«Мұзжарғыш».Жазушы Ілияс Есенберлиннің туғанына – 100 жыл

Биыл қазақтың көрнекті жазушысы Ілияс Есенберлиннің туғанына 100 жыл толып отыр. Осыған орай Қазақстан Жазушылар одағында бірқатар қаламгерлердің, әдебиетші ғалымдардың қатысуымен жиын өтті. Бұл жиынның тағы бір ерекшелігі, оның кезінде Ілияс ағамыз Қазақстан Жазушылар одағының екінші хатшысы болғандағы жұмыс қабинетінде өткендігі. Осы жердің өзі жазушы өмірінен сыр шертіп, көп жайттан хабар беріп тұрғандай.
Басқосуды ашып, жүргізіп отырған Қазақстан Жазушылар одағы басқармасы төрағасының бірінші орынбасары Ғалым Жайлыбай тарихи тақырыпты қопара кө­тер­ген жазушының мерейтойы биылғы жылы аталып өтілетін Қазақ хандығының 550 жылдығымен қатар келіп отырғандығына назар аударды. Алда жоспарланып отырған шаралар жетерлік. Үш қалада – Астана, Алматы, Көкшетау қалаларында алқалы жиын­дар өтпек. Жазушы кітаптары шығарылады. Деректі фильмдер көрермендерге ұсынылады. Еңселі ескерткіші де бой көтермек.

