САРЫ ҚЫЗ (Эссе)

САРЫ ҚЫЗГитараның мұңды үні

«Ерте ме, кеш пе, бәріміздің де жанымыз сол жерден жай табады. Бірақ мені қинайтыны бұл емес. Мәселе көп немесе аз жасауда ма? Өлімнен де ауыры сол адамның қол жетпеген арманы, шықпаған биігі, үзілмеген үміті екен. Арманда кетпеген пенде кем де кем, бірақ арманның да арманы бар екен ғой».
Жәмила ТүлкиеваБізбен бірге оқыған белгілі журналист Нүсіп Әбдірахымның «Сары қыз» деген өлеңі бар еді. Оны бәріміз жатқа білетінбіз. «Сары қызда» бала жүректің лүпілі, сыныптас қыздың бейнесі, бозбаланың алғашқы сезімі, бәрі-бәрі көрініс тапқан. Әр мектепте, әр сыныпта сары қыздардың болғаны анық. Сондай кекілі көзіне түскен сары қыздың біреуі бізбен бірге оқуға түсті. Оның өз мектебіндегі қай ақынның жүрегін сыздатқанын біз білмейміз, бірақ бұл қыздың табиғаты бөлек-ті. Ол бізге дайындық курсынан келді. Мінез-құлқы бойжеткеннен гөрі ер балаға көбірек ұқсайды. Көбіне-көп шалбар киіп жүреді. Қыз бала болып, өсек айтуға үйірсектігі жоқ. Адам баласын жамандамайды. Мұнысы бізге бірден ұнады.
Сары қыз сарылып жатақханада көп отырмайды. Бірде заң факультетінің, бірде филология факультетінің жатақханасын жағалап кетеді. Оның да себебін біліп алдық. Біз студент болатын 1981 жылы Каз ГУ-ге бір үйдің үш қызы оқуға бірден түсіпті. Біреуі заң, екіншісі филология, үшіншісі біздің журналистика факультетіне. Бір үйден бір адам оқуға түскеннің өзінде бөркімізді аспанға атып қуанатын қазақпыз. Ал бұлар үшеу. Өздерінің аттары да ұқсас. Әлима, Жәмила, Бағила.
Мына қызықты қараңыз, біздің сары қыз сол кезде жұртшылыққа есімі кеңінен таныла бастаған суретші Бексейіт Түлкиевтің туған қарындасы екен. Бірақ өзі сурет салып қарқ қыла қоймайтын сияқты. Іш пыстыратын лекцияларда бала біткен жабылып, дәптерлерінің сыртына «Ну, погоди!» мультфильміндегі қасқыр мен қоянды армансыз бедерлеп жатқанда ол қаламын қимылдатпай тыныш отырады. Жалпы, сабырлы қалпынан танбайды.
Жоқ, қылқаламды серік етпесе де, өнерден құралақан емес екен. Гитарада шебер ойнайды. Ол тұста қыздардың гитара тартып, ән салуы керемет жаңалық. Сары қыздың сызылтып айтатын әжептеуір дауысы бар. Кешке қарай жатақхана дәлізінің түкпірінде гитарасын өңгеріп, әлдебір мұңлы әуенді тербейді. Ұмытпасам, Гүлбаһрам Жебесінованың өлеңі болуы керек, мынадай бір шумақтар ойымыза жүретін еді.

Гитараның мұңды үні,
Құрбы қыздың күлкісінің сыңғыры,
Ештеңе әсер етпейді,
Менен жырақ кет мейлі…

Сол сәттегі Жәмиланың жұмбақ әлемі тура осы көңіл-күйге үйлеседі. Өз мұңымен өзі әуре болып отырады.
Ұзамай сары қыздың тағы бір құпиясы ашылды. Қасқасуда туып, төрткіл дүниеге танылып келе жатқан суретші Бексейіттен басқа Қансейіт деген ағасы да бар екен. Әдебиетші ғалым. Өзі біздің университетте беделді қызмет істейтін көрінеді. «Бәсе, бір үйдің үш қызы бірден оқуға қалай түсіп жүр десек..», — деп зу-зу етті біздің қыздар. Бүгінде сол Қансейіт Әбдезұлы — белгілі ғалым, филология ғылымдарының докторы, профессор.
Қансейіттің қарындастарының ешқайсысы оны ұятқа қалдырған жоқ. Бәрі де ісінен береке тапты. Қай салада да өз қабілеттерін көрсете алды.

