Жетім көрсең, жебей жүр…

Балалар үйінің түлектері қоғамда өз орындарын таба ала ма?

Тағдырдың жазуымен ата-анасыз өскен балалар үлкен өмірге Балалар үйінің табалдырығынан аттап, қадам басатыны белгілі. Әрине, мұндай балалар не ішем, не кием деп ойламай өскен еркетотайлар емес, олар өмірдің бар ауыртпалығын сәби шағынан сезініп өскен, біреулердің қас-қабағына қарап, көздері жаутаңдап ержеткен жандар. Балалар үйінде жүрген кездерінде мемлекеттің қамқорлығында болса, кәмелеттік жасқа толғанда олар қайда барады? Әрі қарайғы тағдырлары қалай болады? Өмірде өз жолдарын таба ала ма? Жоғары оқу орнына түсіп, мамандық игеріп, бір кәсіптің иесі атанып, қоғамымыздың толыққанды бір мүшесі ретінде қалыптаса ала ма? Әлде қоғамнан өз орындарын таба алмай, дұрыстап жұмыс та істей алмай, қылмыскер атана ма? Кім білсін, көкейді мазалаған сауал көп. Бұл әрқайсымызды мазалауы тиіс үлкен әрі өзекті мәселе. Себебі әр бала мейлі ол отбасында өссін, мейлі ол Балалар үйінде тәрбиеленсін мемлекетіміздің басты құндылықтарының бірі. Сондықтан бұған бейжай қарауға болмайды. Олар да еліміздің азаматы. Тағдырлары бөлек болғанымен, сәби жүректері, бозбалалық саналары: «Мен де осы елдің азаматы болуға лайықпын, тек жолын нұсқасаңыздар болды» деп тұрғандай.

Директорт

«Жастар үйінің» директоры
Қанат Отыншиев

Шынтуайтына келгенде, ата-ана жылуын сезініп өскен балалардың өздеріне өмірде жол табу оңайға соқпай жатады. Ал Балалар үйінен шыққан балалар қайда барады? Білім ала ала ма? Кәсіп игеріп, одан нәсіп таба ала ма? Қалай болғанда да, ел болып, қоғам болып біз мұндай балалардың әлеуметтік ортаға бейімделіп кетуіне көмектесуіміз қажет. Олар – өмірдің ащы дәмін ерте татып өскендіктен, тағдырдың алға тосқан сынақтарына шыдамды келеді. Алайда іштей бәрібір қамқорлықтың жасалғанын қалайтыны белгілі. Біз осы мәселеге журналистік көзбен зер салып көрген едік.
Алматы қаласындағы №1 балалар үйінде тәрбиеленген Нұржанат Хайрулдинова бүгінде екі баланың анасы. Қазір Алматы қаласындағы әлеуметтік мекемелердің түлектерін бейімдеу және қолдау орталығы – «Жастар үйінде» тұрады.
Анасы 18 жасында қалаға оқуға келген кезінде аяғын шалыс басып, өмірге әкелген сәбиін, яғни Нұржанатты Балалар үйіне өткізген екен. Анасының барын Нұржанат бойжеткенге дейін білмесе керек, кейіннен анасы оны Қарағанды қаласынан іздеп келгенде жүрегі қуаныштан жарылып кетердей күй кешіпті. Анасы Нұржанатты Балалар үйінен өз қамқорлығына алғанымен, Нұржанаттың басқа әкеден туған іні-сіңлілері қабылдай алмапты. Мұн­дайға шыдай алмаған ол бір күннің ішінде ол үйден қашып шы­ғып, Алматыдағы өзі тәрбиеленген Ба­лалар үйіне қайта келіпті. Бірақ оны мұнда қабылдаудан бас тартыпты.

