Асық

Асық ойындары – көшпелі елдерде, соның ішінде қазақ халқының тұрмыс-салтында атам заманнан бері келе жатқан ұлттық ойындардың бірі. Қазақ арасында кең тараған асық ойынының түрлері көп-ақ; ойын түрлеріне қарай оның ойнау шарттары да өзгеріп отырады: асық ойыны негізінен жас балалар ойыны болып саналса да, оның кейбір түрлеріне жігіттер де, ересек әйел-еркектер де қатысады.
Асық ойындары балалардың дене қимылының жітілігін, ептілігін, жылдамдығын, оңтайлығын арттыруға, сондай-ақ көз мергендігі мен қол икемділігін дамытуға көп септігін тигізеді. Асық ойындарына қой, арқар және еліктің асықтары жарайды. Олар түрлі бояулармен боялып, ірілері сақа етіп алынады. Сақа салмақты болу үшін кейде әр қырын тесіп, оған қорғасын ерітіп құйған. Асықты жерге иірген кезде төрт түрлі қалыпта (алшы, тәйке, бүге/бүк,
шіге/шік) түседі.

АСЫҚ – малдың асықты жілігіндегі сирақ пен сан жілікті жалғастырып тұратын жұмырлау топса сүйек; ұлттық асық ойындарында күні кешеге дейін кеңінен қолданылып келген мал (қой, ешкі, жылқы, сиыр) және кейбір қара аңдардың асықты жілігінде болатын кішкене сүйектің жалпы атауы. Қазақ салтында асық тым ерте замандардан келе жатқан негізінен балалар шұғылданатын, ойындардың бәрінде де қолданылатын сыртқы тұлғасы мен аумағына қарай өзара жіктеліп, өзінше аталып келеді. Асық төрт түлік мал менен жабайы аңдардың (елік, тауешкі, құлжа, т.б.) бәрінде де болады. Асықтың төрт жағы «асықтың төрт тұрығы» деп аталады. Олар төрт түлік малға сай аталады: алшы – «жылқы», тәйке – «түйе», бүге (бүк) – «қой», шіге (шік) – «ешкі».

Асықтың түрлері

Асық ойындарында пайдаланатын асықтың жеке-жеке атауы, өзіндік мән-мағынасы бар. Асық түрлерін өзара мынадай ерекшеліктеріне қарай бөліп қарастырдық. Олар:
Асықтың (жоғары, тө­мен, оң, сол) тарапына байланысты атаулары: Алшы – асықтың тік тұрғандағы беті иректеу, ойық болып біткен жағы; Тәйке – асықтың алшысына қарсы жағының жоғары қаратып тұруы; Бүк//Бүге – асықтың дөңес жағын жоғары қаратып жатуы; Шік // Шіге – асықтың ойыс жағын жоғары қаратып жатуы; Бүгелік – асықтың бүге жағы; Жатық – асықтың бүге, не шігесінен жатқан қалпы: асық ойынында бұл қалыптың «беделі» тұрықтан төмендеу болады. Шігелік – асықтың ойыс жағы; Оңқай асық – алшы жағынан қарағанда тұмсығы оңға қарап тұрған асық; Солақай асық – алшы жағынан қарағанда тұмсығы солға қарап тұрған асық; Омпа – асықтың артқы домалақ, жұмыр жағының жоғары қарап тұрып қалатын калпы; Сомпа – асықтың омпасына қарсы жағы; Тұрық – асықтың алшы, не тәйкесінен тұруы; асық ойынында тұрықтың «беделі» жатық қалыптан жоғары болады
Малдың түрлерінен жасалған асық атаулары: Бақпай – жылқының асығы; Ешкі асығы – көлемі кішірек әрі жеңіл келген ешкінің асығы; Қой асығы – қойдың барлық түрінен (құнан қой, дөнен қой, тоқты, бағылан, т.б.) алынған асық: «Қой асығы» демегін, қолыңа жақса, сақа тұт, «Жасы кіші» демегін, ақылы асса, аға тұт – «сақаның жақсысы – қолыңа қолайлысы, ел ағасының жақсысы – ақылдысы» демекші; Сомпай // Томпай – сиырдың асығы; Сопай – жылқы асығы; Топай – сиыр асығы; Шүкейт // Шүкімейт – бітімі майда ешкі асығы; Сиыр асығы – кейбір асық ойындарында («Көтеріспек», «Атбақыл», т.б.) сақа ретінде сиырдың асығы (сомпай) пайдаланылады;
Асық формасының өзгертілуіне байланысты атаулар:
Жәутік – асықтың шет жақтары мүжілген кіші түрі;
Жорға асық – тұрғыш болсын деп тәйке жағы тегістелген асық; бұл сақа да, кеней де болуы мүмкін.
Кеней – көнге, сөреге тігіп ойнайтын сақадан басқа жай асықтар; оған қой асықтары да, ешкі асықтары да кіреді;
Тәпек – тұрғыш болсын деп, тәйке жағы балта-шотпен тегістелініп, тайпалған асық; сақа да болуы мүмкін. Оларға ірілі-кішілі қой асықтары да, ешкі асықтары да жатады. Кей жерлерде ол жорға асық деп те аталады;

