«Анамның тілі –айбыным менің»

Шона Смаханұлы есімі оқырман қауымға жақсы таныс. Қаламгер жиырма шақты әзіл-сықақ, өлең және прозалық кітаптардың авторы.
Оның сықақтары қоғамымызда кездесетін келеңсіз көріністерді, оғаш қылықтарды ащы мысқылмен түйреп, жұртшылық назарын аударта білді. Ол кемшіліктерді астарлап жатпастан – көзге шұқығандай тіке жеткізетін.
Шона ағамыз ана тіліміздің жанашыры еді. Алматыда қазақ мектептерін ашу үшін бюрократтық әкімшілікпен ымырасыз күрес жүргізгенінен көпшілік жақсы хабардар. Бұл шын мәніндегі ұлт болашағы үшін күрес еді. Баршаға үлгі болар патриоттық іс болатын.
Ардақты да аяулы азаматтың есімі ешқашан ұмытылмақ емес.

Мемлекеттік тілімізге жанашырлық танытып, ана тілімізге баса көңіл бөліп, оның таза болуына, қай жерде болмасын қолдану аясының кең болуы үшін атсалысып келе жатқан бұқаралық ақпарат құралдарының бірі, өзім әркез құрметпен қарайтын басылым – «Ана тілі» газеті. 1995 жылдан бері үзбей жаздырып алып келемін. Арасында үзілістер болған шығар, бірақ қол үзіп кетпедім. Себебі мен зейнеткерлікке осы газеттің көмегімен шықтым десем асыра айтпаған болар едім. Жиырма жылдан артық мемлекеттік қызметте болдым. Соңғы он жылдан артық жергілікті әкімдікте жұмыс істедім. Үш жыл сайын мемлекеттік қызметші ретінде тестілеуден өтіп, қолданыста жүрген заңдарды ресми тілде де, мемлекеттік тілде де жақсы білдім деп айта аламын.
Мен 2010 жылы жасыма байланысты зейнеткерлікке шықтым. Сол жылдан бастап мемлекеттік қызметшілер үшін қолданыста жүрген «Тіл туралы» Заңның тестілеуден алынып тасталғанын білмедім. Яғни құзырлы органдарда жұмыс істеп жүргендер мемлекеттік тілді меңгеріп, оның қолдану аясын кеңейтті деп түсіндім, дегенмен, олай болмай шықты.
Кезінде жергілікті әкімшілікте қызмет етіп жүргенде аудан бойынша қатынас қағаздарының мемлекеттік тілде жүруін қамтамасыз етіп, ресми тілде келіп түскен құжаттарды аударып, ана тіліміздің мәртебесін қайтсек те өз орнына қоя білеміз деп атсалыстым. Кейде қысылған жағдайда, қолданылатын сөз мәтінін таба алмай қалғанда осы «Ана тілі» газетінен іздегенімді тауып, тіліміздің шұбарланбауына мән бердім. Бұл жағдай кезінде аудан бойынша аталып та өтті. Қызмет бабымен жүргенде округте орналасқан мәдени ошақтарында, соның ішінде кітапхана, мәдениет үйінде, «Егемен Қазақстан», «Ана тілі» газеттерін жаздырып алуға жағдай жасап жүрдім.
Қазір ше? Қандай жиын болмасын ресми тілде өтеді. «Қасқырға айғайлай, айғайлай ұятты болдық» депті ғой бір пақыр, соның кебін киіп жүргендейміз. Айналдырған он жыл ішінде ауданымыздың әкімі төрт рет ауысты. Өзіміздің қаракөздер де, басқа да ұлт өкілдері болды. Айтайын дегенім, басқа ұлт өкілі (орыс) қазақша амандасып алып, сөзін жиналғандардың алдында ресми тілде сөйлейтінін ескертіп, сыдырта жөнеледі. Ал өзіміздің қаракөздер әй-шәй жоқ ресми тілде бастап, сол тілде аяқтайды. Бұған аудан әкімдерінің халық алдында атқарғанжұмыстары туралы берген есебінде куә болып жүрміз. Тіпті қазақша бір сөзді қолданбайтындарын қайтерсің. Қалай десек те, қазақ тілінің қолдану аясы әлі өз деңгейінде емес. Мемлекеттік тілді дамыту керек деп талай Заң, қаулылар қабылданып жатыр. Оны дамыту емес, қолдану керек. Қазақ тілі дамыған тіл. Кешегі Қызыл империяның тұсында қағажу көріп қалған тіліміз, әлі күнге дейін өз тұғырына көтеріле алмай келеді. Осындайда Шона ағамды еске аламын. Сонау қылышынан қан тамған Қызыл империяның бет қаратпай, қақап тұрған насихатына қарамай, өз ойларын мінбелерде, баспасөз беттерінде ашық айтқан нағыз қазағымның бірі еді. Қазақ мектептерінің жабылмауына, қайта ашылуына, орыс мектептерінде қазақ сыныптарын ашуға дәнекер болып көп қызмет атқарды. Ақын ағамыздың сөзіне жазылған «Анамның тілі – аяулы үні» дейтін әнді білмейтін жан жоқ. Осы өлең жолдарында ардақты азаматтың ана тіліне деген сүйіспеншілігі, махаббаты айқын байқалып тұр емес пе?
Анамның тілі – айбыным менің,
Анамның тілі – ай-күнім менің! – деген сөз жүрегі тілім, елім, жерім деп соғатын жанның аузынан шықса керек.
Ұлтының жанашыры, қазақ халқының ұлттық болмыс-бітімін, оның ана тілінің сақталып қалуына жан аямай күрескен Шона ағамыздың мерейтойлары атаусыз қалып жатқан жоқ. Азаматымызды еске алуда біраз шаралар өткізіледі. Баспасөз беттерінен мазмұнды мақалалар оқимыз. Көзі тірісінде бұл кісімен мен екі рет кездесіппін. Кеш болса да сол кездесу туралы ойымды оқырмандармен бөлісуге ниет білдірдім.

