ҒАЛЫМНЫҢ МӘҢГІЛІК ХАТЫ

Адамзат өркениеті – талай мыңжылдықтар белестерінен өткен тарихи-мәдени дамудың үздіксіз қозғалыстағы кеңістігі. Қозғалыс кеңістігі – ғарыштық-ғаламдық шетсіз-шек­сіз әлемнің бұрынғы және қазіргі, сонымен бірге, болашақ тарихын құрайтын аса күрделі құбылыстар жиыны. Тарихи-мәдени даму үдерісіндегі рухани құндылықтар адамзат ұрпақтарының көркемдік-эстетикалық дүние­танымын уақыт пен кеңістік сабақтас­тығы жүйесінде үнемі толықтырады, бола­шақтың жаңалықтарымен ұштастырады. Бұл орайда, ежелгі және қазіргі, сонымен бірге, болашақты жалғастырып тұрған ықпалды арна – тарихи тұлғалар қызметінің мәңгілік жалғастығына айрықша назар аударамыз. 

Бірнеше ғылым салаларында жаңалығы мол іргелі еңбектер жазған ғұламалар саналуан деректерді жинақтай отырып, өзіндік ғы­лыми тұжырымдарының теориялық және практикалық мәңгілік көнермейтін кешенді ұлағатын қалыптастырады.
Әлем өркениетіндегі осындай жалғасты­рушы­лар қатарында академик Сейіт Асқарұлы Қасқабасовты да айтамыз. Ол – ХХ ғасырдың 60-жылдарынан бастап, қазақ фольклортануы мен әдебиеттануы, түркітану, тарихнама, этнография, өнертану, мәтінтану, т.б. ғылымдар салаларына арналған іргелі зерттеулерімен отандық және шетелдік ғы­лыми ойлау әлеміне танымал тұлға. Академик С.А.Қасқабасовтың еңбек өтілі кезеңдері ғылыми-зерттеу (М.О.Әуезов атындағы Әде­биет және өнер институтында әуелде аға ғылыми-қызметкер, кейін директоры, КСРО ҒА Әлем әдебиеті институтының аға ғылыми қызметкері) мекемелеріндегі және мемлекеттік басқару – әкімшілік (ҚазКСР ҰА Қоғамдық ғылымдар бөлімшесінің ғалым-хатшысы, ҚазКСР КП ОК идеология бөлімінің кеңес­шісі, ҚР Президенті мен Министрлер Ка­бинеті жанындағы Жоғары аттестациялық комиссиясының (ЖАК) төрағасы), жоғары оқу орнындағы (Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетіндегі шығыстану ғылыми-зерттеу орталығының жетекшісі, Шығыстану факультетінің деканы, қазақ әдебиеті кафедра­сының меңгерушісі) қызметтерімен де белгілі. Ғылыми шығармашылығы мен әртүрлі мем­лекеттік басқару-әкімшілік қызметтерін өзара тығыз ұштастыра жүргізген көрнекті тарихи тұлғаның қызметі қазақ және әлем өркениеті сабақтастығының жарқын үлгісін танытады.
Ғалымның ғылыми-зерттеу еңбектерінің басты саласы – фольклортану. Қазақ және әлем фольклортануы ғылымының бұрынғы-соңғы теориялық тұжырымдарымен жан-жақ­ты танысқан зерттеуші ұлттық және жал­пыадамзаттық көркемдік ойлау жүйе­сін­­дегі сабақтастық, үндестік, өзгешелік, т.б. поэтикалық ерекшеліктерді саралаумен келеді. Фольклортанудағы өзіндік ғылыми жаңалықтары жинақталған еңбектері жылдар бойы жарияланып келе жатқан шоғыры мол мақалаларымен, монографиялық («Казахская волшебная сказка», Алматы, 1972; «Қазақтың халық прозасы», Алматы, 1984; «Родники искусства: фольклористические этюды», Алматы, 1986; «Казахская несказочная проза», Алматы, 1990), ғылыми-зерттеу екі томдық («Золотая жила», Астана, 2000), әр жылғы зерттеулер жинағы («Жан азық», Астана, 2000) кітаптарымен халыққа танылды. Бұлардың ішінде «Қазақтың халық прозасы» (1984) ҚР ҰҒА Шоқан Уәлиханов атындағы (1986), «Казахская несказочная проза» (1990) Абай атындағы ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты атақтарын автордың иеленуін жүзеге асырды. Ғалымның фольклортанудағы