жетимНұржанат Хайрулдинова балаларымен

Сонымен, пәтерден-пәтерге көшіп жүріп, өз күнін өзі көрген Нұржанат тұрмысқа шығып, сәбилі болады. Ата-енесімен бірге тұрады. Өмірдің қатыгездігіне шара бар ма, екінші балаға аяғы ауыр кезінде қайнағасының соққысына бір емес, бірнеше рет жығылып, қабырғасы сынған келіншек жедел жәрдеммен ауруханадан бір-ақ шыққан. Жан жары болса туған ағасының алдында дәр­менсіз күй кешкен. Әбден теперіш көр­­ген Нұржанат ­жолдасымен айы­­рылысып, екі баламен далада қа­­лыпты. Барар жер, басар тауы бол­маған соң «Жастар үйінің» директоры Қанат Отыншиевтен көмек сұрап ке­ліп, қазіргі тұрақты мекеніне ай­налған бейімдеу орталығына орнала­сыпты.
Бүгінде баспана кезегінде тұр. Өмі­ріне налымайды, тәубе дейді. Лицейде оқып, мамандық ­алыпты. 7 жасар қызы Нұргүлді биыл қазақ сыныбына бермекші, ал 3 жасар ұлы Мұхамедин балабақшаға бармақ. Бізге өз тағдырын баяндап берген Нұржанат мәселе етіп көтеріп отырған тақырыбымызға байланысты өз ойын былай деп жеткізді.
– Жалпы Балалар үйінің тү­лектеріне жұмысқа тұру өте қиын. Мен лицейге оқуға құжат тап­сыр­ғанымда, ондағылар мені бірден ал­ғысы келмей, әрең алды. Себебі менің алдымда мен сияқты Балалар үйінің 5-6 қызы келіп, оқымай, оқудан шығып қалған екен. Жақында таныс қыз аспазшының көмекшісі болып жұмысқа орналасыпты. Оған ілесе барып екінші қыз да орналасқан. Тұратын жерін, Балалар үйінен шыққандығын естігенде 2 қызды бірден жұмыстан шығарған. Сондықтан жұмыс іздегенде Балалар үйінде өскенімізді жасырып қалуға тырысамыз. Дайын асқа үйреніп алғандар бар екенін де жасырмаймын. Үкімет асырайды, әкімдік көмектеседі деп жүргендер де баршылық. Балалар үйінен шығады да оларға қамқорлық мақсатында ашылған осындай «Жас­тар үйіне» келе салады. Балалардың 80 пайызы осы оймен жүреді десем, қателеспеген болармын, – деді.
Нұржанат әңгімесін әрі қарай жалғай түсті. «Бірақ «Бес саусақ бірдей емес» дегендей, олардың арасында да адам болсам, ізденсем, оқысам, адал еңбекпен өз нанымды тауып жесем деп талпынатындар бар. Алайда жұмыс берушілер оларды жұмысқа алуға аса құлықты болмай шығады? Неге солай? Олар біздің дұрыс жұмыс істей алатынымызға күмән-күдікпен қарайды. Балалар үйінде өскен соң ба біздерді ұрлыққа бейімсіңдер, ұрлықшысыңдар деп қабылдау да жоқ емес. Ал шындығын айтсақ, біздің арамызда да адамгершілік қасиеттерді жоғары қоятын, тура жолмен жүргісі келетіндер көп. Бірақ оны екінің бірі түсіне бермейді» деп налиды.
Нұржанаттың басындағы жағдай, оларға деген жұмыс берушілердің көзқарасы Балалар үйінде тәр­биеленіп өскен өзге балалардың да алдынан кесе-көлденеңдеп шығатыны жасырын емес. Егер де әрбір жұмыс беруші, оқу орны басшысы Балалар үйінің қабырғасынан шыққандарға дәл осындай көзқарас танытатын болса, олар әлеуметтік ортаға қалай бейімделмек? Қоғам­нан қалай өз орнын таппақ? Оларды: «Сен жетімсің, ұрлыққа бейімсің, сенен сақтану керек» деген түсінікпен кеудеден итеретін болсақ, онсыз да қам көңіл болып жүрген жандар ашынып, бір қылмысқа оп-оңай бара салуы бек мүмкін ғой. Мұны біз неге ойламаймыз? Елімізде Балалар үйінен мыңдаған жеткіншектер үлкен өмірге қадам басады. Бірақ олар өмірде өз жолдарын тапты ма, кім, қайда жүр деген мәселеде де қоғам тарапынан, мемлекет тарапынан белгілі бір деңгейде алаңдаушылық болуы тиіс емес пе? Біз барлығымыз бұл балалардың азамат, тұлға, маман, бір үйдің иесі болып кетуіне мүдделі болуымыз керек қой? Ондай балалар өбектеп, еркелетуді қажет етпейді. Оларға тек қоғам тарапынан көзқарас дұрыс болу керек. Балалар үйінің түлегісің деп кемсітпей, толыққанды отбасынан шыққан азамат ретінде қабылдай білсек қана, біздің жасаған көмегіміз сол болмақ.
