Ана тілін ардақ тұтқан

Таяуда Алматыдағы Ғылым ордасында көрнекті тілші, терминтанушы ғалым, халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының президенті, ҚР ҰҒА академигі, филология ғылымының докторы, профессор, «Құрмет», «Парасат» ордендерінің иегері Өмірзақ Айтбайұлының 80 жасқа толу мерейтойына орай «Академик Ө. Айтбайұлы және мемлекеттік тіл мәселелері» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференция өтті.
Оны ҚР Ұлттық Ғылым академиясының президенті Мұрат Жұрынов ашып, жүргізіп отырды.

Конференция барысында мерейтой иесін шын жүректен құттықтап, игі тілек білдірушілер көп болды. Осының өзі ардақты азаматтың ел ішіндегі абыройы мен беделін анық көрсетсе керек. Жиналғандар алдында ең алдымен Елбасының құттықтауы оқылды. Мұнан әрі ҚР Пар­ламенті Сенаты төрағасының, Мем­лекеттік хатшының, бірқатар министрлердің, қоғамдық ұйым­дар басшыларының құттық­таулары жеткізіліп жатты.
Өмірзақ Айтбайұлы мұндай жүрекжарды лебіздерге лайықты тұлға. Ол бүкіл ғұмырын негізінен бір салаға – ана тіліміздің мәр­те­бесі асқақтауына, оның тұғыры нығая түсуіне арнап келеді.
Ғалымның алғашқы еңбек­терінің бірі «Аудармадағы фразеоло­гиялық құбылыс» деп аталады. Бұл қазақ аударма ғылымы­ның қалыптасуына қосылған елеулі үлестің бірі еді. Сонымен қатар қазақ лингвистикасының тарихында тұңғыш рет қазақ терминологиясының дамуы мен қалыптасуы жайында көлемді де іргелі еңбекті өмірге әкелді. Ол – «Қазақ терминологиясының дамуы мен қалыптасуы» деп аталады. Ал «Қазақ сөзі» кітабында қазақ терминологиясының мәсе­лелерін жан-жақты қа­рас­тыра білді. Академиктің шығармашылығымен толық танысқысы келгендер оның 2013-2014 жылдары жарық көрген таңдамалы ғылыми еңбектерінен мол мағлұмат ала алады. Кезінде бұл зерттеу еңбектердің тұсау­ке­сері жоғары деңгейде атап өтілді.
Докторлық диссертациясының тақырыбы – «Қоғамдық ғылымдар терминологиялық лексикасының қалыптасуы мен дамуы». Атал­ған ғылыми жұмыстың жаңа­лығы көп болды. Алғашқы рет Алаш ардақтылары Ахмет Байтұр­сынұлы мен Міржақып Дулатұлы­ның мұралары тілдік тұрғыдан талданды. Әсіресе, А.Бай­тұрсынұлының қазақ лингвистикасын дамытудағы, оның ішінде ұлттық терминологияны қалыптастырудағы ерен еңбегі жан-жақты зерделенді.
Қазақ тіл білімінің өзекті мәселелеріне: терминология, тіл мәдениеті, аудармаға байланысты жасаған баяндамалары өзінің дәйектілігімен, ойлылығымен ғылыми жұртшы­лыққа белгілі. «Термин жасау­дың кейбір модельдері», «Тіл мәдениеті және терминология», «Аударма ісіндегі сөзжасам тәжірибесі», «Қазақ терминологиясын зерттеудегі бағыттар мен кезеңдер» деп келетін баяндамалар тақырыптары осы сөзімізге дәлел.
Өмірзақ ағамыз тілдің теория­лық жағына мән берумен қатар, оның практикада, күн­делікті өмірде қалай өркен жайып отырғанына да жанашырлық танытуда. Жана­шырлық дегеніміз жай болар, жанын салып, күресіп те келеді. Бұл қайраткерлігі 2004 жылдан басшылық етіп келе жатқан «Қазақ тілі» қоғамындағы жұмыстарымен тікелей байланысты.