Есенбер-

Көзі қарақты оқырман жақсы білуі тиіс, І.Есенберлин жұртшылыққа алғашқыда ақын ретінде танылды. 1945 жылы «Сұлтан», «Айша» дастандары жарық көрді. Одан кейін «Адамгершілік туралы жыр» өлеңдер жинағы, «Большевик туралы поэма», «Біржан сал трагедиясы» дастандары оқырман қолына тиді. Алпысыншы жылдары ғана проза жанрына қалам тарта бас­тады: «Өзен жағасында» (1960), «Толқиды Есіл» (1965), орыс тілінде жазылған «Адам туралы ән» (1957) атты повестері жария­ланды. «Айқас» (1966), «Қатерлі өткел» (1967), «Ғашықтар» (1968), «Қаһар» (1969), «Алмас қылыш» (1966), «Алтын құс» (1972), «Жанталас» (1973), «Көлеңкеңмен қорғай жүр» (1974) романдары, «Көшпенділер» трилогиясы (1976), «Маңғыстау майданы», «Аманат» (1978) романдары, «Алтын орда» трилогиясы (1982, 1983), «Махаббат мейрамы», «Алыстағы аралдар» (1983), «Аққу құстың қуанышы» (1984) романдары.
Ол расында да кереметтей еңбекқор болатын. Алматыдағы тау-кен және металлургия институтын тәмамдағаннан кейін Жезқазған кенішінде инженер, содан соң майдангер, партия қызметкері, филармония директоры, шахта бастығы, «Қазақфильмнің» аға редакторы, «Жазушы баспасының директоры, Қазақстан Жазушылар одағының екінші хатшысы секілді жауапты қызметтерді атқара жүріп, соншама шығармаларды қалай өмірге әкелегеніне таңырқамасқа шараң жоқ.
Жиынға қатысушыларды белгілі әдебиетші ғалым Шериаздан Елеукенов пен халық жазушысы Қабдеш Жұмаділовтің ортаға салған ойлары қызықтырғаны даусыз. Олар кезінде Ілияс ағамызбен жүздесіп, талай сыр-әңгімеге қаныққан. Ш.Елеукенов Есенберлинмен Баспа комитеті жүйесінде қызмет етіп жүргенде кездескен. Қаламгердің шығармашылығы туралы, тіпті Одақ көлеміне дейін ұласқан қызыл кеңірдек айтыстарға қатысып, оған араша түскен. Бертінде, тәуелсіздік жылдары М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты «Қазақ әдебиеті тарихының» он томын құрастырғанда соның тоғызыншы томындағы «Ілияс Есенберлин» атты ғылыми очерк ­Шериаздан ағамыздың қолынан шыққан.
– «Қаһардың» алғашқы аты «Хан Кене» болатын. «Хан Кене» болып шығару қиын болды. Содан ақылдаса келе кітап баспадан шығарда біз «Қаһар» деп ат қойдық. Біз деп отырғанымыз кімдер? Өзі баспаға директор болып келген соң жан-жақтан жастарды шақырды. Мені «Қазақ әдебиетінде» істеп жүрген жерімнен шақырды. Мұхтар Мағауинді, ­Рамазан Тоқтаровты, Тұтқабай Иманбековті шақырып алды. Кілең жастарға арқа сүйеді.
Ілекеңнің сол кезде ең даулы – тарихи тақырыпқа баруы оның керемет жүректілігін, керемет отансүйгіштігін, ұлтшылдығын көрсетеді. Ол кісі кейінгі қаламдас інілеріне жол ашты. Тарихи мектепті қалыптастырды. Менің «Дарабозды», «Соңғы көшті», Мұхтардың «Аласапыранды» жазуына… бәріне жол ашқан Есенберлиннің романдары. Мұзжарғыш кемедей алға жол тартты, – деді жазушы Қ.Жұмаділов.
Ілияс Есенберлин мен Дінмұхамед Қонаев арасында жақсы қарым-қатынас болғандығынан ел ішіндегі әңгімелерден хабардармыз. Бұл жайтқа етене қанық екенін Қабдеш Жұмаділов сөйлеген сөзінде аңғартты:
– Ілекеңнің әдебиетке келуіне тікелей ықпал еткен – Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев. Ілекеңді айтқан кезде, Қонаевты айтпасақ болмайды. Екеуі ежелден таныс болған. Қонаев Мәскеуден оқу бітіріп, Балқашта бас инженер болып жүргенде, Ілияс Есенберлин политехникалық инс­титутта студент. Димекеңнің қоластына барып, тәжірибеден өтеді. Ол кезде тау-кен инженері дейтін аз. Саусақпен санарлықтай. Екеуі жақсы таныс болады. Димекеңнің инженерлік тәжірибесін көрген шәкірті. Содан кейін тағы жолдары түйісіп отырады. Бұл кісі соғыста болған. Бір аяғынан ауыр жараланып елге қайтады. Ілекең жүргенде сылтып басатын. Қатар жүргенде кісінің қолынан ұстап алатын. Майданнан келгесін Орталық Комитетте іс­теді. Орысшаға жүйрік. Қазақшасынан орыс­шасы мықты сияқты болып көрінетін. ОК-тің ауыр өнеркәсіп бөлімінде істейді. Қонаев Министрлер Кеңесі төрағасының өнер­кәсіп жөніндегі орынбасары. Екеуінің де саласы бір. Сөйтіп жүргенде жолдары айы­­рылып кетеді. Димекең басқыштап, өрлеу жолымен кетеді. Ілекең құлдырау жолымен кетеді. Асыра сілтеу кезінде Ілекең сотталады. Алған әйелі Жүсіпбек дейтін «халық жауының» қызы болып шығады. Осылар ылғи да алдынан шығып, құлдырайды