shona-1shona

Қолтаңба қасиеті

Обал, сауап, имандылықты білмейтін, Құдайды жоққа шығарып, ұлттық намысты, әділеттілік пен адалдықты, дәстүр мен әдеп-ғұрыпты, адамгершілік пен дінімізді аяқасты еткен қызыл коммунистер келмеске кетті. Тоталитарлық Қызыл империя өз көрін өзі қазып, ақыры соған өзі құлады. Әрине, қазір сырттай айбат шеккенен не пайда? Рас, солардың айтқанымен сусындап, орыс тілін білмесек мына қайырымсыз қоғамда нан тауып жеу, өмір сүру әдірем қалатындай болып көрінді. Коммунистерше өмір сүріп, сағымға айналған коммунизмнің кодексін жаттап өстік. Олардың дегенін екі етпедік. Тілден жұрдай болдық. Алпысыншы жылдардың ортасында қазақ мектептері жабылып тынды. Мыңдап жабылған мектептердің бірі менің туған ауылымдағы қазақ мектебі.
Туған ауылым – Игілік ауылы. Алпысыншы жылдардың бас кезінде «Калачевский» совхозының бөлімшесі болған. Табын-табын сиыр, отар-отар қой, үйір-үйір жылқы кісінеткен ауыл. Тың өлкесі ашылып, ауыл «Шевченко» атындағы мал бордақылау совхозы болып, өз алдына шаңырақ көтерген жылдары қазақ орта мектебі, байланыс бөлімшесі, мәдени ошағы, халыққа тұрмыстық қызмет пен медициналық көмек беру бөлімдері болды. Арада бірер жыл өтпей, бала саны аз деген желеумен (коммунистердің қитұрқы шешімімен) ауылдағы қазақ орта мектебі жабылып, жоғары сыныпта оқитын мен сияқты балалар Есіл қаласында орналасқан №511 қазақ орта мектебінде оқуға тура келді. (1967 жылы бұл мектеп те жабылып тынды). Ол кезде адам тасымалдайтын автобус жоқтың қасы. Менімен оқитын балалардың көбі ағайын-туыстарды жағалап, кейбіреуі мектеп жанындағы интернатқа орналасып оқуларын жалғастырды. Аудан орталығы мен ауылдың ара қашықтығы алты-жеті шақырым. Қалған отыз бес шақты баланы (арамызда қыз балалар да бар) жауын-шашыны көп күз айларында, қыс көзі қырауда, боранды-шашындысында артына тіркеген бөдкесі бар «ДТ-75» маркалы трактор тасымалдады. Таңғы сағат алты кезінде тұрып, жуынып-шайынып, оқулықтарымызды дайындап, совхоздың кеңсе маңына жиналып екі бөдке тіркемесі бар трактормен орталыққа баратынбыз. Сол жылы көктем шыға совхозға ағаш кабиналы «Урал ЗИС» автомашинасы бөлініп, жағдайымыз біраз жақсарып қалды. Дегенмен, қаланың аты қала ғой, біраздан кейін бейімделген соң, сабақтан ерте босаған күні орталықтағы орналасқан дүкендерді аралауды әдетке айналдырдық. Сондай күндердің бірінде, орталық кітап дүкеніне бардық. Ол кезде кітап дүкені бүгінгі «Дәулет» деп аталатын азық- түлік, жеміс-жидек, көкөніс сатылатын аумағы ауқымды ғимаратта орналасқан-ды. Іші кең, сөре толған кітаптар. Орыс тілінде жазылған кітаптар бір жағында, қазақша басылымдар бір жағында орналасқан. Қазақ бөлімін аралап жүріп, қолыма түскен «Қу түлкінің сыбағасы» деген шағын кітапшаны ашып оқи бастадым. Сықақ, шымшыма, достық әзілдер жазылған. Авторы Шона Смаханұлы екен. Ол кезде ептеп мақала жазып, қаламақы алатынмын. Сол жиғандарымның қалтамда бары оңды болды. Кітап бағасы 24 әлде 27 тиын болды-ау деймін, есімде жоқ, жаңағы кітапшаға Л.Толстойдың «Бейбітшілік және соғыс» романының қазақшасын қоса сатып алдым. Үйге қайтуға біраз уақыт бар. Ол кезде оқушы балалар «Колос» қонақүйінің ішінде жиналып қайтуға көлігімізді күтетінбіз. Сол қонақүйдің дәлізінде, қолымда жаңағы «Қу түлкінің сыбағасы» кітапшасы, шегім қатып күліп, оқып тұрғанымда жаныма орта бойлы, дөңгелек жүзді, көзі күлімсіреген жігіт ағасы келіп амандасты. Қолымдағы кітапшаға қарап:
