Суреткер

Көсемәлі СӘТТІБАЙҰЛЫ

Суреткер

Жұмыста отырған едім, кеңсеме біреу келіп кірді. Түріне қарасам жазатын адам. Басындағысы да, мойнындағысы да, үстіндегісі де жазатындар мен оқитындар киетін, орайтын, ілетін нәрселер.
– Иә, келіңіз, отырыңыз. Не әкелдіңіз?
– Әңгіме.
– Ұзақ па?
– Жоқ, онша ұзақ емес.
– Онда дұрыс екен. Не туралы?
Жазғышым қиналды. Қиналды деп қоямын, әлде күмілжіді ме екен. Әйтеуір, ішінен, мүмкін көмейінен болар ыңырсыған бір дыбыс шығарып, бет-әлпеті, дұрысы аузы мен езуінің тұсы бір жағына қарай қисайыңқырап кетті. Сірә, әңгімесінің не туралы екенін тарс еткізіп айта салудан қашқақтайды не ыңғайсызданады.
– Бүгінгі күннің тақырыбы ма? Әлде тарих па?
– Қалай десем екен? Екеуіне де келетін сияқты.
– Қаһарманыңыз кім? Кәсіпкер, әкім, депутат, министр? Әлде жастар жайлы ма?
Жазушым тағы мүдірді. Кө­мейі­нен қыңсылағандай тұн­шығып шы­ғатын дыбыс тағы да пайда болып, езуі бір жағына қарай тағы да созыла түсті.
– Ау, айтсаңызшы енді жұмбақ­тамай.
– Айтсам, кімді тәлкек қып отырсың деп қуып шығатын шы­ғарсыз.
– Былай болсын, біздің келген-кеткенмен ырғалып-жырғалып отыратын уақытымыз жоқ.Асы­ғыспыз. Мына бопыраған қағаз­дар­дың бәрін сіз сияқты ақынмын, жазу­шымын деп келетін адамдар тастап кеткен. Сіз де тастап кетіңіз. Жауа­бын телефон арқылы білесіз. Қатқыл­дау үнмен осылай дедім де телефо­ным мен электронды поштам жазыл­ған кәртішкемді ұсындым. Осы кезде анау тәуекел дегендей бар күш-қай­ратын жинап алды да:
– Құдай туралы жазып келіп ем, – деп салды.
***
Ә, дегенде, не дерімді білмей то­сылып қалдым. «Жығылсаң нардан жығыл» дейтін ақын, жазушыларды білеміз. Бірақ олардың ешқайсысы бүйдеп «бас жаққа» барыспайтын. Одан кейін қазір атеизмнің де заманы емес, үйдің іргесіндегі мешіттің «Аллаһу акбарымен» оянамыз. Тө­се­гімізге де осы үн жатқызады. Сонда бұл жазушым нені меңзеп отыр?
Қиналсам да сыр бермедім. Түк болмағандай, Құдай туралы күн сайын әңгіме оқып жүрген адамдай:
– Қалдырып кетіңіз, – дедім.
Ол қолжазбасын ұсынды.
– Электронды нұсқасы бар ма?
Бар екен. Оны да көшіріп алдым. Шынында, шығармасы шыли ұзақ емес екен. Бір сәтте оқып тастайтын нәрсе. Жазушым да дүниесін көзінше оқып, айтатын пікірімді тезірек естігісі келіп отырған сияқты. Бірақ онысын менің жаным қалап тұрған жоқ.
– Сау болыңыз.
