«Ханнан – қазық, биден – тақпақ»

Халықтың рухани мәдениетінен, тіршілігінен, тарихынан, әдет-ғұрпынан, салт-санасынан ақпарат беруші даналық баға, тілдік код ретінде мақал-мәтелдерді танимыз. Тіліміздегі хан атауына қатысты мақал-мәтелдердің астарынан ханның қазақ қоғамындағы орнын, халықтың оған берген даналық бағасын зерделеуге болады. Аталмыш мақал-мәтелдердің этномәдени танымы қазақ тіл білімінің көрнекті маманы, академик Әбдуәли Қайдардың «Халық даналығы» (Алматы: Тоғанай Т. 2004. 559 б.) еңбегінде төмендегіше талданады:

Халықтың бағы шайқалса, ханның тағы шайқалады – ауыс. Халықтың бағы мен ханның арасында тікелей байланыс, табиғи жалғастық бар: Халық болмаса, хандық және хан жоқ, керісінше, хандық болмаған жерде бір тұтас халық та жоқ; ханның береке тауып, төрт құбыласы тең болуы қарамағындағы халықтың береке-бірлігінде, шат-шадыман өміріне байланысты. Бұл заңдылық, дәстүр бұзылған жағдайда, халықтың бағы шайқалса, ханның да тағы шайқалатыны заңды.

Ханға барған адамның ыңыршағы үш күн тулайды – ауыс. Ертеде хан алдына бару – не шексіз қуаныш, не реніш тудырған; қалай болғанда да, қарапайым жұрттың ханға жолығуы – әсерлі: адамның өзі тұрмақ, оның атқа салған ыңыршағына дейін әсерленіп, көпке дейін орнында тұрмайтын болған.

Хан жарлығы екі болмайды – ауыс. хан бір айтқанын өзгертіп, екі қайтара айтпайды, айтқан екен оны орындатпай қоймайды. Бұл ертеден қалыптасқан қағида, ханның қаталдығын, бірсөзділігін, принциптілігін дәлелдейтін, олай істемеген жағдайда оның атақ-лауазымына, ар-абырой, беделіне нұқсан келетіндігін ескеріп тұр. «Ханның екі сөйлегені – өлгені» деген мақал да осы ұғымнан туындаған.

Ханнан әділет кетсе, қарадан ұят кетеді – ауыс. ел билеп отырған ханнан (елбасынан) әділет кетіп, ақ-қараны дұрыс айырмайтын болса, ел ішінде теңсіздік, жікшілдік орнаса, салт-дәстүр бұзылып, қатал заңдылық сақталмаса, қарамағындағы қарапайым халықтан да ұят кетіп, ойына келгенін істеуі мүмкін; алдау-арбау, ұрлық, бұзақылық т.б. сан алуан қылмысты әрекеттер содан шығады.

Ханнан – қазық, биден – тоқпақ – ауыс. ертеректегі хан жарлықтары би арқылы орындалған. Ханның жарлығы қаншама қатаң, қарапайым жұртқа оны орындау қиын болса да, оны қазық сияқты қағып, қатырып орындату билердің тоқпақтай салмақты ақыл-кеңесінің пәрменділігіне байланысты болған демекші. Бұл құбылыс бүгінгі қоғамға да қатысты: өкімет жарлықтарын халыққа орындату заң орындарының міндеті.

Ханның ақылы – баланың шүметейімен бір бәс – ауыс. Кішкентай ұл баланың шүметейін елдің бәрі қызықтайды, оны ата-анасы сүйсініп иіскейді; солай еркелетіп, әспеттеп отырған шүметейдің қалаған сәтінде, бала отырған жерінде жібере салатын әдеті бар. Шүметей мен хан ақылын бір бәс деудің себебі: хан да қалаған сәтінде, кез келген жерде (мәжілісте, жиында, тойда, аңшылықта, т.т.) өз ойын жарлық етіп беруіне байланысты. Бұлардың «бір бәс» (бағасы бірдей) болуының себебі де, ұқсастығы да міне, осысында болса керек).

Хан сыртынан жұдырық – ауыс. әділетсіз ханның қиянаты мен халыққа істеген зорлық-зомбылығы олар кезінде оның өз бетіне айта алмаса да, хан тағынан тайып кеткенде ортынан топырақ шашып, жамандығын айтып, боқтап-балағаттауы.

Хан тойынса, халық ойыншық болады – ауыс. ел билеген хандар дәулеті асып, сәулеті шалқығанда, меселі өсіп, мерейі үстем болғанда қол астындағы қарапайым халыққа ойына келгенін істейді, ойыншық қып ойнайды деген сөз.

Ханың соқыр болса, бір көзіңді қысып жүр – ауыс. кейбір ел билеушілер барша жұртты өзінен төмен болуын қалайды, өзінен артық болып көрінгеннің басы бәлеге қалуы мүмкін. Сондай-ақ ақыл-білімі, қадір-қасиеті ханнан артық болса да, қарапайым адам ханның қалпына келіп, соған ұқсап отырғаны, әрекеттенгені жөн; ұлықпен ұлық болып көрінбеуі керек. Өйткені ол ханға (ұлыққа) ұнамайды.

Гүлсінай ИСАЕВА,
А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты
Этнолингвистика бөлімінің аға ғылыми қызметкері,
филология ғылымының кандидаты

Оқи отырыңыз... Авторлық мақалалар

Пікір қалдыру

Сіздің E-mail-ңыз жарияланбайды.