– Қалай ұнай ма? – деді күлімсіреп.
– Ұнағанда қандай, аға, жаңа ғана кітап дүкенінен сатып алдым. Енді ауылға қайтуға трактор күтіп тұрмыз. Мына балалар да менімен бірге ауылға барады, – дедім.
– Сөзден сөз шығып, ауылдағы қазақ мектебі қалай жабылғанын, енді трактормен қатынап осы аудан орталығындағы қазақ мектебінде оқып жүргенімізді айтып бердім. Ол кісі төс қалтасынан қаламын алып, «Қу түлкінің сыбағасы» кітапшасының екінші бетіне «Қымбатты інім Амангелдіге, ағалық көңілден» деп жазып, қолын қойып, кітапшаны маған ұсынып тұрып:
– Ертең мектептеріңде боламын, сонда кездесейік, – деп жымия күліп жүре берді.
Жанымдағы жиналған балалар мені айнала қоршап, «не жазды, не жазды» деп шулады да қалды. Қолымдағы кітапшаны алып, ішіндегі жазуды оқып, «Сен қандай бақытты баласың, автордың өзі қолтаңбасын, атыңды атап, ескерткіш ретінде қалдырып кетті» деп шуласып жатыр. Менің қуанышымда шек жоқ. Сондағы бойымды билеген сезімді қалай қағаз бетіне түсірерімді білмеймін. Үйге келісімен әкеме (анам Бикамал марқұм болып кеткен), ағаларыма айтып, көрсетіп, төбем көкке сәл-ақ жетпей қуанғаным бар. Қолтаңбаны, ондағы жазуды оқыған ағаларым да, жеңгелерім де мәз болып қалды. Не керек, той да жасамақшы болды. Сонда Кеңбай ағам «Жазуға беріліп, әрнемені түртіп жүрсің ғой, енді демеу көрсететін пілдей ағаң бар, жазушы болуды арманда» деп айтқаны әлі есімде. Аракідік Мақала жазғаным болмаса менен жазушы шыққан жоқ. Адамның дегені бола бере ме, бір-екі рет бетің қайтқан соң, өзіңнің әлің жетпейтін арманға қол созу бекершілік екен.
Келесі күні түстен кейін мектепте Шона Смаханұлымен кездесу болып өтті. Жоғары сыныптың оқушылары, мұғалімдер, мектеп директоры Сейтжан Омаров, сынып жетекшісі Тоқтауыл Таласбаев және аудандық оқу бөлімінің қызметкерлері қатысқан шағын жиналыс болды. Бұл 1963 жылдың, әлде 1964 жылдың ақпан айы еді.
Шона ағамыз өзінің шығармашы­лық еңбектеріне тоқталды. Қазақ мектептерінің шағын ауылдарда жабылып жатқанын, осы Есіл қаласындағы №511 қазақ орта мектебінің жабылып қалмауы жолдарын қарастыруды, балаларды қазақ мектебіне беруді айта келіп, ата-аналар арасында үгіт-насихат жұмыстарын жүргізуде мұқият болуға шақырды. Жиын соңында менің өз кітабын оқып жүргенімді айтып, қазақ жазушыларының шығармаларын оқитын мен сияқтылардың саны көбейе беруіне тілектестігін білдірді. Бұл қаламгерді алғаш көруім еді. Сол кі­тапты жанымнан тастамай сұрағандарға оқуға беріп, соңынан іздеп жүріп тауып алушы едім. Ауылда мереке күндері көркемөнерпаздардың күшімен шағын концерт дайындайтынбыз. Осы көңілді кештер Шона ағамыздың әзіл-сықақтарынсыз, мысалдары мен адам бойындағы кемшіліктерді, жағымсыз жайттарды әшкерелейтін шымшымаларынсыз өтпеуші еді. Өзім сияқты ауыл балалары жатқа айтып жүретін. Не керек, сол кітап қолды болды. Әлі күнге дейін өзіме-өзім ренжулімін. Себебі 1966 жылы қараша айының ортасында әскер қатарына шақырылып сонау Украинада болғанмын. Жаңа 1969 жылда демалысқа келіп ағайын туған-туыстардың арасында өткіздім. Кітапты қайталап бір оқып шықтым. Сол «Қу түлкінін сыбағасы» кітабын өзіммен бірге ала кетпегеніме өкінемін. Міндетімді өткеріп келген соң, кітапты таба алмай қалдым. Кім алғаны белгісіз.