Асық ойынында қолданылатын іс-әрекеттер, әдіс-тәсілдер

Асық ату – 1. Әртүрлі асық ойындарында сақамен кенейлерге дәл тигізіп, ұрып алу. «Орда» ойынындағы атудың тәсілдері: бүйірден ату – төрден атудың бір түрі; жайпай ату – ойыншы бір аяғын шеңбер сызығы үстіне қойып, екінші аяғын өзінің қалауынша қадап, асық бүйірінен емес, ең қысқа аралықтан атып шеңберден шығару; қадап ату – асық шеңбер сызығынан бір метрге жетпей жатса, оны сақамен тікелей атып шеңберден шығару; қыңқайта ату – шеңбер сызығынан едәуір алыста жатқан асықты алыстан көздеп атпай, жақыннан жайпай ату; сүріп ату – асық атқанда сақаны жер бетімен сырғыта ату; төрден ату – шеңбер ішінде, сызықтан 40 см ары жатқан, не шеңбер үстінде жатқан асықты шеңбер ішіндегі сақа жатқан жерден ату; ұра ату – шеңбердің сыртынан тұрып ату; шертіп ату – жақын жерде жатқан асықты сақамен түбінен шиыра ату; асық ойындарының негізгі тәсілдерінің бірі – сақамен кенейді ату; 2. Ойынның шарты бойынша (мәс, «Хан» ойнында) тұрғысы «биік» асық пен тұрғысы «төмен» асықты атып алу; Асық белгілеу – көнге тігілген асықтардың ішінен біреуін белгілеп қойып, сақаны соған тигізуге тырысу; Асық иіру//үйіру – алшы түсіру үшін асықты бас бармақ пен сұқ саусақ арқылы шиыру; Асық қағу – бір қолмен асықтарды аспанға атып, әлгі қолмен қағып алу; Асық қаршу – асықтарды дорбаға салып сақтау, жию; Асық тігу – асық ойнаушылардың қолдарындағы асықтарын көнге келісілген мөлшерде қаз-қатар қойып шығуы; Асық ойнау – кенейлерді қаз-қатар тігіп, қолдарындағы сақаларымен көздеп ату арқылы мергендіктерін таныту; Асық ұту – асық ойындарының негізгі мақсаты, ойынға қатысушылардың асығын шеберлік, әдісқойлықпен ұтып алу; Ат жарыстыру – асық ойынында ұтылған бала ұтқан баланы арқасына көтеріп алып, белгіленген жерге дейін жүгіріп баруы; Тайтұқыр – саусақтардың бүгілген қырымен ұтылған баланың басынан ұпай алу тәсілі; Ханды қарабасты – «Хан», т.б. асық ойындарында көп асықтың ішіндегі ерекше боялған, хан сайланған асықтың асықтарды шаша иірген кезде басқа асықтардың астында көрінбей қалуы. Мұндай кезде ойыншылар бас салып, асықты талап алады; Ханды тонау – «Хан талапай» ойынында «хан» тәйке түскенде, ойыншылардың бәрі жабылып ханды жабыла тонау – көбірек асық алып қалуға тырысу; Ханның досы – «Хан талапай» ойынында жеңген адам ұтқан асықтарын өз қолында қор етіп ұстайды да, «ханмен» бірге бір артық асықты «ханның досы» деп бөліп қояды; Шиіріп ату//Шиіру – асықты атқанда шиырып, өз өсінен айналдыра ату; Шу түсу – бәрі бүге, не бәрі шіге – түсу; Шіге түсу – асықтың ойыс жағы жоғары қарата жатуы.