еңбектерінде фольклор жанрларының өзекті теориялық мәселелері қарастырылған. Нақ­ты­лап айтқанда, фольклорлық жанрлар­дың табиғаты, функциясы, жанрлар жүйесі, халық прозасын саралаудың шарттары айқын­­­далған. Зерттеуші қазақ халық прозасын жанрлық классификациялаудың басты шарт­тарын ұсынған: жанрдың атқаратын қыз­меті (танымдық, мағлұматтық, ғибраттық, сауықтық, эстетикалық); шындыққа қатысы (тарихи негізгі бар (деректі), тарихи негізгі жоқ (дерексіз); прозалық шығармалардың көркемдік сипаты (қарапайым және көркем проза); прозалық шығармаға айтушы мен тың­даушының қатысы (ел сенетін және ел сенбейтін фольклорлық проза); прозалық жанрлардың шығу мерзімі (баяғыда пайда болып, қалыптасқан және бұрын да, қазір де туатын жанрлар). Ғалым отандық және әлемдік фольклортанудағы жанрлар теориясына сүйене отырып, қазақтың халық прозасын екі үлкен топқа бөледі: «Бірі – аңыздық проза, екіншісі – ертегілік проза. Бұлардың әрқайсысы ішкі жанрларға жіктеледі. Аңыздық проза миф, хикая (быличка), аңыз (предание), әпсана – хикаят (легенда) – жанрларын қамтиды. Ертегілік прозаға жануарлар жайындағы, қиял-ғажайып, батырлық, новеллалық және сатиралық ертегі­лер жатады» (Қасқабасов С. Қазақтың халық прозасы. – Алматы: Ғылым, 1984. – 272 б.; 57-58-бб.).
Ғалымның осы монографиясы қазақ ертегілері мен аңыздары поэтикасын әлемдік фольклортану теориясына сәйкес бағалаудың жаңа мектептік бағытын қалыптастырды. Зерттеушінің «… «халық прозасы» деген ұғым әлемдік фольклортану ғылымының өзінде бертін (1950-60 жылдардан бастап), яғни «Халық прозасын зерттеушілердің халық­­аралық қоғамы» құрылғаннан кейін қолданыла бастады» (Қасқабасов С. Қазақтың халық прозасы. – Алматы: Ғылым, 1984. – 272 б.; 3-б.) – деп айтқанындай, аталған еңбегінің жалғасы «Казахская несказочная проза» (1990) атты кітабымен толықты.
Зерттеушінің «Родники искусства: фольклористические этюды» (1986) атты кітабы да жаңашылдығымен құнды. Онда қазақтың халықтық драмалық шығармашылығы мен театр сахнасына арналған трагедиялық туын­­дылардың фольклорлық негізі және оның көркем шындыққа ұштастырылуы, фольклордағы байырғы мұраларды (төрт түлік, Наурыз өлеңдері, жарапазан жырлары, батырлық және ғашықтық эпос, ақындар айтысы, мақал-мәтелдер, жұмбақтар, жаңылт­паштар, термелер, толғаулар, беташар, жоқтау, т.б.) сақтаушылар, айтушылар (ақындар, жыршылар, ертекшілер, өлеңшілер, әңгімешілер) туралы фольклортану, өнертану, этнография, әдебиеттану мәселелері тоғысындағы ғылыми бағалаулар, сипаттамалар жасалған.
Кітапта автор қазіргі заманғы рухани мәдениет құрамындағы бірнеше көркемөнер салаларындағы фольклор дәстүрінің жаңғыра сақталуының өзекті арналарын атап көрсетеді: фольклор мен әдебиет; фольклор мен театр; фольклор мен кәсіби музыка; фольклор мен кино; фольклор мен бейнелеу өнері. Зерттеуші рухани мәдениет салаларының барлығында да фольклор дәстүрі сақталуының тарихи-генетикалық ықпалдылық болмысын тиянақты тұжырымдарымен ғылыми дәлелдеген.