«Бәрекелді, інім Естаев»

Шона ағамен екінші кездесуім 1971 жылы қыркүйек айында болды. Жұмыс бабымен Есіл ауданы Красивинский селолық кеңесінде қызмет істедім. Екі рет жергілікті кеңестің депутаттығына сайландым. Ол кезде Торғай облысы (облыс 1970 жылы ашылған) болатын. Таңертең жұмысқа келген бетім еді, жергілікті кеңестің төрағасы «Аудан орталығына Алматыдан жазушылар келіпті, біздің жаққа келіп қалуы мүмкін, ауылдан кетіп қалма» деп ескертті. Айтса айтқандай-ақ, түс ауа ауылымыздағы 250 орындық мәде­ниет сарайы адамға лық толды. Арасында бөлімшелерден шақырылған қандастарымыз да бар. Мұны айтып отырған себебім, орталығы Красивое селосы аталатын «Знамя труда» колхозында жұмыс істейтіндердің дені неміс өкілдері болатын. Сол кезде ауыл тұрғындарының 87 пайызы неміс ұлтының өкілдері еді. Жиналғандардың арасында орыс мектебіне баратын оқушы қаракөздеріміз де бар.
Сахна төріне төрт бұрышты стол, айналасына орындықтар қойылған. Бір кезде ауылдық кеңес төрағасы бастаған үш кісі (үшеуі де қазақ) орындықтарға келіп жайғасты. Өз көзіме өзім сенбегендей жағдайда болдым. Арасында Шона Смаханұлы ағам көзіме оттай басылды. Сол күлімдеген көзі, қара торы жүзі, осыдан жеті-сегіз жыл бұрын кездескен бейне. Жиын біткенше тағат таппадым. Сөйлегендер жаңа ашылған облысымыздың жетістіктеріне тоқталып, бүгінгі күні колхозда егін орағы аяқталуға жақын екенін, «Знамя труда» колхозының диқандары егіннің әр гектарынан 17 центнерден өнім алып, аудан бойынша алда келе жатқанын мақтанышпен жеткізіп жатты. Соңынан Шона ағамыз шығармашылық жолдарымен таныстырып, бір кітабынан екі-үш әзілін оқып берді. Неміс ұлтынын, арасында да қазақша білетін азаматтар бар еді. Олар да, біздер де күлкіге кенелдік те қалдық. Залдағы отырғандардың кейбіреуі жанындағыларға аударып, өздерінше түсіндіріп жатыр. Олар да езу тартып, бастарын шайқап, «қалай тауып, үйлестіріп айтады» десті. Жиын бітіп, келген қонақтар басқа бөлмеге еніп кеткенде мен де соңдарынан ілесе кіріп, «Ассалаумағалейкүм, Шона аға» деп сәлем бердім. Маған көзін тоқтатып қарап біраз тұрды, кім біледі ұмытқан да шығар, сол кезде мен «Мен Амангелді деген ініңіз боламын, осыдан жеті-сегіз жыл бұрын Есіл қаласындағы №511 мектепте болып, сонда маған «Қу түлкінің сыбағасы» деген жинағыңызды қолтаңбаңызбен сыйға тартқансыз» деп шұбырта жөнелдім. «Есілдегі мектепте болғаным рас. Енді есіме түсіп тұр. Әлгі менің кітабымды құшақтап жүрген бала екенсің ғой, жарайсың қалқам» деп арқамнан қақты. Осы жерде жұмыс бабымен жүргенімді, үйленіп, кішкентайлы болғанымды, келіннің төркіндеп кеткенін айтып, соңында қолтаңбасы бар «Қу түлкінің сыбағасы» жинағының қолды болып таба алма­ғанымды, қашан, қалай жоғалтып алға­нымды тәптіштеп айтып бердім. Ол кісі «Ой, тәйірі, онда тұрған не бар, мына кітабымды қалдырайын деп, бір кішкене кітапшаны алып, оның екінші бетіне «Қымбатты інім Амангелдіге, ағалық көңілден» деп жазып, қолын қойып маған ұсынды да, «Қу түлкінің сыбағасы» жинағынан бір шымшымаларды есіңе түсіре аласың ба демесі бар емес пе. Мен сәл ойланып тұрдым да:
«Жұрынбай есінеп еді аузын ашып,
Екі маса (шыбын) еніп кетті тайталасып» дедім.
– Жарадың інішегім, сондай шымшымам бар екені рас. Рахмет, – деп ризашылығын білдірді. Көбін жатқа білуші едім, осы бір шымшыманы Құдай аузыма салған шығар, оған да тәубе, ұмытпаппын.
