Түркітанушы

Түркітану – Еуразия кеңістігіндегі түркі халықтарының рухани мәдениетін зерттейтін кешенді ғылым. Аталған ғылымның даму аясы, әсіресе, ХХІ ғасырда ілгерілей түсті. Ол өз дамуында қоғамдық-саяси, әлеуметтік-гуманитарлық сипатқа ие болды. Бұл қоғамның кемелденуінен туған қажеттілік болса керек. Өйткені жаһандану заманында түркі халықтарының ортақ тарихына, ортақ мәдениетіне ерекше көңіл бөліне бастады. Елордамыз Астанада «Түркі Академиясы» ашылды.
Жалпы алғанда түркітану мәселеріне түрколог ғалымдармен қатар әдебиетшілер де, тарихшылар да, мәдениеттанушылар да қалам тарта бастады. Бұл түркітану ғылымының тереңдеуіне, ілгерлеуіне серпін бергенімен, осы тақырыпқа ден қойған зерттеушілердің арасынан шын ғалымды ажыратып алуды едәуір қиындата түсті. Өйткені «түркітану» деп аталатын ғылымның күрделі саласына барлығының бірдей шамасы жете бермесі анық.

Осы тұрғыдан келгенде бар ғұмырын осы салаға арнап келе жатқан танымал түркітанушы ғалым, филология ғылымдарының докторы, профессор Берікбай Сағындықұлын көпшілікке таныстырып жатудың қажеті бола қоймас. Есімі елге белгілі, бірнеше ғылыми еңбектердің авторы, ұстаз, ғалым ағамыз жақында мерейлі 75 жасын атап өтті. Осы мерейтой тұсында Берікбай Сағындықұлының түркітануға сіңірген ұшан-теңіз еңбегіне азды-көпті тоқтала кетуді өзіме парыз санадым.
Жалпы, Бекеңнің түркітану ғылымын­дағы алатын орны туралы көп айтуға болады. Бұл ретте оны түркітану сияқты кешенді ғылымның бір саласы – орта ғасырлық жазба ескерткіштерін зерттеу ісіне ықпал еткен ұстазы, танымал ғалым, түркітанушы Ә.Нәжіптің есімін атап кету орынды.
Негізінде қазақ тілінің басты қайнар көздерінің бірі болып табылатын орта ғасырлық жазба жәдігерліктерді зерттеу ісі өткен ғасырдың 60 жылдарынан бері кешенді түрде қолға алынған болатын. 1978 жылы ғалым Ә.Нәжіптің «Изучение истории тюркских языков в Казахстане» атты мақаласы жарияланды. Мақалада ол А.Құрышжанов, А.Есенғұлов, Г.Айдаров, А.Махмутов, Т.Қордабаев, М.Томанов, А.Аманжолов, А.Ибатов сынды ғалымдардың зерттеулеріне ерекше тоқтала келіп: «…в 1973 году в Известия АН К ССР опубликована ­статья молодого ученого Б.Сагиндыкова на тему «лексические и грамматические особенности арабских и персидских элементов тюркоязычных памятников Золотой Орды и Египта ХІV века. За анализ арабских и персидских элементов, за выяснение их роли в обогощении лексики, в словооброзавательном процессе, в различных сочетаниях и т.д. в первые взялся Б.Сагиндыков» деп атап көрсетті. Бұл Б.Сағындықұлының еңбегіне берілген лайықты баға еді.
1977 жылы Берікбай Сағындықұлы «ХIV ғасыр жазба ескерткіштерінің салыстырмалы лексикасы» деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғаса, 1994 жылы «Түркі тілдері лексикасы дамуының фонологиялық заңдылықтары» атты тақырыпта докторлық диссертация қорғап, ол еңбегі кейін «Қазақ тілі лексикасы дамуының этимологиялық негіздері» деп аталатын монография ретінде жарық көрді.
Аталған еңбек қазақ тілі тарихын тың жаңалықтарымен, соны көзқарастармен байытты. Түркітанудың сан-салалы ғылыми-теориялық мәселелерінің шешім табуына түрткі болды. Нақтырақ айтсақ, Б.Сағындықұлы дауысты дыбыстардың да, дауыссыз дыбыстардың да түпкітектерін (архетиптерін) көне түркі жазба ескерткіштері, қазіргі түркі тілдері, сондай-ақ олардың диалектілері мен говорлары негізінде алғаш рет ашып айқындады. Екіншіден, тарихқа белгісіз ежелгі дәуірлерде түркі тілдерінде жіңішке дауыстылар мен ұяң дауыссыздардың мүлде болмағандығын ғылыми дәлдікпен тұжырымдады. Үшіншіден, осы кезге дейін сөз басындағы й-дж-ж-т-д-ч-ш-с-з….дауыс­сыз дыбыстар сәйкестігінің түпкі тегі (архетипі) табылмай келе жатқан болатын. Бұл сәйкестіктің архетипін В.Радлов бастаған ғалымдардың бір тобы й архифонемасы деп есептесе, Г.Рамстедттің тұжырымдауынша, аталған сәйкестіктің түпкітегі дж аффрикаты болып табылады. Бұған қатысты басқа да ғалымдардың сан түрлі пікірлері жоқ емес. Б.Сағындықұлы осы болжамдардың қисынсыздығын көрсете отырып, архетип екі бірдей қатаң ТС (ц), қатаң ТШ (ч) аффрикаттары екендігін таза ғылыми тұрғыдан дәлелдеп шықты. Мұны шешу үшін математикалық әдіс-тәсілдерді тиімді пайдаланды. Өз тарапынан ТШ (ч), ТС (ц) аффрикаттары бір заманда Т[С/Ш] күрделі аффрикаты болуы мүмкін деген ғылыми тұжырым жасады. Тарқата айтқанда, Т, Ш, С фонемаларының қасиеттері сол күрделі аффрикатта біртұтас жинақталған деп тұжырымдады. Бұл құбылысты ашу үшін Б.Сағындықұлы ең алдымен үнемдеу заңын, оның принциптерін жете меңгерді. Үшіншіден, й, һ, у қыстырма, сына дыбыстарының сырын ашты.