Алматы қалалық Жұмыспен қамту, жұмыссыздарды әлеуметтік қорғау, әлеуметтік әріптестік бөлімінің басшысы Лаура Абжанова 2014 жылы Балалар үйінің түлектерінен жұмыс іздеп ешкім хабарласпағанын, ал биыл 1-маусымға дейін 3 адам хабарласып, оның үшеуі де жұмыспен қамтылғанын айтады. Мұндайда «Қалған балалар қайда? Оларға жұмыс керек емес пе? Күндерін қайтіп көріп жүр?» деген мәселе еріксіз қылаң береді.
Осы мәселені алға тартып әрі Балалар үйі түлектерінің тыныс-тіршілігімен танысу мақсатында Алматы қаласындағы әлеуметтік мекемелердің түлектерін бейімдеу және қолдау орталығы – «Жастар үйіне» бас сұққан едік. Мұнда 16-23 жастағы студент жастар орналасқан. Сонымен қатар жұмыс істейтін жастарға арналып салынған үй де бар. Жасөспірімдер үйінен шыққан жастар сол мекенді паналайды. Онда 23-29 жас аралығындағы отбасылар тұрады.
Бүгінгі таңда орталықта 247 адам өмір сүруде. Олардың 14-і – 2-3 топтағы мүгедек жандар болса, 96-сы – Алматы қаласының оқу орындарында білім алуда, яғни студент. 36-сы – жоғары оқу орнында, 58-і колледж-лицейлерде оқиды.
«Жастар үйінің» директоры Қанат Отыншиев Үкімет тарапынан жастарға көмек көрсетіліп келе жатқанын айтты. Мәселен, баспанаға тұру кезегі 23 жастан 29 жасқа ұзартылған. Бұл екі аралықта баспанаға қолы жеткен отбасылар қуаныш тойын тойлаған. Тіпті 29 жасқа жетпей-ақ 23-24 жасында да кезегі келіп, пәтер алып жатқандар бар екен. 2013 жылы – 120, 2014 жылы – 60 пәтер беріліпті. «Жоспарға сәйкес пәтер беру биыл да жалғасады» деді Қ.Отыншиев.
Орталықта тұрақты жұмыста еңбек етіп жүрген жастардың бар екенін көрдік. Мәселен, 247 адамның 70 пайызы бүгінде сондай азаматтар екен.
– Колледжде оқып, әрі қарай сол мамандығын жалғастыратын, ақылы бөлімге түсетін оқушыларға демеуші тауып беруге тырысамыз. Оқу ақысын төлеу, тіпті жұмысқа орналастыру жағдайлары қарастырылған. «Жетім көрсең, жебей жүр» демекші, мұндай балаларға өз қалтасынан ақша шығарып, шетелге апарып оқытып, оқуын бітіріп келген соң жұмысқа тұруына жәрдем жасап жүрген тұлғалар, азаматтардың бар екенін мақтанышпен айтамыз. Жалпы, біз әр балаға жеке тұлға ре­тінде қараймыз. Олардың жеке бас қасиеттерін ескере отырып, жұмысқа орналасуына көмектесеміз. Ірі кәсіпорындарға шығып, әр ме­кеменің кадр бөлімдерімен сөйле­семіз. Жылына екі рет Әуезов аудан­дық жұмыспен қамту бөлімінің мамандарымен ашық есік күні өтіп тұрады, – деді Қ.Отыншиев.
Әрине, балаларға мұндай қамқорлықтың жасалып жатқанын тек құптауға болады. «Жастар үйі» өз қолдарынан келген көмекті атқарып-ақ жатқаны байқалады. Алайда мұндай қамқорлықты балалар өзге жандардан, өзге ортадан сезіне ме? Бұл мәселенің басқа жағы. Барлығы бірдей: «Міне, жұмысың, міне қызметің, міне жалақың» деп шақыра қоя ма? Жоғарыда айтқанымыздай, «ұрлық жасауға бейімсіңдер, ұрлықшысыңдар» деп кейбір жұмыс берушілер сияқты салқын көңілмен қарсы алса, баланың тағдырына балта шапқанымыз болмай ма? Ондай сөз айтқан жұмыс берушілерді неге әкімшілік жауапкершілікке тартпасқа? Балалар үйінің түлектері де осы қоғамның толыққанды мүшесі. Ешкімнен кем емес және кем болмауы тиіс. Қалаған оқуын оқуға, көңілі қалаған жұмысқа орналасуына қай кезде жол ашық болуы керек. Оларға тек қана әлеуметтік мәртебесіне ғана қарап баға бергеніміз қалай болмақ? Мұнымыз адамгершілікке жата ма? Әрине, жатпайды. «Жас­тар үйі» орталығының балалар үшін жасап жатқан еңбегі ұшан-теңіз. Бірақ мүмкіндіктері аз, қолдары көп нәрсеге жете бермейді.