Қоштасуға қолымды беріп жа­тып түріне тағы қарадым. Жоқ, біреумен сәлемдесе кетсе, уағыз айта жө­не­летіндердің санатынан емес сияқты. Бұрын көрмеген де адамым. Ол да жа­зушы емес пе, менің өзінен тез құ­тылғым кеп тұрғанын сезіп:
– Ертең хабарласайын ба?- деді.
– Иә.
Жазушым есіктен шығып кетті. Мен қолжазбаға үңілдім.
***
«Ұлы суреткер ойланып отыр…
Ол бұған дейін де небір ғаламат туындыларды дүниеге әкелген. Ол бұған дейін де небір ғаламат дүние­лерінің күлін көкке ұшырған… Бұл жолы да «Қайтсем екен осыны?» деп шығармасына қарап ойланып отыр.
Аспан мен жер, тау мен дала, өзен мен көл, мұхит пен теңіз, топырақты жапқан жап-жасыл желек, жер мен суды мекендеген сан мыңдаған жан-жануарлар мен жәндіктерді «қажет емес» деп тапса, дәл қазір-ақ белінен бір сызып өшіре салады.
Әрине, көк пен жер бояуларының сұлулығына жететін ештеңе жоқ. Мұндай ғажап үйлесімді бұған дейін де ешкім жарата алмаған, бұдан кейін де ешкім жарата алмасы анық. Жаратқан дүниелерінің ішінде адам, тіпті ерекше құбылыс боп шықты.
Күюі де, сүюі де, сатуы да, күнәға батуы да оңай олар мұнымен таласқандай шетінен бір-бір Жаратушы боп алды. Бұл аспандағы Жаратушы болса, олар өздерін жер бетіндегі Жаратушы санайды. Тайталасқандар бұған дейін де болған. Анау Бабыл не болды? Бір сүйкеп еді, жермен-жексен болды да қалды.
Суретін әлдеқашан салып біткен ол ойланып отыр. Шығармасын жазып біткен суреткер не істейді? Жақсы болса, таңдайын қағып тамашалайды. Жаман болса, кем-кетігін түзейді. Мұның суретіндегі кем-кетік не? Тау мен дала емес, әрине. Мұхит пен теңізде де оғаштық байқалмайды. Тапты. Кем-кетік адамдарында екен. Тау мен таста тіл жоқ, сондықтан олар кем-кетіктен ада. Ал адамдар… бұл жаратқалы бері адам боламыз деп қақсаумен келеді. Бірақ сүйреңдеген тіл сүріндірмей тұра ма, екі күннің бірінде күпірлік жасайды. Күнәға батады. Астамшылыққа ұрынады. Бір жағын күлмен көміп, сумен тұншықтырып, тәубесіне келтірсең, екінші жағында тағы бір тағылық бой көтереді. Соғыс та, сүргін де, бақастық та, бақталастық та айуандардан емес, адамдардан шығып жатыр. Бұл салған ғажайып суретке қан мен қара күйе жағып, ластап тастайтын да сол… адамдар.
Еһ, бұл осы адамдарды қандай құштарлық сезіммен жаратып еді десеңші. Бар қиялын, бар махаббатын арнады емес пе?! Бірақ олар сол сүйіспеншілікті ақтап жүр ме? Дұрыс жолға түссін деп оларға ғибратты кітаптар мен ұстаздар да жіберді ғой. Бірақ ең сүйікті туындысы – адамдар одан да нәтиже шығармады. Ендеше, сурет бетіндегі екі аяқтыларды бір сүйкеп өшіріп тастап, сана-сезімі бұлардан да жоғары басқа бір мақұлық ойлап табу керек шығар. Сонысы дұрыс. Өйткені суретіндегі мына адамдардың осы кеткені кеткен сияқты…