Ғалым еңбектерінің көрнекті бір саласы – ауызша авторлық және жазбаша әдебиеттің өзекті поэтикалық мәселелері. Ғалымның қазақ әдебиеті тарихы кезеңдеріндегі мұраларды жаңаша жүйемен қарастыруы қазіргі Тәуелсіз Қазақ Елінің бұрынғы-соңғы рухани құндылықтарын жаңаша қарастыруға теориялық-методологиялық соны серпін әкелді. Тәуелсіз мемлекетіміздің ғылыми-зерттеу бағдарламасын жүзеге асыру жолында «Қазақстан тарихы» жаңа 5 томдығының 2-томындағы тарауларды (Төртінші тарау. § 1. XVII–XV ғғ. Қазақстанның рухани мәдениеті; Жетінші тарау. § 1. Рухани мәдениет) академик С.А.Қасқабасовтың жазғаны ұлттық тарихымыздағы тек сөз өнері мұраларын жаңа көзқарас аясында зерделеудің тиянақты бағдарын айқындады. Ғалым фольклор, ауызша авторлық және жазбаша-кітаби әдебиет және музыкалық-поэтикалық өнер дәстүрлерінің ғасырлар бойы сақталып, дамып келе жатқан тарихи-мәдени үдеріс үздіксіздігін жаңаша дәйектеп тұжырымдады. Шыңғысхан (Кетбұға), Алтын Орда – Дешті Қыпшақ (Қотан, Сыпыра), Қазақ хандығы (Асан қайғы, Қазтуған, Шалкиіз, Доспамбет, Жиембет, Ақтамберді, Тәтіқара, Үмбетей, Бұқар), XV-XVII ғғ. көркем әдебиет ескерткіштерін (Захир-ад-дин Бабырдың «Бабыр-нама», Камал-ад-дин Бинайдың «Шайбани-нама», Мұхаммед Хайдар Дулатидың «Тарих-и Рашиди» Қожамқұл бек Балхидың «Тарих-и Қыпшақ», Қадырғали Жалайырдың «Шежірелер жинағы») «…соңғы орта ғасырлардағы Орта Азия мен Қазақстанның түрік халықтары көркем әдебиетінің ескерткіштері ретінде де маңызы бар шығармалар…» (Қасқабасов С.А. Жетінші тарау. Қазақ халқының рухани мәдениеті. § 1. Рухани мәдениет // Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. – Алматы: Атамұра, 1998. – 2-т. – Б. 550-579.; 573-б.) екенін айта келе, аталған шежірелік ескерткіштердің әдеби сипатын ғылыми тұрғыда дәлелді, дәйекті бағалаумен тұжырымдаған: «Бұл авторлар тек оқиғаларды суреттеумен және билеушілер генеалогиясының тарихын баяндаумен ғана шектелмеген.
Зерттеуші жыраулар поэзиясының клас­си­калық ауыз әдебиеті екендігін, олардың арғы түп-тамыр, бастау тұлғаларын (Қорқыт Ата, Кетбұға (Ұлық жыршы), Сыпыра), Қазақ хандығы кезіндегі қайраткерлерін (Асан Сәбитұлы – Асан қайғы, Қазтуған Сүйінішұлы, Шалкиіз (Шәлгез) – Тіленші­ұлы, Аймадет Доспамбет, Жиембет Біртоғаш­ұлы, Ақтамберді Сарыұлы, Тәтіқара, Үмбетей Тілеуұлы, Бұқар Қалқаманұлы), олардың шығармаларының жанрлар жүйесін (толғау, арнау, мадақтау), тақырыптарын, өлеңдік кестесін (ұйқас, шумақ, тармақ, буын, бу­нақ), бейнелілік, айшықтау көркемдік әдіс-тәсілдерін (психологиялық параллелизм, қайталау, дыбыс қуалау, теңеу, шендестіру, әсірелеу, контраст, т.б.) – бәрін де жаңашыл талдаулармен қарастырған. Жыраулар өмір сүрген тарихи кезеңдер, қазақ хандарының мемлекетті қалыптастыру қызметі, сөз өнерінің билік пен халық арасындағы дәнекер ықпалы, авторлық поэзиядағы дидактика мен психологизм, лиризм тұтастығы, т.б. ерекшеліктер тарихи поэтика тұрғысында байыпталған. Жыраулық пен ақындық поэ­зияның қатарлас жырлануының ортақ сипаттары, жыраулар шығармашылығындағы мемлекеттік, қоғамдық-әлеуметтік сарынды басым жырлаудың орнына ақындар туындыларында тұрмыс, салт-сана, әдет-ғұрып мәселелеріне көбірек арналатыны, бұрынғы ұйқаспен ырғақ аралас өрімнің орнына тұрақты ұйқастың (ааба), 7-8 буынмен басым жырланатын толғаулық өлшем азайып, 11 буындық үлгі басым бола бастағаны айтылады. Зерттеуші авторлық поэзия поэтикасындағы дәстүр мен жаңашылдық сабақтастығына шынайы анықтама берген: «…жыраулық поэзиядағы қаһармандық мәндегі эпикалық сипат та бірте-бірте лирикалық сарынға ойысады, адамның сыртқы іс-әрекетінен гөрі ойы, көңіл күйі көрсетіле бастайды.