Осындайда, шіркін, еліміздегі әрбір университеттің, институттың басшылары осындай балаларға тегін грант беріп, бір мамандық иесі атануына септігін тигізсе, бір кәсіпорын басшысы олардың жұмысқа орналасуына жәрдемдессе қандай ғанибет болар еді дейсің. Бұл әлдекімдер ойлағандай олардың бойында масылдық психологияны қалыптастыру емес. Бұл оларға деген дұрыс көзқарасты қалыптастырудың амалы. Яғни мұндай балалардың арасында да талантты, қабілетті, білімді балалардың бар екенін қоғамға көрсету, насихаттау, таныту. Сонда жұмыс берушілер де күдік-күмәннен арылып, көзқарастарын өзгертер еді.
– Қоғамда «Балалар үйінің түлектері «ауырдың астымен, жеңілдің үстімен» жүреді» деген пікір бар. Бұған қалай қарайсыз, – деген сауалға: «Бұл пікірмен толық келісуге негіз жоқ. Өйткені бұл балалардың арасында да өз ісіне тиянақты, жүріс-тұрысы орнықты, қарым-қабілетіне сай еңбек етіп жүргендері аз емес. Сонымен қатар тиянақты жұмыс істей алмай, 1-2 айдан соң жұмыс орнын жиі ауыстыратындар да кездеседі. Турасын айтқанда «Жастар үйінде» айына 5-6 мың теңгені төлей алмай, қарызданып жүрген түлектеріміз де бар. Әлбетте, біз оларды шынайы өмірге бейімдеуге тырысамыз. «Барлық жер сендерге қамқорлық көрсете бермейді. Сабақтарыңды жақсы оқып, білікті маман болуға тырысыңдар. Өмір – күрес. Күресе білу керек, жеңе білу керек» деп шыңдауға, дұрыс бағыт нұсқауға тырысамыз» дейді «Жастар үйінің» басшысы.
«Әке көрген оқ жонар, шеше көрген тон пішер» демекші, туған ата-анасының тәрбиесін көріп, сезіне алмаған бала мен толыққанды отбасындағы баланың бойында айырмашылықтың болуы заңдылық. Қалай болғанда да бұларды өзімізге жақын тартып, жағдайына қарасу, қолтығынан демеу, бағыт-бағдар беру, ақыл-кеңесімізбен бөлісіп, жол нұсқау – парыз. Осы парызды қоғамымыздың әр мүшесі жан-жүрегімен сезініп, оларға оң көзқараспен қараса, бұдан артық ықылас-пейілдің де қажеті болмас.
Кейде ел ішінде Балалар үйінің түлектеріне қатысты әртүрлі жағымсыз сөздер айтылып қалып жататынын естиміз. Бейне бір қылмыскер де солар, жаман адамдар да солар сияқты қабылдаймыз. Ал шын мәнінде, біз олардың өміріне, жан дүниесіне үңіліп көрдік пе? Тіршіліктерінен хабардармыз ба? Бір сәт көңілдерін аулап, сыр-сұхбат құрып көрдік пе? Мұң-шерлерін тыңдадық па? Олай болмаған соң, Балалар үйінің түлектері жайында сырттай пікір айтуға кейбір адамдардың қалай дәті барады деп те таңғаласың. Өмір болған соң, жақсы отбасынан шыққан баланың да қылмыскер атануы мүмкін. Ал бар жамандықты тек Балалар үйінің балаларынан іздеу олар үшін емес, қайта біз үшін сын болмақ. Бұл орайда орталық директоры: «Жастар үйінде» «жүзден жүйрік, мыңнан тұлпар» деуге тұрарлық азаматтар көп. Сондықтан олардың ар-намысына тиіп, қара күйе жаға беру орынсыз» деген пікірін білдірді.
Осы келуімізде біз «Жастар үйіндегі» қазақ тілінің мәселесі қалай деп бір сәт зер салдық. Қанат Отыншиевтің тілге деген көзқарасы ерекше екені байқалып тұрды. «Алғашқыда Балалар үйінен мұнда келгенде балалардың көбі орыстілді болып келеді. Ал біздің басты мақсатымыз – мемлекеттік тілдің қолдану аясын кеңейту, мәртебесін биіктету» екенін айтқан директор осы бағытта көп жұмыс жасалып жатқанын тілге тиек етті.
Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігінің Балалардың құқықтарын қорғау комитетінің редакциямызға жолдаған статистикалық мәлімет­те­рі бойынша, республикада ­же­тім бала және ата-анасының қам­қор­лы­­ғынсыз қалған 32 362 бала бар екен. Олардың 9 192-сі 188 ­балалар үйінде тәрбиеленуде. ­Жалпы ал­ған­­­да, 2012 жылы – 34 785 бала, 2013 жыл – 33 682 бала, 2014 жыл – 32 362 бала, олардың ішінде Ба­ла­лар үйінде 10 887 бала (2012 ж.), 9879 бала (2013 ж.), 9192 бала (2014 ж.) тәрбиеленген. Осы 32 362 ба­ла­­ның барлығы кәмелеттік жасқа то­­лып, білім алып, мамандыққа қол жеткізіп, қоғамның бір мүшесі ретінде тұлға болып қалыптасып кете ала ма? Өмірде өз жолдарын таба ала ма? Өзекті өртейтін, жанды қинайтын сауал осы.