Не істеу керек? Қыл қаламын бояуы­ның қасына қойып, қолына өшіргішін алған ұлы суреткер «Өшірсем бе екен, өшірмесем бе екен?» деп ойланып отыр…».
***
Ал керек болса. Мұны қалай жарыққа шығарамын. Әңгіме деуге келе ме өзі? Иесіне не деп жауап бергенім жөн? Әлде «тәуекел» деп сенбілік газетке салып жіберсем бе екен. Бірақ мешіттегі имам не дейді? Бас редакторым ше? «Алла Тағала саған ойыншық па?» деп қоя салса жақсы, қызметімнен қуып шықса не істемекпін? Бірақ бұл жерде Хақ Тағалаға ешкім тіл тигізіп отырған жоқ қой. Атеизмнің де исі жоқ. Кәпірліктің де, күпірліктің де белгісі білінбейді. Жазушының негізгі нысанаға алғаны адасқан адамдар екен, ал ондайлардың айуандығы жазылғалы қаншама ғасырлар өтті.
Авторын ұстамай дереу қайтарып жібергенім дұрыс бопты. Әйтпесе, табан астында не деп жауап берем мынаған. Еуропа әдебиетімен «ауырған» біреу сияқты. Құдай туралы қымсынбай қалам сілтейтін сол жақтың жазушылары болушы еді. Шақшадай басым шарадай болып ойланып отырғанымда жауапты хатшы келіп кірді. Түрі боп-боз.
– Жаңа саған кіріп шыққан адамды ұстап әкетті, – дейді.
Кімнің кеңсесіне кімнің кіріп-шыққанын бақылап отыру сияқты жауапты хатшының бір міндеті біздің редакцияда да бар.
– Кімдер ұстап әкеткен? Полиция ма? Мас емес сияқты еді ғой.
–Жоқ, «Жедел жәрдем» ма­ши­насымен келген сияқты. «Жын­ды­ха­надан қашып кеткен адам екен» дейді… саған жайша келіп пе? Құдай сақтаған екен қайта, басыңды жарып кетпегеніне қуан.
Біреу үстіме мұздай су құйып жібергендей болды. Бәсе, мен оқып шыққан мына әңгіме сау адамның миына келетін дүние емес сияқты көрініп еді. Кенет оның ыңырсыған бір дыбыс шығарып, бет-әлпеті, дұрысы аузы мен езуінің тұсы бір жағына қарай қисайыңқырап кететіні есіме түсіп, отырған жерімде сілейдім де қалдым.
Жауапты хатшы бір жауапты жұмыс тындырғандай шығып кетті. Мен «Ұлы суреткер ойланып отыр» деген «әңгіменің» үстіңгі жағына «архивке» деп жаздым да, сол заматта хат тіркеушіге жөнелттім. Ал сенбілік газетке басқа әңгіме барады. Әңгіме болғанда қандай! «Хюррем Сұлтан» деген атпен ауылының ортасына хамам-монша салып берген бір далаңбай кәсіпкер жайындағы керемет дүние…