Мен осылай екінші рет кездесіп, Шона ағамның өз қолынан кітабын алдым. Бұл 1971 жылдың 14 қыркүйегі еді.Сондағы «Ұр, тоқпағым, ұр!» – мысал, сықақтар мен шымшымалар жинағы сақтаулы. Бас жағымдағы сандықшадан орын алған. Інілерім оқып болды, енді кейінгі немерелерім қазақша мектепке барады, олар да оқып Шона атасымен бірге мені де мақтан тұтады. Зымырап өтіп бара жатқан уақыт, оған да 45 жыл болып қалыпты.
Әлгі жиынның соңынан ауылдық кеңестің төрағасы шайға шақырды. Ол уақытта ауылда кафе, асхана деген атымен жоқ. Шай ішіліп, қуырдақ желініп болған соң, қонақтар ауылдың жағдайын, тұрмыстарын сұрап, біраз мағлұмат алды. Сол кездің өзінде әр аулада үш аяқты мотоцикл, «Запорожец», «Москвич», «Жигули», «Волга» маркалы машиналар баршылық еді. Халықтың әл-ауқаты, тұрмысы жақсы болатын. Сөз арасында кеңестің төрағасы (П.Полтарацкий-марқұм, жұмбақтап сөйлегенде анау-мынау қазағыңа дес бермейтін, қазақ тілін жақсы білетін) столдағы асты дайындаған мынау Амангелді деген інілеріңіз, өзі барып, таңдап ет әкелді, қуырған да өзі демесі бар емес пе. Шона ағам және жанындағы еріп жүрген ағаларым рахметтерін жаудырып, мені мақтап жатыр. Сонда Шона ағам, қолма-қол;
«Бәрекелді, інім Естаев,
Осы ісіңнен кете көрме еш тайып» деп тақпақтап кетті. Қолма-қол айтқан тақпағы ма, әлде бір қақпайы ма, әйтеуір есімде қалыпты. Тағы бір өкінетін жағдай, ол Шона ағамызбен бірге еріп келген қонақтардың аты-жөнін білмегенім. Ауылдық кеңестің төрағасынан сұрастырғанымда, ол кісілердің есімдерін жазып алғанын, кеңсеге барған соң айтатынын ескерткені есімде. Не керек, артынан таба алмай қалдық. Соған да бүгінгі күнге дейін өкінемін.
Жиналған жерлерде, жолдаста­рымның арасында Шона ағамның достық әзілдерін айтудан жалықпай­тынмын. Соның бір-екеуін келтіре кетейін,
Бірінші кітап «Ақ Жайық»,
Екінші кітап «Ақ Жайық»,
Үшінші кітап «Ақ Жайық»,
Жайыққа Жайық қосылып,
Суға кетіп қалмайық.
Бұл Хамза Есенжанов ағамызға арналып жазылған.
«Бөлтірікті» өлтіріп,
«Құдағиды» келтіріп.
«Қуырдақты» жеп алып,
Жатырмысың демалып?
Достық әзіл Қалтай Мұхамеджанов ағамызға арналып жазылған. Осыларды жиналған жерде тақпақтай жөнелгенде, жолдастарым: «Әй сен өзің ақын болайын деп тұрған жан екенсің, қалай қиыстырып айтасың, мынау дүниеңді бір газеттерге жібермейсін бе» деп шуласатын. Сонда мен төс қалтамдағы «Ұр тоқпағым, ұр!» кітапшасын алып көрсетіп, бұл Шона ағамның жазғаны және мына кітапшаны қолтаңбасымен бірге маған бергенін жыр қылып айтып беретінмін. Жолдастарым кітапшаны қолдарына алып, әрі-бері аударыстырып: «Жазушының өз қолынан кітап алған сен мықты екенсің. Мұндай жағдай адам басына кездесе бермейді, Бұл нағыз көңіл байлығы, бақыт қой» деп тамсанатын. Өзім болсам оларға мақтана қарайтынмын.
Шона ағам бүгінгі күнді көре алмай кетті. Егемен ел болдық. Өзіміздің аспан түстес байрағымыз желбіреп, Әнұранымыз әлемге әйгілі болды. Дөңгеленген дүние Қазақ деген ел бар екенін білді. Ұмыт болуға шақ қалған бабаларымыз өсиет етіп кеткен әдет-ғұрпымыз, салт-дәстүріміз оралды. Ана тіліміз де күнделікті өмірімізге еніп келеді. Шона ағамыздың армандары өз жалғасын табуда. Қазақ мектептері, балабақшалар ашылып, етек-жеңімізді жинап дұрыс жолға түскен сияқтымыз. Дегенмен, алда бізді әлі талай істер күтіп тұр. Әркім өз ісімен, жан-тәнімен беріле қазақ елі үшін, Мәңгі Ел болып қалуымыз үшін жұмылу керек. Оңнан солға, солдан оңға қарай оқысан да «ҚАЗАҚ» деген елім, сайын далам бар. Шүкіршілік етейік.