Асық ойынында  қолданылатын сөздер

Көйт – асық ойынында таласып алатын ұпай, не кезек. «Асық ұтыс сықылды алыс-беріс, Тірі жанның қылғаны бүгін тегіс; Бірі көйтке таласып, бір арам қып, Төбелескен, дауласқан жанжал-керіс» (Абай). Бұл арадағы «көйт» – орыс тілінен ауысқан «ход» сөзінің өзгерген түрі; Көн – асық ойындарында ойнаушылардың өз асықтарын (бірден, екіден – келісім бойын­ша) қатарластыра тігетін, кейде өкше тіреп тұрып асық ату үшін, не белгіленген жүлдені көрсетіп қою үшін сызылған шартты сызық; Қала – асықтардың қатарластыра тізілген тізбегі; Мәре – асық ататын, белгіленген жер; Ұры – «Ханым, дат» асық ойынына «хан», «уәзірмен» қатар қатысатын символды кейіпкерлердің бірі.

ҚАҚПАҚЫЛ

Ойыншы асықты уысына толтырып алады да, оларды жоғары атып жіберіп, қолының сыртын тоса қояды; қолдың сыртындағы асықтың саны нешеу болса да жоғары атып жіберіп, жерге түсірместен қайта уысына қағып алуы керек; егер асықтардың біреуі жерге түсіп кетіп, уысқа түскен асық саны қол сыртындағы асық санынан кеміп қалса, ойын тоқтатылып, кезек қарсыласқа беріледі; ойыншы қағып алған асығын жанына қояды да, төсеніш үстіне шашылып түскен асықтарды бір-бірлеп алып тауысады. Ол мынадай тәртіппен орындалады: ойыншы жанына қойған асықтардың ішінен біреуін таңдап алып, жоғары лақтырады да, жерде жатқан асықтардың біреуін алып үлгеріп, жоғарыдан түсіп келе жатқан асықты қағып алады; жерден көтерген асықты жанындағы асыққа қосады; жердегі асықты осылайша тауысқан соң, сол ойыншы 10 асықтың біреуін өзіне иемденіп, 9 асықпен ойынды әрі қарай жалғастырады; егер ол қателік жібермей ойындағы асықтың барлығын жаңағы 1 ереже бойынша ұтып шықса, жеңімпаз атанады, ал қателік кетсе, кезек қарсыласқа беріледі;