ғой. Содан қалай табысты дейсіз ғой? 1967 жылы Жаңа жылдың басында Қонаев киностудияны аралап жүреді ғой. Сонда Ілиястың киностудия­да аудармашы болып, күн көріп жүрген кезі. Қонаев аралап келе жатып, Ілиясты көріп қалады. «Ілияс сенбісің? Барсың ба?» дейді. Әбден ойында қалған. Бірақ көріспегендеріне он жылдай уақыт болған. «Бармыз ғой, Димеке. Қайсыбірін айта берейін. Аман жүрміз, әйтеуір» дейді. Сол кезде Қонаев көмекшісіне: «Келесі жұмада Ілиясты маған кіргізетін болыңдар» дейді. «Сонда әңгімелесейік» деп өте шығады. Келесі жұмада әңгімелеседі. Ілекең бар жағдайды ортаға салады. «Қазір не істеп жүрсің?» дейді. «Киностудияда, аудармашы…». «Бұрын филармонияда директор болдың. Опера театрына директор керек болып тұр. Соған жіберсем қайтеді?» дейді Димекең. Сонда Ілекең күлдім дейді. Өзінің маған айтып берген әңгімесі. «Ой, Димеке, баяғыдай қыз-келіншектердің тілін табатын жастан өтіп кеттік қой. Мен әдебиетшімін. Жазған кітаптарым бар. Одан да маған «Жазушы» баспасының директорлығын беріңіз деп айттым» дейді. «Жарайды» депті. 1967 жылдың наурыз айында Ілекең «Жазушы» баспасына директор болып келді. Керемет жаңалық! Ешкім білмейтін Ілияс Есенберлин деген біреу «Жазушы» баспасына директор болып келеді. Директор болмаса, Қонаев оны қолдамаса Ілекең кейінгі романдарын жазбас еді. Жазса да шығара алмаған болар еді. Осы ретте, Димаш Ахметұлы Қонаевтың әдебиетке деген ерекше қамқорлығын атап өткім келеді.
Ілияс Есенберлиннің өз заманындағы қа­ламдастарынан басты ерекшелігі не еді? Оның батылдығы, қайтпас қайсарлығы. Қазіргі егемен елдің жастары таңданып, таңырқауы мүмкін: алпысыншы-жет­пі­сінші жылдары «қазағым», «ұлтым» деп айту, хандарды, билерді ауызға алу оңай болған жоқ. Кеңестік саясат бұл ұғымдарды жақтырмады. Жақтырмағанын айтасыз, итжеккенге айдап жіберген жоқ па? Бұған бір ғана мысал – тарихшы ғалым Ермұқан Бекмахановтың өмірі. Кенесарыны жазам деп басы бәлеге қалған Бекмаханов Сібірден енді оралып жатқанда бұған ерегіскендей Есенберлин қорықпастан, тайсалмастан осы тақырыпты көтеріп жатты. Хан Кенені, анау-мынау емес, кітабының бас кейіпкері етіп алды. Мұны ерлік демей, басқаша қалай атар едік? Кітаптарының аттарының өзі кеңес саясатын шошындырардай: «Алтын орда», «Көшпенділер», «Алмас қылыш» және т.б. Алайда Ілекең тартынбады. Қабдеш Жұмаділов айтқандай алға қарай тарта берді.
Жазушының қазақтың батыр ұшқышы Нұркен Әбдіровке арнаған өлеңінде мына бір шумақ бар:
Жай оғындай көктен түсіп жан берген,
Ел аузында ән боп аты тербелген.
Ол кім еді? Жоқтар туған даласы, –
Нұркен атты ол қазақтың баласы.
«Бұл өлеңнің алтын қазығы – «қазақ баласы» деген сөз. Сол сөз Ілияс Есен­бер­лин­нің былайғы шығармалары­ның идеялық өзегіне айналды» деді Ш.Елеукенов.
І.Есенберлин тек тарихи тақырыптарды көтерумен шектелген жоқ. Өзі өмір сүрген заман тынысын арқау еткен туындыларды да жарыққа шығарды. Мәселен, Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығына ие болған «Айқас» романында кен өндіруге қатысты өндірістік мәселелер сөз болды. «Махаббат мейрамы», «Аққу құстың қуанышы» романдарында көтерілетін жайттар – шығармашылық иелері арасындағы талас-тартыс, арамдық пен адалдықтың бітіспес күресі. «Алтын құстағы» махаббат хикаялары да өмірден алынғандығы байқалады.
Қаламгер өлең, повесть, романдардан өзге пьеса, киносценарий жазып та бұл жағынан жүйріктігін байқатқаны белгілі. Бұл туралы М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының бас ғылыми қызметкері, жазушы Нұрдәулет Ақышев былай деді.
– Ол кісінің драма жанрында да қалам тартқанын, тіпті киносценарий жазып, сол бойынша көркем фильм түсірілгенін де осындай мерейтой үстінде қаперде жаңғыртып өткеніміз абзал. Өйткені қаламгер шығармашылығын зерттеушілер аузынан көп айтыла бермейтін қырының бірі де осы. Мысал үшін алатын болсақ, «Таудағы тартыс» пьесасы 1962 жылдан бастап республикалық балалар мен жастар театрында біраз уақыт қойылып жүрді. М.Ерзинкянмен бірігіп жазған «Құйма» киносценарийі бойынша 1961 жылы фильм түсіріліп, ол Кеңес Одағы респуб­ликаларында және венгр, поляк, болгар экрандарында көрсетілді.