Гүлперизат еккен гүл

«Ұлы дүниеңіз — өміріңіз.
Ал оның басты кейіпкері — өзіңіз.
Егер Сіздің бүкіл өміріңізді
бейнефильмге түсіріп алсақ,
онда оны қанша көрсек те жалықпай,
«неткен ұлы дүние!» деп
таңдай қағысар едік.
Табиғаттың танылмаған таңғажайыбы
аз емес. Сіз де соның бірісіз».
Жәмила Түлкиева

Біз о бастан өзімізбен бірге оқитын қыздарға көз қырымызды салмадық. Өйткені, профессор Тауман Амандосов журфактың бойжеткендері әйел болып жарытпайды деп үйреткен. Журфактың сылқымдарының да түнімен өлең жазып, күні бойы көбелек қуатын біз секілді жындысүрейлерге ықылас танытып жатқаны шамалы. Бірақ олар бізге жақсы жолдас, сенімді серік, адал ақылшы болды. Әрқайсысымыз өз жолымызды таптық. Бірақ бір қызығы, икемге келмейді деген журфактың талай қызы өмірге соншалықты епті болып шықты. Нарықтың үрдістеріне тез бейімделіп, өздеріне жүрегін ұсынған журфактың жуас жігіттерінің өзін айбатты һәм қайратты етіп қайта шыңдады. Бірі әжептеуір қызметтің тұтқасын ұстады. Бірі әйел басымен екі-үш қабат үй салды. Соны көріп, талайды көрген қарт профессор қалайша мүлт кетті екен деп ойлайсың.
Жәмила жолдастыққа көп жігіттен сенімді еді. Сөзінде тұратын, өтірік айтпайтын. Ол университетті бітіре сала Қазақстанның батысындағы алыс ауданға аттанды. «Лениншіл жастың» тілшісі болып қызмет істеп жүрген кезімде Маңғыстау облысына іссапарға бардым. Жоспардағы шаруаларды орайластырып, Ералиев ауданына ат басын бұрдым. Өйткені осы ауданның газетінде екі бірдей курстасым — Жәмила Түлкиева мен Жанастан Кучукова қызмет істейтін еді. Екеуі де аудандық газеттің күнделікті тіршілігіне әбден бейімделіп алыпты. Бірі Алматы облысында, бірі Оңтүстік Қазақстанда өскен екі қыздың да мұрнына мұнайдың иісі барып қалған сияқты. Қара алтынның төңірегіндегі қисапсыз терминдерді жатқа соғады. Екі сөзінің бірі НГДУ… Өзеннефть… Күн ұзаққа арпалысып, аудандық газеттің арандай ашылған көмейін ақпаратпен толтырады. Сарт-сұрт еткізіп, машинка басады. Үлкен ағаларынша машинистканың жанына отырып, «диктовка» жасауға талпынады. Қысқасы, олар алыстағы ауданнан ұшан-теңіз тәжірибе жинап, өмір мектебінен өтіп қайтты.
Алматыға оралып, республикалық басылымдарда қызмет істеген Жәмиланың шығармашылық деңгейі көп өскенін байқадық. Қаламын өзгеше сілтейтін болыпты. Міне, анасы Күлперизат туралы жазған мақаласын оқып отырмыз. «Қиямет-қайым тірлікпен арпалысып жүріп, Сіз де өттіңіз жалған дүниеден, жан Апа! Кім өтпеді өмірден? Жақсы да, жаман да, адам да, надан да өтті. Ерте ме, кеш пе, бәріміздің де жанымыз сол жерден жай табады. Бірақ мені қинайтыны бұл емес. Мәселе көп немесе аз жасауда ма? Өлімнен де ауыры сол адамның қол жетпеген арманы, шықпаған биігі, үзілмеген үміті екен. Арманда кетпеген пенде кем де кем, бірақ арманның да арманы бар екен ғой».
Бұл — ана мен перзенттің сырласуы. Жалғандық пен жасандылыққа әбден бой үйретіп алған кезеңде мұндай шынайы жазылған дүниені сирек кездестіретініміз рас. Әркім үшін өз анасы — ұлы тұлға. Сары қыздың шүйкедей сары кемпірді қара сөзбен жоқтауы осының айқын көрінісі. Және қандай етіп жоқтаған десеңізші… Жәмиланың өз танымы, өз философиясы бар. Шеберлігі жетіп артылады. Әдемі детальдарды іріктеп ала біледі. Тереңнен толғайды. Тіліп түседі.