ҚАЗАНАМАШЫ

Алыстағы бір ауданның алыстағы бір ауылына демалуға барғанмын.
Бір-екі күннен кейін әңгімелесетін жібі түзу адам таппай ішім пысты. Ауыл әкімінің аудан орталығына шапқылаудан қолы тимейді. Одан қалса «жәрмеңкеге» деп үйді-үйден азық-түлік жинайды. Бүйткен тірлігі құрсын. «Мәдениет үйінің меңгерушісімін» деп танысқан шертік қарын жігіт ағасының да жұмысы қауырт. Ана ауылдағы той мен мына ауылдағы беташар соның мойнында. Енді кім бар сөздің мәнісін түсінетін? Айтпақшы, сандалып кітапханаға бардым. Бір сары қарын әйел жемпір тоқып отыр екен, мені көріп, қолындағы іскектері мен жіптерін жиыстырып, қобырап кеткен шашын түзеп, мәдениет қызметкерінің мәдениетті кейпіне ене қалды. Оның бойын түзеп, әбігерге түсіп, әлек-шәлек бола қалғанын көрмегенсіп, сөредегі сан мыңдаған кітаптар сапына қарай өттім. Бәрі «Қоқан жылғы» кітаптар. Бірақ иістері, сарғайған мұқабалары мен парақтары, авторларының аты-жөндері, ішіне бүккен хикаялары… бәрі-бәрі жаныма сондай жақын. Баяғыда осы кітаптарды ұрлау үшін тере­зеден түсуші ек. Әй, балалық-ай. Газет-журналдарды мұнда аптасына жиып-теріп бір-ақ әкеп тастайды екен. Мен қаладан шыққан кезде оқып қойған газеттерім әлі келмепті.
Кі­тап­­ханашы әйел менің жабырқаған жүзім­нен ой бөлісіп, уақыт өткізетін бі­реуді таба алмай, қиналып жүргенімді сезгендей:
– Осында бір ақын жігіт бар, – дегені. – Анда-санда келіп, бізден кітап алып тұрады.
Алматыдағы «ақынмын» деп ақырып, бақырып жүретіндерден ығыр бол­ған басым, әйелдің «әңгімесін» жақ­тырмасам да:
– Оны қалай табуға болады? – дей салдым. Әйел шағын ғана ауылдан «ақын» деп атаған қайнысының мекенжайын таба алмағандай, ә, дегенде, аб­ды­рап қалды да:
– Не десем екен, – деді күмілжіп. – Ол, негізі, қабір қазумен айналысады.
Денем дір ете қалды.
–Қабір қазғаны несі? Енді әйел батылданып кетті.
– Кәдімгі қабір ше? Өлген адамдар­ды жерлейтін…
– Сонда не, бұл ауылдың адамдары күнде өле ме?
– Е, жоға, кеше бір кісі қайтыс болған.
– Нан-шайын қабір қазудан айырып жүрген біреу десеңші, – деуін десем де, өз сөзіме өзім ұялып қалдым. «Адал жұмыс, сауапты іс, біреудің ала жібін аттап жатқан жоқ, оның несі сөкет» деп өзімді-өзім іштей сөктім де, кітапханадан үндемей шығып кеттім.
Бұл ауылдың қабірстаны қайда екенін осында келе жатқанда көргем. Сондықтан ауыл шетіндегі төбешікке қарай аяңдап жүре бердім. Көп кешікпей молалар да көрінді. Молалар да адамдар сияқты әртүрлі. Біреуінің сән-салтанатты мазары бар, біреуінің топырағы ғана томпайып жатыр. Қаладағы пәтері барлар мен пәтері жоқтар сияқты.
Молалар шоғырының ар жағынан қарауытқан жас топырақ көрінді. Сыртқа қарай анда-санда ұшқан то­пырақтан жаңа қазылып жатқан қабір ішінде біреудің бар екені байқалады. Жетіп барып, жұмысын бөлгім келмеді. Өйткені өзім де жазу жазып жат­қанымда біреудің сұңқиып кеп, қарап тұрғанын жақтырмаймын. Одан да молалармен «таныса» берейін. Бірінің басында белгісі бар, бірінің басында белгісі жоқ қабірлер де бірінің артында бала-шағасы бар, бірінің артында ұрпағы жоқ адамдардың аянышты тағдырына ұқсап кетті.
Міне, мына моланың мәрмәр тастан тұрғызылған белгісі бар екен. Баяғының шал-кемпірлері армандаған «Самарқанның көк тасы» осы. Қазір оны Самарқаннан тасымайды, өзіміздің таудан-ақ ала береді. Жазу-сызуға құмар басым, сол жазу-сызудан қашып, ештеңе ойламастан бір демалғым кеп жүрсем де мәрмәр тастағы өлеңге көзім түсті. Марқұмның аты-жөні мен туған және өлген күнінің астына екі шумақ жыр жазылыпты.
Қалжыңын қамшы,
күлкісін жанға ем еткен,