 

Шона Смаханұлы

МЫҢ ПЕРНЕЛІ ДОМБЫРА

Өмір деген мың пернелі домбыра,
Күйге бөлер тамылжыған таңды да.
Шертер болсаң, одан артық сый болмас,
Тыңдаушының жан мейірін қандыра.

Көптің биік арманы мен талғамы,
Қызық оған қырандардың самғауы.
Асқан күйші болмасаң да, бауырым,
Он пернеде ойнай алсаң болғаны.

Өнерпаздың домбырасы — жанындай,
Ертелі-кеш тұрмас, сірә, қағылмай.
Ал кемеңгер бақыт үшін басады,
Ұлы өмірдің мың пернесін жаңылмай.

Әлем түгел ән мен жырдан құралған,
Ғұмырды кім ғұламадай ұға алған.
Асқан даңқты болмасаң да, бауырым,
Көкірегіңде тұрсын толып күй-арман!

АНАМНЫҢ АҚ СҮТІНДЕЙ

Анамның ақ сүтіндей ана тілім,
Көп тілдің ортасында дара тілім.
Танытқан жердің жүзін, жұлдыз сырын,
Өмірлік жан серігім – дана тілім.

Қайырмасы:
Талмайтын талап берген,
Самғайтын қанат берген,
Мақтанам ана тілім болғанына,
Шаттанам шырқатып ән салғанымда.

Бар ма екен сенен қымбат, тілім менің,
Сенімен үнім шығып, күлімдедім.
Білмесем, түсінбесем, туған тілім,
Қалмай ма күңгірт тартып күнім менің?!

Қайырмасы:
Мәңгілік қазынамсың сарқылмайтын,
Күмістей күн көзінде жарқылдайтын.
Жүректен қайнап шыққан қайсар әнім,
Қыран да, ұран да боп саңқылдайтын.