Академик С.А.Қасқабасовтың жеке өзіндік ғылыми-зерттеулері еңбек өтілі жыл­дарындағы мемлекеттік бағдарламаларды жү­зе­ге асыру жұмыстарымен тығыз байланыс­тылығымен ерекшеленеді. 2001 жылдан бері ҚР БЖҒМ Ғылым комитеті М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының директоры қызметін қазіргі заманғы уақыт талабына сай атқарды. Атап айтқанда, Қазақ­­стан Республикасының Прези­денті Н.Ә.Назарбаевтың тікелей баста­ма­сымен ұйым­дастырылып, бірінші (2004-2008 жж.), екінші (2009-2011 жж.) кезең­деріндегі «Мәде­ни мұра» стратегиялық ұлттық жобаның жүзеге асуында М.О.Әуезов атындағы Әде­биет және өнер институты жүзеге асырып жатқан еңбек нәтижелері халықтың көңілін көншітуде. 100 томдық «Бабалар сөзі» топтамасының қазақ фольклорының, ауызша әдебиетінің маңызды мәтіндерін қамтыған кітаптарының, «Әлемдік фольклортанудың» 3 томдығының, «Қазақ әдебиеті тарихының» 10 томдығының, қазақ өнерінің тарихы мен қазақ музыкасының антологиясының, 20 томдық «Әдеби жәдігер­лер» топтамалары кітаптарының жарыққа шығуында, т.б. шығармашылық еңбек нәти­же­лерінің жүзеге асуында, әрине, ғұлама басшының білікті ұйымдастырушылық-қайраткерлік қызметі танылды.
Ғылыми жетекшілігімен фольклортану, әдебиеттану, өнертану ғылымдары салаларында ондаған докторлық, кандидаттық диссертациялардың қорғалуы да ұстаз-ғалымның рухани мәдениетке қосқан сүбелі үлесінің маңыздылығын айқындай түседі.
Ұстаз-ғалымның фольклортану мен әде­биеттану ғылымдары салаларындағы ғы­лыми-теориялық тұжырымдары қазір­гі заманғы еуропалық және азиялық халық­тардың филология, түркітану, шығыс­та­ну, этнография, өнертану, мәде­ниет­тану салаларындағы зерттеушілеріне теориялық-методологиялық бағдар, көмек беріп келе жатқаны мәлім. Бұл – Әбунәсір әл-Фара­бидан басталған қазақ ғылымының әлем өркениетіндегі мәртебелі жолы жалғасуының көрінісі.
ХХІ ғасыр – Қазақ Елінің әлем өрке­ниеті кеңістігіндегі өзіндік ұлттық-мемлекет­тік тұрпатымен танылу дәуірі. Бұл орайда, отандық және әлемдік фольклортану, әдебиеттану, өнертану, тарихнама, этногра­фия, мәдениеттану ғылымдары салала­рын­дағы іргелі зерттеулерімен қазақ ғылы­мының классикалық деңгейін жаңаша да­мытқан, қалыптастырған көрнекті ғалым, ҚР Ұлттық Ғылым академиясының академигі, ҚР Мем­лекеттік сыйлығының лауреаты, филология ғылымының докторы, профессор Сейіт Асқарұлы Қасқабасовты әлем өркениеті кеңісті­гіндегі дара дарындар қатарында баға­лаймыз.
Сейіт Асқарұлы – шығармашылық талантын, дарын қуатын туған халқының, қазақ ұлтының өсу, өркендеуіне арнаған қайраткер. Ол игерген ғылыми жетістіктерін жалғастыратын шәкірттерінің, қазіргі және болашақ ұрпақтың уақыт сынақтарына төтеп беруін, қазақтың ұлттық дамуының тиянақты бағдарда болуын тілейді.
Қорыта айтқанда, Қазақ Елінің ежелгі дәуірлерден біздің заманымызға жеткен энциклопедиялық білім иелері дәстүрінің осын­дай ғалымдар мұрасымен болашаққа ұласуы арқылы ұлттық өрлеу өркендерінің жалғастығын көреміз. Бұл – қазақ өркениетінің мәңгілік даму жолы.

Темірхан ТЕБЕГЕНОВ,
филология ғылымының докторы,
профессор,
Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті
Қазақ әдебиеті кафедрасының меңгерушісі

 

Оқи отырыңыз... Авторлық мақалалар

Пікір қалдыру

Сіздің E-mail-ңыз жарияланбайды.