Өр мінез ұл ең бақыттан сен де дәметкен.
Бақұл бол, достым,
тағдырға тақыс не дауа,
Үзілді үміт, тоқтады жүрек кенеттен.
Жазмыш жазса жүрер ең елді сән ғылып,
(Ұл-қызың айтар сағынышын енді
ән ғылып!).
Оран да, ұйықта, топырағына торқа
ауылыңның,
Жаннатта жаның жарыңмен
бірге мәңгілік!
Кім жазса да мына өлең қаладағы көкірегін ұрған кейбір ақындардың шатпағынан көш ілгері сияқты. Ең бастысы, өлеңнің әрбір жолына автордың барын салғаны, шын жоқтап, жаны шын шырқырағаны байқалады.
Жаныма жақын тағы бір жыр табылып қала ма дегендей, қабірлерді ары қарай аралай бастадым. Басында белгілері жоқ қабірлер көп екен. Іздеуі жоқ, сұрауы жоқ қаншама жақсы адамдар өтіп жатыр өмірден. Ал үйілген топырақтарының бір жақ шеті опырылып ішіне қарай құлаған қабірлер, тіпті аянышты. Қылуеттеп қабір қазу қандай өнер болса, оны құламайтындай етіп, мұқият көме білу де үлкен өнер емес пе? Ал біздің қазақтар марқұмдардың мәңгілік мекенін асығыс-үсігіс көме салады да, ал ол кейін жаңбырдың, қардың суымен опырылып, құлап кетеді. «Осыны да білмей ме» деп күйінесің.
Тағы да мола. Тағы да бір мәрмәр тас. Тағы да өлең. Біздің қазақтар Құранды қалай құрметтесе, қара өлеңді де солай құрметтейді. Қарашы, араб тілінде жазылған дұғамен бірге, қазақ тілінде өлең де жаздырып қойғандарын. Және қандай өлең десеңші.
Өмірдің көріп ауырын,
Жеңе алмай тағдыр дауылын.
Арманда кеткен асыл ең,
Бақұл бол, Сапаш, бауырым!
Көрсетпей ғұмыр ғажабын,
Тосты ылғи тірлік мазағын.
Е, Алла, осы момынның,
Жеңіл қыл қабір азабын!
Ауылдың ішінен әңгімелесерге адам таппай жүргеннен гөрі мынау бір жақсы серуен болды ғой деп ойлап қоямын.
– Ұнады ма?
Ойда-жоқта шыққан қатқыл дау­ыс­тан жын-шайтан иектеп ­алды ­ма деп, зәрем зәр түбіне кетті. Жоқ, сайтан да, аруақ та емес екен. Қатқыл дауыс желке тұсымнан шығыпты. Және өзім сияқты кәдімгі адамның дауысы.
– Кешір, үрейіңді ұшырып жібердім білем.
– Жоқ, ештеңе етпейді. Мына өлеңді оқып тұрып ойланып кетіппін. Сені аңғармай қалғам ғой.
– Сен де кешір, жөткірініп, дыбыстап келуім керек еді.
– Жә, оқасы жоқ, танысып қоялық, менің атым – Қазақбай.
– Менің атым – Есенбек.
– Қабір қазатын сен бе?
– Иә, қабір де қазам, сол қабірде жатқандарға арнап ғазал да жазам.
– Сонда… мына… ана… өлеңдердің бәрін жазған сен бе?
– Иә, сұраған соң жазуға тура келеді. Қолдан кеп тұрған соң несіне бәлденем.
– Тегісін айтқаным да, егер тура сіз жырлағандай болса, өлімге қимайтын адамдар екен.
– Сен де айтасың-ау, олар мен жыр­лағаннан да жақсы адамдар еді, қайта жеткізе алмай жатырмын-ау деймін.
– Сонда жырға, кешір, қазанамаға, жоқ, не деп кеттім… жоқтау өлеңге де ақша төлей ме?
– Төлейді, неге төлемейді. Бұл да еңбек қой. Қолымды күс-күс қып күндіз қабір қазсам, жүрегімді тілім-тілім ғып түнімен жыр жазам. Білесің бе, қабір қазып жатқан кезде неше түрлі жақсы жырлар келеді ойыңа. Оларды да түртіп қоям.
Есен­бекке не дерімді білмедім. Қала­дағы басбұзарлар мен бағлан­дарға өлең арнап, солардың сүйек-саяғын мүжігендеріне мәз боп жүр­ген ақын­сымақтарды мына жерге әкелсе, өмірдің нағыз «өндірістік тәжі­рибесінен» өткендей екен-ау ә дегім де кеп тұр.
– Мықты екен, өлеңдеріңді айтам да…
– Бәрі бірдей мықты емес, мысалы, кейбір жоқтауларымды жақтырмайтын қожайындар да бар…
– Шын ба? Несі ұнамайды дейді сонда?
– Мына құлпытаста меніңше мынандай өлең тұруы керек еді. Оқып берейін бе?
– Оқы.
Ол кезде әңгімеміз тал-қыз еді,
Тал-қыздар – жұпар иіс жалбыз еді.
Кішкентай Төлегендер бөскен кезде,
Ал Қуат… үндемейтін жалғыз еді.