Реті келгенде, жазушының тағы бір қыры жөнінде айта кетейік. Оның жекелеген өлеңдеріне әндер де жазылған. Қолдағы бар дерек, Ілекеңнің қырықтан астам ән мәтіндерінің авторы екендігін айғақтайды.
Н.Ақыш жазушының «Көшпенділер» трилогиясы өз кезеңінде ерекше құбылыс болып саналғанын атап көрсетті:
– Алғашқы кітаптың мазмұны он бесінші-он алтыншы, екінші кітаптікі он жеті-он сегізінші ғасырлардағы, ал үшіншісінің мазмұны он тоғызыншы ғасырдағы қазақ даласында тарихи тұрғыдан елеулі орын алған оқиғалардың соқталы дегендері жайында әңгімелеуге құрылған. Алғашқы кітап «Алмас қылышта» қазақ халқының халық ретінде ұйысуға қам жасап, бір замандарда Шыңғыс хан құрған алып империяның сілемдері Ақ орда, Көк орда сияқты құрылымдардан тәуелсіздік алуға ұмтылуы, сөйтіп өз алдына ел болу жолындағы тағдыры сөз болады. Үш кітапта аттары аталатын тарихи адамдардың саны қыруар және олардың басым бөлігінің көркем туындыда көрінуге тиісті қырлары, яғни мінез-құлқы, ой дүниесі, дүниетанымы, сыртқы-ішкі портреттері, психологиялық ерекшеліктері бірсыдырғы жақсы ашылған.
Осы арада жазушының зерттеушілік, ғалымдық жұмыстарының өзі қыруар болғанын да ескерусіз қалдырмаған жөн.
Аталған трилогияның тарихи көркемдік, композициялық тұрғыдан алып қарағандағы басқа шығармалардан алабөтен ерекшеленіп тұратын бірегейлігі – оның уақыт кеңістігінде бір-бірінен шалғай жатқан кезеңдер мен кейіпкерлерді алып, көркемдіктің бір алтын арқауының бойына шоғырландыра алуында. Уақыт кеңістігін осынша кең соза отырып (ХІV-ХІХ ғасырлар), ортақ көркемдік идеяның тінінен ажырамау, бірінші кітаптағы ойдың тұпқазығын соңғы кітапта да босаңсытпай алып шығу шеберлік нышандары екендігі сөзсіз. «Көшпенділердің» қызыға оқылуының тағы бір себебі – жазушының тарих қатпарларында көнеріп қалған түрлі оқиғаларды жалғанның жарығына шығара отырып, көркемдік ой жүйесін түзе білгендігінде. Ауқымды шығарманың өнбойында негізінен сөз болатын жайлар – қазақ халқының талайлы ауыр тағдыры, ұлт болып ұйысу жолындағы бастан өткізген түрлі аласапырандары, ынтымақтасу, бірігу барысындағы бастан асып жатқан қиыншылықтар, сырттан, іштен төнген қилы қауіптер, билік басындағы хандар мен олардың айналасындағылардың ірілі-уақты интригалары, жекелеген тұлғалардың басынан өткен окиғалар.
Пікір алмасуға қатысқан жазушы Марал Сқақбай оң ұсыныс білдірді:
– Ілекеңнің ерекшелігі – тарихшы­лардың бере алмағанын беруі. Ешкімнің қолына түспей жатқан көптеген материалдарды жарыққа шығаруы шын мәнінде ерлік болатын.
Расында да, Есенберлин қазақ әдебие­тін­дегі тарихи тақырыпқа жол ашты. Мұнан кейін бұл тақырыпқа қалам тербеген жазушыларымыз көп болды. Алайда олар Ілекеңнің артынан ілескен інілері есебінде жүрді.
Бізде тарихи тақырыпқа жазатын азаматтар бар екендігін айттым. Сондықтан сондай қаламгер арасында бәйге жария­лап, жүлдегерлерге Ілияс Есенберлин атындағы әдеби сыйлық беріп отырсақ қандай жақсы. Осы Жазушылар одағының қаперінде болса.
Жазушы-драматург Сұлтанәлі Балғабаев Есенберлин шығармалары бүгінгі күнге дейін қызғылықты оқыла­тынын айта келе, «Осы басқосуды ұйым­дас­тырып отырған Жазушылар одағы мен Әдебиет және өнер институтының байланысы бұдан былай да нығая түссе нұр үстіне нұр болар еді» деген ойын жеткізді. Сыншы Бақыт Сарбалаев жазушы мұрасын зерттеуге мән берілу ке­ректігіне тоқталды. Әдебиет және өнер инс­титутының бас ғылыми қызметкері, филология ғылымының докторы Гүлжаһан Орда Есенберлин жол ашып кеткен ­тарихи тақырыпты көтеру бүгінгі күні кеңірек жалғасын тауып отырғанын тілге тиек етті.
Пікір білдірушілердің сөзі мына түйінге келіп тоқайласты: Жазушы Ілияс Есенберлин ұлтқа қызмет еткен қаламгер. Оның шығармаларының әлі күнге оқырман қо­лынан түспей жүруінің де сыры осы болар.

 

– «Қаһардың» алғашқы аты «Хан Кене» болатын. «Хан Кене» болып шығару қиын болды. Содан ақылдаса келе кітап баспадан шығарда біз «Қаһар» деп ат қойдық. Біз деп отырғанымыз кімдер? Өзі баспаға директор болып келген соң жан-жақтан жастарды шақырды. Мені «Қазақ әдебиетінде» істеп жүрген жерімнен шақырды. Мұхтар Мағауинді, Рамазан Тоқтаровты, Тұтқабай Иманбековті шақырып алды. Кілең жастарға арқа сүйеді.

 

Нұрперзент Домбай

Оқи отырыңыз... Авторлық мақалалар

Пікір қалдыру

Сіздің E-mail-ңыз жарияланбайды.