Тағанақ кеңес

Хан кеңесі – қазақ қоғамында хандық билік жүргізудің негізгі ұжымдық тәсілі. Хан кеңесінің ең басты ұйытқы тұлғасы хан, ал кеңес өкілдеріне билер, әскер басы, уәзірлер тобы, сарай ақыны кірген. Ол сирек те болса, өзі сайлаған кеңес өкілдерін шақырып, күрделі мәселелерді солармен ақылдаса отырып ойластырған. Хан кезекте тұрған істерді кеңес өкілдерімен ақылдасып шешкен. Хан елдің ішкі-сыртқы жағдайын басқарумен бірге, әскери қолбасшы да болған.
Күрделі атау жасауға негіз болып тұрған модель сөз – кеңес орта түркі кезеңі­нен бері мемлекеттік ел басқару атауы ретінде қолданылып, кэнеш тұл­ғасында билеушінің канцеляриясы деген мағына берген. Қазақ хандығы тұсында үлкен ел жиындарын «кеңес» деп атаған. Айталық, «Күлтөбенің басында күнде кеңес» деген аталы сөз содан қалған (Әшімбаева Н. Байырғы қазақ қоғамындағы атақ-лауазым атау­ла­рының тілдік сипаты. Филол. ғыл. канд… авторефераты. – Алматы, 2009. – 15-б).
Хан кеңесінің тағанақ кеңес және тұрымтай кеңес деп аталған екі түрі болды. Тағанақ кеңес үлкен хан кеңесін білдіріп, жылына бір рет, кейде қоғамда орын алған әлеуметтік-экономикалық, әсіресе саяси қауырт қажеттіліктерге орай екі-үш не төрт-бес ретке дейін шақырылып отырған. Ал кіші хан кеңесін білдіретін тұрымтай кеңес айына бір рет, тіпті апта сайын шақырылатын болған.
Хан тәңірі. Хан кеңестерінде шешіл­ген мәселе бойынша хан жарлығы алынып, ол халыққа жария етіп жеткізілген. Мұны «хан тәңірі» деп атаған. Бұл «хан хабары» деген ұғымды білдіреді. Хан­ның жар­лығы орындалуға міндетті болған.
Ханның нағы – қазақ қоғамында хан әмірінің сөзсіз орындалуын тікелей қадағалайтын әрі әміршінің өзінің де, отбасының да, орданың да қауіпсіздігі мен тыныштығын қамтамасыз етіп отыратын әр жүздің ең қауқарлы ру-тайпаларынан таңдалған беделді әрі қарулы адамдардың арнайы тобы.
Хан талау – ел-жұрт алдында абырой-беделін жоғалтқан ханның мал-мүлкін қараша халықтың үлесіп алу үрдісінің атауы. Көшпелі ортада ханды Шыңғыс ханның тікелей ұрпағы ретінде ардақ тұтудың идеологиялық негіздемесі іспеттес «ханға қарсылық – Құдайға қарсылық» қағидасы қатаң сақталынғанымен, қараша халық үшін әміршінің жеке басының қадір-қасиеті мен іс-әрекеті оның билігін бағамдаудың өлшемі болды. Хан талау үрдісін Халел Досмұхамедұлы өзінің шығармасында былайша баяндайды: «Осының бәрі қолынан келмеген күйде елге бағынып, билердің айтқанын істеп отыратын еді. Елді тәсілмен ұстауға қолынан келмеген, бірақ билерге бағына алмаған хандарды хан талау деп, ел талап алып, қуып жіберетін еді не өлтіретін еді» (Х.Досмұхамедұлы, Шығармалары).

Гүлсінай ИСАЕВА

Оқи отырыңыз... Авторлық мақалалар

Пікір қалдыру

Сіздің E-mail-ңыз жарияланбайды.