Алшы, оңқа, хан…

АЛШЫ. Ойын басталар алдында әрбір ойыншы сақасын иіреді. Кейде барлық ойыншылардың сақасын бір адам уыстап алып, жерге шашады. Кімнің сақасы алшы түссе – бірінші кезекті, тәйке түссе – екінші, бүк түссе – үшінші, шік – төртінші кезекті алады. Ойынға қатысушылар көнге келісім бойынша (әдетте, әр ойыншы екі-үш) асық тігіп, кезегімен ата бастайды. Сақа мен асық бірдей жағымен түскен болса, асықты алып, ары қарай ата береді. Сақа алшысынан түсіп, асық басқаша жатса да, асықты алады. Сақа мен асықтың жатысы сәйкес болмаса, асықты алуға болмайды. Кезегін келесі ойыншыға береді. Осылайша көндегі асықтарды тауысып, қайтадан тігеді де, ойынды жалғастыра береді.
АСЫҚ АТУ ойынында аумағы екі-үш қадамнан тұратын дөңгелек көн сызылады. Ортасына әр ойыншы келісім бойынша екі-үштен (не одан да көп) асық тігеді. Сақасын иіру арқылы кезегін алған ойыншылар он-он бес қадамдай қашықтан тігілген асықтарды сақамен ата бастайды. Ойыншы сызықтың сыртына шыққан асықты ғана алады да, ары қарай сақасының жатқан жерінен (егер сақа сызықтың ішінде жатса, онда сызықтың сыртынан ғана атуға болады) қайтадан ата бастайды. Егер ойыншы бірде-бір асықты дөңгелек көннің сыртына шығара алмаса ойыннан шығады. Ойыншылардың бәрінің кезегі біткенде асықтарды қайта тігіп ойын жалғаса береді.
КЕТСІН БІР ойынына қатысушылардың саны екіден аспауы керек. Екеуі сақаларын біріктіріп, кезек алу үшін иіреді. Бірінші кезек алған ойыншы өз қарсыласының сақасын шамасы келгенше алысқа ұшыруға тырысады. Сақаның алғашқы жатқан жерінен ұшып барған орнына дейінгі ара қашықтықты табан ұзындығымен өлшейді, қанша табанға ұшырса, яғни атушы өзінің қойған шарты бойынша сақаны ұшырған қашықтығына байланысты ұтқан асығын алады. Ондағы шарт, айталық, әр үш табанға бір асық, болмаса, табан басына бір асық бола ма, ол ойыншылардың өзара келісулеріне байланысты. Сондықтан бірінші атушы бірге, екіге, үшке, төртке, тағысын тағы кеттім деп шарт қояды. Бұдан соң екінші ойыншы қарсыласының сақасын атады. Ол да өзінің шартын қояды. Осылайша кезектесумен ойын жалғаса береді.
АСЫҚ ТАБЫСУ – асық ойынының бір түрі. Біреу асықты жасыруға, екіншісі оны табуға тиісті. Тапса – жеңді, таба алмаса – жеңілді
ОҢҚА – бұл ойын «Омпа» деп те атала береді. Оны көбінесе асығы мол бозбалалар ойнайды. Таза алаңдарда, үлкен бөлмелерде ойнауға болады. Ойнаушылардың санына шек қойылмайды. Ойынның мақсаты – асық ұту. Ойнаушылар арасы 20 қадам екі көн сызады да, дәл ортасындағы сызыққа әрбір ойыншы өздерінің асықтарын тігеді. Тігілген асықтардың ортасына бір асықты мұртынан оңқа тұрғызады. Ойнаушылар бірінің артына бірі, әркімнің өз кезектері бойынша қатарға тұрып, қолдарындағы сақалармен оңқаны ата бастайды. Егер кімде-кім оңқаға тигізсе, онда көндегі асықты түгел алады. Ал оңқаға тимей жанындағы асықтарға тисе, онда сол атқан асығын ғана алады. Асық таусылған сайын, көнге асық қайтадан тігіліп отырады.
ХАН – асық ойынының бір түрі; ойынға қатынасатын балалар сан мөлшерін бірдей ғып асық шығарады да ұтысады. Ұтыстың тәртібі: әуелі ойынға қатынасатын балалар «ханды» жағалай иіріп шығады да, кім алшы түсірсе, ойынды сол бастайды. Ойын бастаған бала, балалардың ойынға салған асықтарын жерге шашып жібереді; тәртіп: бүкті бүкпен ғана, шікті шікпен ғана ату және бір ғана үсік саусағымен ату… Бала ең алдымен «ханды» атып алады. Асықты алғаш шашқанда, «хан» алшы түссе, «хан талапай» болады. Онысы шашылған асықтарды үлгергенше талап алу… Бұл «хан талапайда» әр бала қолына «ханды» түсіруге тырысады. Хан талапайды Сәбит Мұқанов өз кітабында «хан таламақай» деп қолданады. Хан ойынында ойнаушылардың санына шек қойылмайды. Ойынға өзара келісімдері бойынша әрқайсысы ортаға асықтарын шығарады да, кезегімен барлық асықты жинап алып, қос қолдап иіре бастайды. Әр ойыншы ортаға бестен, болмаса оннан шығарады.

Материал Әбдуәли Қайдардың «Қазақтар ана тілі әлемінде: Қоғам» ( ІІ том. А., 2013. 547-555 бб.) кітабынан алынды.

