіне тән киелі «ата» деген сөзді қосарлап жазса деймін.Бұл тегімізді жазғандағы қазаққа ғана тиесілі бір ізді үлгі болар еді. Мысалы:Досқан ата Берік Алмасбекұлы, Қасентай ата Гүлбақыт Төлегенқызы, Наурызбай ата Айсұлтан Әбдешұлы, Тасболат ата Еркежан Сәкенқызы т.т. Әгәрәкім осы бір үлгіні заңдастырсақ біз әлемнің қай түкпірінде жүрмейік Алаш ұранды Қазақ баласын аты-жөнінен немесе бір ғана тегінен-ақ бірден танып біліп отыратын боламыз.Тағы бір айтарым атамыздың атын яғни тегімізді кез-келген жерде айтып,кез-келген жерге жаза бергенді доғаруымыз керек.Тегіміз төлқұжат,жеке куәлік,диплом сияқты толық аты-жөні,тегімен куәландырылатын ресми қағаздар мен құжаттарға ғана жазылғаны жөн. Қалған кездерде мектепке барған баладан бастап,барлық мемлекет қызметкерлері тегіс аты-жөндерімен жазылып аталғандары дұрыс.Мектеп оқушысын,болмаса студент оқушыны тақтаға шақырғанда Арман Тұрарұлы,Әсем Қанатқызы деп немесе жәй ғана Тұрарұлы,Қанатқызы тақтаға шық деп шақырып,баға қоятын журналдарын толтырғанда тек қана аты-жөндерімен жазсақ .Осылайша ов,ев,индерден құтылып қана қоймай,бір ізге түсірілген,ұлттық болмысымызға тән таза қазақы үлгіні өмірге әкелген болар едік.

    Самат Сыпатайұлы

Пікір қосу