ТӨМЕНДЕП ҰШПАС  ҚЫРАНДАР

Демеші досым: «Шаршадым»,
Болса да қиын шаршамау.
Маңдайдан тамған моншағың,
Қыздарға тізіп берсем-ау.

Көрсең де бейнет қаншама,
Шаршама, досым, шаршама.
Қайрат пен жігер табасың,
Қалаулы болсаң баршаға.

Азамат едің ер туған,
Жан десе халқың, жанып көр.
Ортаймас одан нар тұлғаң,
Жаныңның нәрін бөліп бер!

Әлемге түгел таралған,
Әсем де асқақ бір ән бар,
Биікке ғана жаралған,
Төмендеп ұшпас қырандар!

ӨМІР ЖОЛЫ

Сапарға шықтым ертелей,
Тағдырдың кесіп кермесін.
Көкпарға салған серкедей,
Тартып та алдым бермесін.

Көп еді көңілім құлаған,
Аңсаған арман-іңкәрім.
Өмірдің жолы бұралаң,
Сүрініп кетті-ау тұлпарым!

Сүрінген кейбір шақтарда,
Дұшпаным күлді табалап.
Табалап олар жатқанда,
Атымды міндім тағалап.

Жотасын алтын сүйіп күн,
Арқардай шыңда қасқайған,
Тілеулес болған сүйіктім,
Көрерсің мені асқардан!

ТУҒАН ЖЕРІМ — ЖҮРЕГІМ

Туған жер, тауың түгіл, төбең биік,
Анамдай бауыр басып, өстім сүйіп.
Жатсаң да жарты әлемді түгел алып,
Кішкентай жүрегіме тұрсың сыйып.

Елім бар еркін өскен қазақ деген,
Ат қойған сәбиіне Азат деген.
Арманы, аңсағаны – бейбітшілік,
Дәстүрін келген қонақ ғажап деген.

Жігіттің осында ғой кермиығы,
Қыздардың осында ғой жезкиігі.
Жері бай, желі саумал, көлі көркем,
Әлемнің туған өлкем жерұйығы.

Еңбекпен күнге тосып білегімді,
Гүл баққа бөлеймін мен ұлы елімді,
Жат көзден қорғай білсем туған жерді,
Өзімнің қорғағаным жүрегімді.

АНАМНЫҢ ТІЛІ — АЯУЛЫ ҮНІ

Өмірге келдім,
Анамды көрдім,
Деді ол: жаным,
Арайлы таңым.
Самал боп желпіп,
Жырымен ертіп,
Үйретті тынбай
Бал тілін, әнін.

Қайырмасы:
Анамның тілі – айбыным менің,
Анамның тілі – ай-күнім менің!
Сүйемін байтақ елімді туған,
Сүйемін мәңгі – өмірді думан.

Мектепке келдім,
Ұстазды көрдім,
Тыңдадым сөзін
Табынып, сүйіп.
Анамның тілі,
Аяулы үні
Жүрекке нұрын
Жіберді құйып.

…Келе-келе түсінгенім, Шона аға үшін ең өзекті мәселе – қазақ халқын, ұлттық болмыс-бітімін сақтап қалу ғана еді. Қоғамдық жұмыстарын да осы төңіректе құрып, маңайына пікірлес азаматтарды топтастыра білді. Осы мәселеге орай оның қасынан тек жазушылар ғана емес, біз тани бермейтін әртүрлі мамандық иелері де ілесіп жүретін. Қазақ мектебін ашу үшін арнайы топ құрып, белсенділер тартумен болды.
Коммунистік партияның бет қаратпай қақап тұрған идеологиясына қарамастан, қазақ ұлтын сақтап қалу жолындағы ой-пікірлерін кейде ашық айтып та жіберетін кездері кездесуші еді. Бұл үшін тіпті ол Жазушылар одағының мінберін де пайдаланып қоятын. Сондағы айтатыны: «Егер қазақ тілін сақтай алмасақ, сіздердің шығармаларыңызды кім оқиды? Онда қазақ әдебиетін жасаймыз деп қызыл танау болудың да керегі жоқ» деген тәрізді өткір пікірлер.