ТАС ҚАЛА

ТАС ҚАЛА – асық ойынының бір түрі. Ойынға қатысушыларға шек қойылмайды. Олар тегіс жерді таңдап алып шеңбер сызады да, дәл ортасына асықтарды бірінің үстіне бірін пирамида етіп жияды. Содан соң асық тігілген жерден ойынға қатысушылардың жас ерекшеліктеріне қарай сөре белгіленеді. Оның қашықтығы 7-8 м-ден кем болмауға тиіс. Ойынды бірініші болып бастайтын ойыншыны анықтау үшін сақаларын иіреді. Кімнің сақасы елден бұрын омпа не алшы түссе, ойынды сол бастайды. Қалғандары да осы тәртіппен өз кезектерін алады. Атушы «Тас қалаға» сақасын дәл тигізіп, бір асықты шеңберден шығарса, ойынды жалғастырып, сақасы жатқан жерден қайта атады. Егер де бірінші атушы «Тас қалаға» тигізе алмаса, онда екінші ойыншы атады. Егер атқан ойыншы «Тас қаланы»  бұзып, бірақ асықты шеңберден шығара алмаса, онда айыбын қосып, «Тас қаланы» қайта тұрғызады. Егер атушы «Тас қаланы»  бұзып, жоғарыда айтқандай бір асықты шеңберден шығарса, онда қалған асықтарды шеңберден шығара алмағанға дейін ата береді. Қалған ойыншылар бұзылған «Тас қаланың» бытырап жатқан қалдықтарын (асықтарын) атып алады.

Алтын сақа

скачанные файлы (2)

Ақ сақа – сақалардың ішіндегі алшы түскіші әрі ақ жолтайы;
Алтын сақа – 1) сақалардың ішіндегі ең жақсысы әрі құндысы. 2) алтыннан құйылған сақа: Болғанда алтын сақа, күміс кеней, Бас қоспақ сіздерменен үлкен үмей – ауысп. жақсы адамдардың үлкені де, кішісі де бір ортада бас қосуы үлкен ғанибет деген мағынада;
Елік сақа – еліктің асығынан таңдалған сақа;
Күміс сақа – 1. Құндылығы жағынан сақалардың ішіндегі екінші орында тұрған сақа; 2. Күмістен құйылған сақа;
Қой сақасы – ірі еркек қойдың асығынан таңдалған сақа;
Қоңқа сақа – қоңқиып қалған ірілеу сақа;
Қорғасын сақа – әрі алшы тұр­ғыш, әрі салмақты да ауыр болу үшін алшысынан не тәйкесінен тесіп, қорға­сын құйған сайлаулы сақа. Кейбір жергілікті ерекшеліктерде қорғалдақ деп те аталады: Қорғасын құйған сақадай – ауысп. ауыр, салмақты, шымыр;
Қошқар сақа – қошқар асығынан таңдалған сақа;
Құлжа сақа – құлжа аңның сақасы кез келген ірі қошқарлардың сақасынан ауқымды да салмақты болып келуіне байланысты, ойыншы балалар құлжа сақасын ұстауға тырысады. Оны, әдетте, құлжа атып алған аңшылардан аттай қалап, сұрастырып жүріп алуы мүмкін. Құлжа сақасына да алшы тұра беруі үшін кейде тәйкесінен тесіп, аздап қорғасын құюы мүмкін. Асық ойнаушылар сондықтан да барлық кезде Құлжа сақалы баламен ойнауға келісе бермеуі де мүмкін; құлжаның оңқай асығынан сайланған әрі ірі, әрі қолға ыңғайлы ұтқыш асықтар қатарына жатады; құлжа сақаға әдетте қорғасын құймайды, өйткені ол онсыз да салмақты болып келеді;