Жоқшылықты жадағай мұң деместен,
Бақыт қуды түн кезген мың елестен.
Тауқыметін тағдырдың тәлкек қылып,
Өмірден ол да өтті… үндеместен.
– Ойпыр-ау, нағыз ақын екенсің ғой. Сонда олар бұл өлеңді не үшін жақтырмады?
– Оларға басқаша айтуым керек болды. Үндемейтін адамды «шешен еді…», «момын» адамды «батыр еді…», «сараң» адамды «жомарт еді…» деген сияқты. Ал мен осы ауылдың жасының да, жасамысының да мінез-құлқын жақсы білгендіктен өтірік айта алмаймын. Солай, бар кінәм, бар кінәрәтім… өтірік айта алмайтынымда менің.
Қабірші, жо-жоқ, қазанамашы мәрмәр тастағы өзі маған қазір ғана оқып берген өлеңінің орнына ойып тұрып жазылған, «тойға шақыру» дейтін жылтырақ қағаздағы жаттанды өлең сияқты бірдеңеге өзегі өртенгендей өкіне қарап тұрып қалды.

***
Есенбек екеуміз ауылға бірге қайттық. «Қазанамашының» үстіндегі киімдеріне ұрлана көз жүгіртіп қоямын. Әп-әдемі, өзіне жарасып-ақ тұр. Ал жұпынылау жұмыс киімі мен кетпен, күректерін бір шеті құлаған қорғанның ішіне жасырып кетті.
Көкейімде сауал көп. Бірақ сұраудың ретін таппаймын. Тура бір жабайы адамды алғаш рет көрген испандық конкистадорға ұқсап кеткендей, өзіме-өзім тыжырынып та алам. Әлденеге қынжылып, әлденеге ыңғайсызданатын да сияқтымын. Ол да аңқау емес, бәрін сезіп келеді.
– Көп болды ма?..
Бас-аяғы жоқ сұрақ. Не деп жауап берер екен? Әлде «нені айтасыз?» деп, бетіме бағжаң ете қала ма? Ой аңдыса білетін оғлан ба, жоқ па, осыдан да аңғаруға болады.
– Қазуды («қабір» деген сөзден орағытып өтті) Жақыпбекпен бірге он сегіз жасымда бастадым. Ол… қазір әне, анау сен алғаш аялдаған құл­пытастың астында жатыр.
Денем дір ете қалды. Бірақ қорыққа­ным­ды білдірмей:
– «Қалжыңын қамшы, күлкісін жанға ем еткен бе?» — дедім.
– Иә, біздің қатарымыздың жол бастайтын «серкесі» сол еді. О дүниеге де «серкелігін» көрсетіп бәрімізден бұрын кетті. Қазанама жазу да сол құрдасымның құлпытасын орнатқан кездегі ата-анасының өтінішінен басталды.
– Сонда…
– Мектептен кейін оқуға түсе алмай, күре жолдың бойындағы жөндеу жұмыстарына жалданып, ақша тауып жүргенбіз. Қайбір қыста бригадирдің әкесі қайтыс болды. Көңіл айтып барсақ, жердің тоңы қалың еді, қабір қазатын қолының қаруы бар жігіттерді іріктеп жатыр екен… бізді де қосты. Қасымызға кетпен, қайла ұстаудан қалған, бірақ қабір қазудың жөн-жосығын білетін ересек кісіні басшы етті…
– Мен… «серкелерің» неден қайтыс болды деп сұрайын деп ем?
– Ә-ә… Құдайдың құдіретіне неден дерің бар ма, өмір бойы «тоқ жөндеп» жүрген адам қайдағы бір «тоқ шайнектен» кетті… Шай қоямын деп жүріп алдымен әйелі жабысқан тоққа, оны құтқарам деп біздің «серкеміз» де кетті.
Есенбек қабір қазу мен өлең жазуды ғана емес, әңгіме айтуды да жақсы мең­геріпті. Ошақтағы бықсып сөніп бара жатқан отқа сексеуіл салып, түртіп-түртіп қойсаң, маздап тұрып жан­бай ма, дәл қазір мен «ойнап» келе жатқан рөл сол бықсыған отты қайта лаулатқан сексеуілге ұқсап бара ма, қалай?
– Сендер мәселенің бәрі қалада деп ойлайсыңдар. Кешір, шындықты айтам деп кейбіреулерге жақпай жүрем ылғи. Ауылға анда-санда ат ізін салатын белсенділерді де әкіміміз «ой, оның мінезі жаман» деп, маған жақындатпауға тырысады. Тағы бір шындықты айтсам, саған да жақпай қалуым мүмкін.
– Айта бер.