Нұрдәулет Ақыш,
жазушы, М.О.Әуезов атындағы
Әдебиет және өнер институтының бас ғылыми қызметкері

…Ш.Смаханұлының ән-өлеңдері арасында – Ана орны, оны аялау мен бағалау мәні жан-жақты көрінген, мектеп ісі мен ұстаз ұлағаты, ұлттық тіл мұраты мен маңызы кеңінен ашылған, оған алуан үлгі-өрнекті арқау еткен әрі кең тараған туындысы «Анамның тілі – аяулы үні» (әуені: Ә.Тінәлиев) деп аталады.
Мектеп оқулықтарынан бастап, ұлттық әндер жинағынан берік орын алған бұл ән-өлең – ұлт байлығы – тіл, өмір нұры – ана мен бала, оның тәлім-тәрбиесі туралы терең мәнді, алуан қырлы, мың сан сырлы ойлар мен толғаныстарға толы. Ән-өлеңнің мазмұн жүйесі, мәтін құрылымы, рухани байлығына қатысты тағылымды тұстарынан өмір-думан мәні, байтақ ел сипаты, ана тілінің қасиет-құдіреті, жүрек нұры, арайлы таң мен самал желдің өзіндік өзгешеліктері ерекше екпін-серпінімен назар аударады.

Рақымжан ТҰРЫСБЕК,
филология ғылымының докторы,
профессор

…Өткен ғасырдың 85 жылына дейiн КСРО-да ұлт жөнiнде үстемдiк еткен сұрқия саясаттың қайта құру кезеңiнде iргесi шайқалғаны жұртқа мәлiм. Әсiресе орыс тiлiн жалпыға бiрдей ету үшiн, ұлттық мектептердi жауып, ұлттың өз ана тiлiнде оқып-дамуына үлкен кедергi келтiрген болатын. Жариялылық кезiнде қазақ мектептерi мен балалар бақшасын ашу мәселесi ендi жеке адамдар емес, өтiмдi әрi салмақты болу үшiн ұйымдар атынан, ұжым атынан қойыла бастады. Бұл игiлiктi шараның басында белгiлi сатирик ақын Шона Смаханұлы жүрдi. Ұлы Отан соғысының ардагерi Шона Смаханұлы Қазақстан Жазушылар одағының сол кездегi хатшысы О.Сүлейменовпен келiсiп, Одақ жанынан қазақ мектептерiмен айналысатын бөлiм ашып, белсендi iс-әрекетке бiлек түре, тайсалмай әрi тайсақтамай тiке кiрiстi. Шона Смаханұлы республика басшысы Д.Қонаевтың құзырына бұл мәселенi жеткiзiп, ағарту саласындағы солақайлықты, қазақ мектептерiнiң жабылып, жыл сайын оқушылар санының да азайып бара жатқанын, мұның өзi ұлтымыздың болашағына қауiптi екенiн көтерiп, дабыл қақты. Шона Смаханұлының жанайқайына Жазушылар одағының кейбiр мүшелерi, журналистер, зиялы жұртшылық жедел үн қосып, қолдау бiлдiрдi. Республиканың баспасөз беттерiнде қазақ мектебiнiң тағдыры жайында қоғамдық пiкiр көтерiле бастады, мұның да басы-қасында жүрген азамат Шона Смаханұлы болатын.

Мұхтар ҚАЗЫБЕК,
М.Х.Дулати қоғамдық қорының директоры

Амангелді ЕСТАЙ,
зейнеткер

Ақмола облысы
Есіл ауданы
Красивое ауылы

Оқи отырыңыз... Авторлық мақалалар

1 Пікір

  1. Арай

    «Анамның тілі-айбыным менің» деген материалды оқып қуанып қалдым.Менің әкем Амангелдіге Шона атамыздың қолы қойылып,сыйға тартып кеткен «Ұр тоқпағым ұр» кітабі қазір сақтаулы.Жақында тағы да бір қайталап оқып шықтым.Әкемнің осындай асыл жанмен кездескеніне қуанамын.Өзім қазір «Құлыншақ» бала бақшасында медбикемін.Қазақ балалары бөлімі жұмыс істейді.Кешегі Шона атамыздың арманы іске асырылып жатыр.Мектебіміз де де қазақша орысша аралас сыныптар ашылып жатыр.Бірер жылдан кейін таза қазақша мектеп болатынына кәміл сенгіміз келеді.Бұл тәуелсіздігіміздің арқасында дер едім.Бұрын жабылып қалған балабақша қайта жөндеуден өтіп қазір халқымыздың игілігіне жұмыс істеп тұр.Осының барлығы Елбасымыздың көрегендігінен.Мыңда бір Рахмет.

Пікір қалдыру

Сіздің E-mail-ңыз жарияланбайды.