«Сіз ақын да, батыр да, әнші де, күйші де емессіз. Жұртың бәріне бірдей танылу міндет емес. Сіз осындай қасиеттерден жаратылған жан едіңіз. Өзіңіз олай ойламасаңыз да, Сіздің әрбір ісіңіз, сөзіңіз және өміріңіз солай екенін дәлелдеп берді. Сіз өзіңізді мойындататындай ұлы еңбек қалдырған жоқсыз. Ұлы дүниеңіз — өміріңіз. Ал оның басты кейіпкері — өзіңіз. Егер Сіздің бүкіл өміріңізді бейнефильмге түсіріп алсақ, онда оны қанша көрсек те жалықпай, «неткен ұлы дүние» деп таңдай қағысар едік. Табиғаттың танылмаған таңғажайыбы аз емес. Сіз де соның бірісіз. Мұндай мойындауды Сіз ешқашан қажетсінген емессіз». Ана мен баланың арасындағы осындай қарапайым қарым-қатынастың өзінен де соншама философия туындатуға болады екен ғой.
Жәмиланың әншілік өнерге бейім болуының негізі жоқ емес көрінеді. Ананың қанымен дарыған секілді. Оны да осы мақаласынан аңғардық. Соншалықты перзенттік махаббатпен жазылған осы дүниеде Жәмиланың жан сыры былайша өрнектелген: «Өнер десе ішкен асыңызды жерге қоятынсыз. Өзіңіз әнші де, биші де едіңіз. Бірақ тіршілікте өз бойыңыздағы өнеріңізді сыртқа шығара алмадыңыз. Сері көңіліңіз ойын-сауықты жақсы көретін. «Бір балам, бір қызым немесе келіндерім мен күйеу балаларымның біреуі әртіс болса екен», — деп армандайтынсыз. Өкінішке орай, Сіздің бұл тілегіңіз Құдайдың құлағына жетпепті. Сүйген жарларымыз өнерден алыс болып шықты».
Сүйген жар демекші… Жәмила сәл кештеу болса да, тұрмысқа шықты. Теңін тапты. Бірақ бала сүю бақытына ие бола алмады. Сонда не істеді дейсіз ғой? Кейін ол өмірден озған соң естідік… Өзі бұл жайында тіс жарып ештеңе айтқан емес. Бірер жыл отасқаннан кейін әлгі жігітке өз үйін, жеке көлігін тапсырып, басына еркіндік берген көрінеді. Бұл Жәмиланың ғана қолынан келетін іс. Ол біреудің қуанышына шын ниетімен ортақтаса білетін. Адам баласына жақсылық жасаудан рахат табатын.
«Жаныңыз өнерді қалай сүйсе, табиғатты да солай сүйетін. Әсіресе, үйдің айналасына гүл еккенді ұнататынсыз. «Менің атым Күлперизат емес, Гүлперизат. Мен гүлдердің перизатымын», — дейтінсіз ауыл әйелдеріне. Күнде тамақ пісіп, лаулап от жанып жатқан ошақтың дәл түбінде раушан мен райхан гүлдері өсіп тұратын. «Осы сенің не құдіретің бар, ошақтың түбі түгілі, судың жағасына отырғызған гүліміз қурап қалады», — деп құрбыларыңыз қайран қалатын», — деп жазады Жәмила осы мақаласында. Асылы, Гүлперизат ана сол гүлдерді қызының жан дүниесіне де еккен тәрізді. Жәмиланың сыртқы болмысынан қайсарлық пен қайраттылық айқын байқалып тұрса да, ішкі жан дүниесі гүлдей нәзік еді. Жан дүниесі ұйқы-тұйқы болып жүретін. Көңілі тез жараланатын. Тек ер мінезді болмысының арқасында соны ешкімге білдірмейтін. Ал Алланың қалауымен Гүлперизат деген шүйкедей сары кемпірдің жарық әлемге еккен гүлдерінің ең тәуірінің бірі осы Жәмила еді. Тағдырдың тегеуріні оны да жұлып түсті.