Қызыл сақа

Қызыл сақа – қызыл түске боялған сақа;
Оңқай сақа – тұмсығы оң жаққа қарап тұрған сақа;
Сақа-бата – оңқай сақа; оң қолмен атуға оңтайлы сақа;
Сары сақа – сары түске боялған сақа;
Солақай сақа – тұмсығы сол жаққа қарап тұрған сақа;
Сол солақай сақа – сол қолмен атуға оңтайлы сақа;
Төрт асық – төрт асықпен ойналатын құмар ойыны;
Шикі сақа – шикі жіліктен алынған сақа.
Оқ – «Ұпай», «Хан талапай», т.б. асық ойындарда ататын асықтың өзіндік атауы; Жебе – «Ұпай», «Хан талапай», т.б. асық ойындарында ататын асықтың екінші аты; Кейде оқ деп те аталады;
Киік – кейбір асық ойындарында (мыс. «Хан талапай», «Ұпай», т.б.) ататын асық – «оқ», не «жебемен» атып алынатын асықтың өзіндік аты; Кенек – сақа сайланған ірі де шымыр асық: Қорғасын құйған кенектей (Т.Әлімқұлов. Кертолғау. Алматы, 1973);
Сақа – асық ойындарында ұстап, атып ойнау үшін жеке ойыншының қолына көп асықтың ішінен сайланып, таңдалып алынған қолға қолайлы, ірі де салмақтысы. Әдетте, ойыншы ойынды ұтымды ойнау үшін қолына ұстаған сақасының сай болуына ерекше мән береді. Сондықтан ойыншы сақаны құлжаның, не қошқардың ірі асығынан сайлап алып, оның әр жерін (шігелігіне, не алшы, тәйке жақтарын) тесіп, қорғасын құйып, бояп, салмақты да тұрғыш етіп ұстауға тырысады: Сақадай сай // Сақадай сайлану – бір нәрсеге әзір тұру, даяр болу.
Сақа құю – алшы тұрғыш болу үшін сақаның тәйке жағын тесіп, сол қуысқа қорғасын құю;
Сақамен ату – асықты тек сақамен ойнайды;
Сақа сайлау – көп асықтан өзіне лайықтысын таңдау;
Сақа салу – ойынды бастаушыны немесе кезекте кім ататындығын анықтау үшін сақаларын жинап алып, бас ойыншының, не қалыс біреудің сақаларын жерге үйіріп тастау (алшы не тәйке тұруына қарай) арқылы айқындайды;
Сақа салыстыру – ойынға қатысу­шы балалар ойынды бірінші болып бас­таушыны және одан кейінгі кезекте ой­най­тындарды алдын ала анықтау үшін олардың біреуі сақалардың бәрін жинап алып, екі уысына салып, шайқап-шайқап араластырып, тақыр жерге шашып жіберіп, сақасы алшы тұрған баланы «бірінші», екінші шайқап шашқанда сақасы алшы тұрған баланы «екінші» деп, т.т. осылай кезек анықтау тәсілі, ойын шарты;
Сақа сүру – сақа сүріп ойнау;
Сақа тұту – сақа ретінде ұстау;
Сақа ұстау – сақасы жоқ болған жағ­дайда асықтарының ішінен біреуін сақа орнына уақытша ұстау.

Алшылы шік, тауғалы бүк

Алшылы шік, тауғалы бүк – ауысп. ұлығы мен кішігі аралас, жақсысы мен жаманы түгел;
Алшы түсіп ақырып, сақа болып жапырып – әдетте кейбір адамдардың «би болдым» деп басыңа шығатын жайсыз мінезі, оғаш қылықтары жайында осылай делінеді;
Аяғын алшысынан басу – ауысп. аяғын маңғаздана басу, өзіне сенуден еркінсу, мейманасы тасу;
Асығы алшысынан түсу – 1. Асық­тың бойындағы алшы жағы жоғары қарап түсуі/тұруы; асықтың бұл жағы жалпы ойнаушыға үстемдік береді; 2. ауысп. Ойындағысы, арманы орындалып, жолы болу, ісі өрге басу;
Аш болсаң да асық мүжіме, Тоқ болсаң да тобық мүжі – әдетте, асықта ет болмайды. Ал тобықта оған қарағанда аздап болса да, ет болады. Мәтелдің мәні: «өнімсіз істі істеп, уақытты қор қылма» дегенге саяды;
Бүге-шігесіне дейін – ауысп. түгін қалдырмай, тәптіштеп;
Бүк түссе де менікі, шік түссе де менікі – бір нәрсеге тәуекел деп кірісіп кету;
Омпа ойын бұзар, Жынды жиын бұзар – асық (сақа) омпа түссе, ол есепке алынбай, қайта иіріледі. Бұл жерде ойынның осы ережесі айтылып тұр. Сол сияқты есерсоқ мінезді адамның да кез келген жиынды бұзатынын түсіндірген;
Талапайға салу – ауысп. талан-таражға салу, әкету.

Бетті дайындаған
Гүлсінай Исаева,
А. Байтұрсынұлы атындағы
Тіл білімі институты этнолингвистика бөлімінің аға ғылыми қызметкері, филология ғылымының кандидаты

 

Оқи отырыңыз... Авторлық мақалалар

Пікір қалдыру

Сіздің E-mail-ңыз жарияланбайды.