 

Бағдагүл Балаубаева

Оқи отырыңыз... Авторлық мақалалар

6 Пікір

  1. Жамила

    Мынаны оқыған адам жылайды. Ата-анамыз аман болсыншы.

  2. Ернар

    Қатыгездік қайдан шығады, балаға көңіл бөлмеуден шығады

  3. Дария

    Тамағы тоқтық, жұмысы жоқтық аздырар адам баласын.Обал, сауап, зауал қайда.

  4. Алма

    «Ана тілі» газетінің бүгінгі нөмірінде оқитын дүние көп екен. Ораза кезінде мына балалар туралы жазылған материал иманды жүрекке әсер етеді!!!

  5. Cерік

    Тастанды балаға тоқсан пайыз қыздар кінәлі сияқтда көрінеді маған

  6. Көкше Ақын

    Өмір болғасын түрлі қиын жағдайлар,қилы-қилы тағдырлар бар.Жетім бала, тастанды бала деген ұғымдар аянышты әрі өкінішті.Егер мүмкін болса тастанды сәбидің болмағаны дұрыс еді.Мақалада мәселе әр тарапты қозғалған.Соның ішінде қоғамның оң көзқарасы және адамдарың мейірімі,бауырмалдығы өте-мөте қажет деген оймен көпшілік келіседі.

Пікір қалдыру

Сіздің E-mail-ңыз жарияланбайды.