Жол бойында үзілген ән…

«Жасыратын несі бар,
біз үлкен ағамыз Қансейіттің
сүйрелеуімен адам болсақ,
Сіз талантыңыздың сүйрелеуімен
суретші болдыңыз».
Жәмила Түлкиева

«Биік таудың басынан үлкен қар оқыстан жерге құлап түсті. Сол, сол-ақ екен, бір кезде қар көшкіні басталды да кетті. «Қар көшті, қар көшті», — деп бәріміз қашып келеміз», — деп сіңлім Бағила көрген түсін айтып келгенде, оған онша мән бермегенбіз. Сөйтсек, тегін түс болмай шықты. Үш күннен соң сіздің жаманат хабарыңызды естіп, төбемізден жай түсті. Бексейітті бұл дүниеден өтті дегенге кім сенеді? Кім сенеді, а?». Жәмиланың ағасы Бексейіт туралы мақаласы осылай басталады. Қапылыста кісі қолынан мерт болған атақты суретші, әйгілі спортшы туралы талайлар ой толғады. Бірақ өзегін өкініш өртеген туған қарындасының көзімен қараудың жөні бөлек екен. Бала күнінен бір шаңырақта өскен бауырының қайғысынан жүрегі қан жылайды. «Өстіп апамның құдайдан тілеп алған алтындай ұлын ажалынан бұрын біреулер өлтіріп кетсе, қалай өкініп жыламассың. Заманның тыныштығы бұзылса, жақсылар мен таланттардың соры қайнайды деген осы екен», — деп шерленеді.
Жәмила өзі сурет салмаса да, әйгілі талант иесінің шығармашылық табиғатын жақсы түсінген сияқты. Бексейіттің алуан түрлі, қырық қатпарлы ойға жетелейтін суреттерін жіліктеп тұрып талдайды. Автордың шығармашылық болмысын тереңірек танытуға талпынады. Жаттанды ойларға ерік бермей, суретші еңбегінің өзгеше қырына зер салады.
«Ал «Шыбын жан» атты суретіңізді көрген адам бір қарағанда түсінбей қалады екен. Бас жағы қап-қара, ортасынан төменге дейін сап-сары бояумен сырланған полотноның бетіне ақ және қара нүктелер салынған. Ол нүктелер қара дүниеге қарай ұшып барады. Сөйтсек, сап-сары бояу жап-жарық әлем екен де, қап-қара бояу ана дүние екен. Ал нүктелер адамдардың ақ және қара түсті жандары болып шықты. Осы суреттерді салар кезде Бексейіт полотноларды әуелі сары бояумен бояп, күнге жайып қойыпты. Содан соң даладағы шыбындардың қонған жерін белгілеп отырып, сол жерге адамдардың жанын салған! Бексейіттің салған суреттерінің бәрі де де осындай үлкен ойға, философияға құрылатын», — деп толғайды Жәмила қыз.
«Жасыратын несі бар, біз үлкен ағамыз Қансейіттің сүйрелеуімен адам болсақ, Сіз талантыңыздың сүйрелеуімен суретші болдыңыз», — деп ағасының талантын айрықша бағалайды. Бауырын биікке көтеру үшін, өзі де қабілетті бола тұра, «Қансейіттің сүйрелеуімен адам болдық», — деп қарапайымдылық көрсетеді.
«Ұлы көштің» соңынан тым ерте, тым асығыс кеткен азаматым-ай, өзіңмен бірге біздің де атар таңымызды, батар күнімізді, көрер қызығымызды көшіріп әкеттің-ау…», — деп түйіндейді мақаласын. Сөз қадірін білетін Жәмила ағасына, «Ұлы көштің» авторына осындай ескерткіш орнатып еді.
Анасының бейнесін сөзбен сомдаған Жәмиланың мақаласын оқи отырып, «Маңдайыңыз жерге тиіп, қап-қап алма арқалап сатып асырадыңыз бізді», — деген жолдарды кездестіреміз. Ана перзентін еңбекке баулыпты. Қиындықты мойнымен көтеруге үйретіпті. Сол еңбекқорлық бір күні Жәмиланы журналистикадан кәсіпкерлікке алып келді. Көрші елмен екі ортаны жол қылды. Бейнетінің зейнетін көре бастады. Журналистикадағы тәжірибесі мәмілегерлік мәселесіне келгенде талай рет пайдасын тигізді.
Көрші елге бастайтын қақпа — Қорғасқа дейінгі күре жол талай сапарына аман апарып, сау қайтарып еді. Сол күнгі жолы құрбымызға қырын келді. Сары қыздың сызылтып салған әнінің үзілгеніне, міне, бүгін қырық күн…

Бауыржан ОМАРҰЛЫ

Оқи отырыңыз... Авторлық мақалалар

Пікір қалдыру

Сіздің E-mail-ңыз жарияланбайды.