Төртіншіден, түркі тілдерінде полисинтетикалық құрылым, флективтік (қопарылмалы) құрылым дәуірлері болғандығы ғылыми дәлелденді. Флексияның бір буынды сөздерді: зат есімді де, сын есімді де, сан есімді де, есімдікті де, етістікті де, тіпті жұрнақтар мен жалғауларды да қамтитынын нанымды фактілермен көрсете білген. Ғалым флексияның бір буыннан әрі аспағандықтан түркі тілдерінде дамымай қалғандығын ашып айтады. Бесіншіден, сіңісу, жылысу, ығысу құбылыстарының табиғатын айқындайды. Сөз басындағы, сөз ортасындағы, сөз соңындағы барлық дауыссыз дыбыс сәйкестіктерінің пайда болу себептері түсіндіріледі. Алтыншыдан, дербес сөздерден пайда болған жұрнақтар мен жалғаулар анықталып, оларға нақты деректер келтіреді. Жетіншіден, түркітануда алғаш рет тілдік бөлшек-түбіртек (силлабофонема) бар екендігі анықталды. Бұл жаңалықтардың барлығы қазақ тілінің бай тарихын жан-жақты тануға мүмкіндік берді.
Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев «Тарих толқынында» атты кітабында «Егер біз мемлекет болғымыз келсе, өзіміздің мемлекеттігімізді ұзақ уақытқа меңзеп құрғымыз келсе, онда халық руханиятының бастауларын түсінгеніміз жөн» деп жазды. Халқымыз мекендеген ұлан-ғайыр аймақтағы руханияттың алты мың жылдық тарихи дамуын 12 кезеңге бөліп көрсетті. Осы кезеңдердің ішіндегі жетінші, сегізінші кезеңдердің мәні зор. Жетінші кезең – Қожа Ахмет Ясауидің ілімімен өрнектелсе, се­гі­зінші кезең XII–XIV ғасырларға жатады. Бұл тарихтағы Қарахандықтар дәуірі, Қыпшақ конфедерациясының қалыптасуы, Моңғол шапқыншылығы, Алтын Орданың өркендеуі сияқты елеулі оқиғалар кезеңі. Тарихтың осы кезеңдерінде телегей теңіз біртұтас түркі тілінен қазақ халық тілінің даралану үрдісі басталады. Осы тұстағы жазба ескерткіштер тілі – Бекеңнің бірден-бір зерттеу нысанасына айналды.
Түркітануда көне әзербайжан тілі, ескі өзбек тілі деген атаулар, зерттеулер баршылық. Ал көне қазақ тілі туралы мүлде айтылған емес. Сондықтан ең басты сауал көне қазақ тілінің дерегін, сілемін қайдан табамыз, неден бас­тап зерттейміз деген мәселеге тірелді. Біріншіден, қазіргі қазақ тілі өз тарихын зерттеуде негізгі қайнар көзі бола алады, яғни жеке тілдердің пайда болу және қалыптасу тарихын тек қана көнеден жаңа дәуірге қарай зерттеу емес, керісінше, қазіргі тілдік фактілерге сүйене отырып, қазіргіден көне заманға қарай, жаңадан ескіге қарай, ескіден көнеге, көнеден ежелгі заманға қарай сатылай зерттеген дұрыс. Екіншіден, көне қазақ тілінің сілемдерін зерттеу алаңы тарихи жазба ескерткіштер тілі. Сондықтан қазіргі қазақ тілі мен жазба жәдігерлікті салыстыра отырып, ондағы әрбір тілдік элементке, грамматикалық тұлғаларды ден қоя зерттегенде ғана көне қазақ тілінің сілемдерін болжай алмақпыз.
Бүгінгі таңда Берікбай Сағындықұлы «Қазақ тегі» іргелі жобасы аясында бір топ шәкірттерімен «Қазақ тілінің шығу тарихын» жазу үстінде. Берікбай Сағындықұлы көп жылдар бойы ұстаздық пен ғылыми жұмысты қатар алып, нәтижелі еңбек етіп келеді. Бұл орайда Бекеңнің ізін басқан шәкірттері де көп. Арасында 6 ғылым докторы, 24 ғылым кандидаты, 1 PhD докторы, 30-дан аса магистр бар болашақ ізбасарлары бүгінде қазақ тілінің тарихи лексикологиясы, жазба ескерткіштер тілі мен тарихи грамматика, фонетика, семантика мәселелері бойынша зерттеу жұмыстарымен шұғылдануда. Ал Бекеңнің қаламынан туған 3 монография, 12 оқу құралы, 300-ге жуық ғылыми мақаланы түркітану ғылымына қосылған қомақты үлес деп бағалаймыз.

Мұрат САБЫР,
филология ғылымдарының
докторы, профессор,
Батыс Қазақстан инженерлік-гуманитарлық университеті

Оқи отырыңыз... Авторлық мақалалар

Пікір қалдыру

Сіздің E-mail-ңыз жарияланбайды.