– Айтсам, қазір қарттардан гөрі жастар көп өліп жатыр. Әне, анау күре жолдың түйетайлы жерін көрдің бе, сол арада адамдар қырылады да жатады. Кейде отбасымен көз жұмады. Көбісі жастар. Тіпті бәрі жастар десе де болады. Өйткені анда-санда болмаса, кәрі-құртаңдар жолға шыға бермейді ғой. Өткен жылы бір автобус адам қырылды. Байғұстар жұмыс іздеп Өзбекстаннан келе жатыр екен, өздері жиырма тоғыз ба, әлде отыз ба, осы жерде дәм-тұздары таусылды. Жедел жәрдем мен жол полициясының мұрындарын тұмшалап алған ақсау­сақтары бәрін мәйітханаға алып кеткен. Бірақ іздеп келген туыстары бәрін осы төбешікке жерлетті.
– Жол да…
– Жолдан емес, адамдардың өз­дерінен. Әсіресе, жастар. «Арғы­маққа» міндім ақылдарынан адаса ма, қарама-қарсы өзі сияқты тағы бір еркетотайдың келе жатқанымен ісі жоқ, жүйткітеді кеп. Ар жағы қас-қағым ғана сәт.
– Қорқынышты емес пе?
Менің бас-аяғы жоқ сауалдарыма Қазанамашы да үйреніп алған сияқты.
– Көр қазуды айтасың ба? Өліктердің үстіне орнатқан тақта отырғандардың үрейлі ұсқындарына қарағанда, көр қазу дегенің жер қазып, тал еккенің сияқты сауапты нәрсе. Баяғыда бригадирдің әкесінің қабірін қазуға барғанда… қасымыздағы ересек кісі лақатқа түсіп ұзындығын, енін өлшеп көрді де, «дұрыс екен» деп үсті-басын қаққыштап шыққан. Біздің «серкеміз» өзіне тән шыдамсыздау әдетімен «мен де жатып көрейінші» деп лақатқа кірді де кетті. Бәріміз қарап тұрмыз, бір уақытта көрден ойбайлап атып шықты. Біріміз күліп, біріміз үрейленіп, «Не болды?», «Бірдеңе көрінді ме?» десек, «Қорқынышты екен» дей береді. Басқа сөзі жоқ. Сірә, лақат­тағы бірер секунд оған өте ұзақ болып көрініп, демі тарылып бара жатқандай сезінсе керек. Қазір енді, әне, бір секунд қана емес, мәңгілікке де бой ұсынып, тып-тыныш жатыр.
– Сауатың бар, өлең де жазады екенсің, неге бәріне қол сілтеп қалаға кетіп қалмайсың?
– Мешел анам бар үйде. Мен болмасам кім қарайды. «Анаңның боқ-сідігін жуам ба?» деп әйел де тайып тұрды. Құрдастарым байдан шыққан бір әйелмен қосып еді, ол да анайы біреу екен, көп тұрақтамады. Енді үйленуге өзімнің де құлқым жоқ. Солай… бар алданышым көр қазу, сосын сен айтпақшы «қазанама» жазу.
– Ол енді… күнделікті кәсіп емес қой.
– Құдайға шүкір малым бар, жерім бар, шешемнің зейнетақысы бар.
«Иномаркаларыңды» да жөндей берем. Әйтпесе, Құдай күнде көр қазудан сақтасын. Айтпақшы, бір кісі болған. Сап-сау сол адам көзі тірісінде өз көрін өзі қаздырып, өз мазарын өзі тұрғызып болғаннан кейін ал өлсейші. Алла Тағала да шебер ғой, «ал, саған керек болса» дегендей, көкпар тартып жүрген жерінде аттан құлатып, белінен шойылдырып тастады. Содан сол байғұс үйінің төрінде мазарына қарап он-он бес жыл жатты…
Қазанамашы екеуміз кітапхананың жанына келгенде «Ел айырылған» аңызындағы егіз елдей екіге жарылдық. Оның жолы бөлек те, менің жолым бөлек. Өйткені оны үйінде мешел анасы күтіп отырса, мені… ауыл әкімінің үйіндегі аста-төк дастарқан басындағы араларында ән айтып, күй тартып, тіпті би де билеп беретін асабасы бар қаннен-қаперсіз көңілді топ күтіп отырған.

Оқи отырыңыз... Авторлық мақалалар

1 Пікір

  1. Сағыныш

    Керемет сүйсініп оқыдым. Күлідіріп отырып күрсінтетін, ойлантатын дүние екен, сөз жоқ!

Пікір қалдыру

Сіздің E-mail-ңыз жарияланбайды.