1989 жылы «Қазақ тілі» қоғамы құрылды. Оның президенттігіне Ә.Қайдаров, вице-президенттігіне Ө.Айтбайұлы сайланды. Осы қоғам құрылар алдында «Ана тілі» дейтін ән дүниеге келген болатын. Бұл туындының әнін де, сөзін де жазған Өмекең еді. Алғашқы орындаушысы да өзі болды. Бұл ән сол мезетінде қоғамның әнұранына айналып кете берді.
Елім, тілім дегенде кездес­кен қиыншылықтардың бәрін көтеруге даяр асыл азамат академик Ә.Қайдармен бірге қазақ тілінің мемлекеттік тілге айналуына қажетті шаралардың бәріне қатысты. Мемлекеттік Бағдарламаның түзелуіне, Қоғам Жарғысы мен Бағдарламасын дайындауға белсене атсалысты. Қоғамның жергілікті ұйымдарын құрып, оған іскер азаматтарды таңдауда және олардың күнделікті жұмыс бағдарын айқындауда Ө.Айтбайұлының еңбегі ерекше.
Қоғам басшылығы оның бөлімшелерін республикамыздан тыс жерлерде де ашуды ойластырды. Мұндай ойдың келуіне сырт елдерде жүрген қандастарымыздың тағдыры себепкер болған.
Осындай мақсатпен Ө.Айтбайұлы­ның Мәскеу, Астрахан қалаларында болып, ондағы қоғамдық ұйымдар конферен­цияларына қатысуына тура келді. Киев, Вильнюс, Рига, Таллин қалаларында болған­да жергілікті жерлердегі тіл қауым­дастықтарының жұмысымен танысты. Омбы, Қорған, Орынбор, Саратов, Санк-Петербург, т.б. қалалардағы бөлімшелерге нақты әдістемелік көмек көрсетті. Осының нәтижесінде аталған қалалардың көбінде қоғам бөлімшелері жұмыс істейді.
О баста еңбек жолын газеттен бас­таған Өмірзақ ағаға мақала жазу аса қиындық туғызбайды. Оның белгілі ғылым, мәдениет, өнер қай­раткерлерінің өмірі мен шығармашылығы туралы жазған дүниелері жас ұрпаққа үлгі, өнеге болар өрелі ойларға толы.
Өмірзақ Айтбайұлы – сан қырлы азамат. Ақындығы мен сазгерлігінің жөні бөлек. «Көкше келбеті», «Жар сәлемі», «Жас ойшыл», «Аққоян», «Өркенім», т.б. әндері көпшілікке мәлім. Бұған қоса әншілігі мен күйшілігі өз алдына бөлек әңгіме. Оның орындауындағы біраз әндер Қазақ радиосының «Алтын қорында» сақталған. Қырғыздың «Ыстықкөлдің алқызыл гүлдері» көркем фильмінде орындаған Біржанның «Теміртасы» төрткүл әлемге тарады.
Жиында сөз сөйлеген ака­демик­тер Ә.Қайдаров, С.Сартаев, К.Нәрібаев, ҚР Парламенті Сенатының ­депутаты Қ.Айтаханов, ТҮРКСОЙ ұйымы­ның Бас хатшысы Д.Қасейінов, М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының директоры У.Қалижанов, Р.Сүлейменов атындағы Шығыстану институ­тының директоры Ә.Дербісәлі, жазушылар Ә.Сарай, А.Жағано­ва, сазгер І.Жақанов және басқалар мерейтой иесіне жылы сөздерін арнады.
«Қазіргі қазақ терминология­сының көшбасшысы», «Ту ұстаушы», «Академик Ө.Айтбай­ұлы және қазақ ­терминология­сы» деген тақырыптарда А.Байтұр­сын­­ұлы атындағы Тіл ­білі­мі инс­титу­тының директоры, филология ғылымының докторы, профессор М.Малбақов, халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының вице-президенті Е.Қажыбек, ҚР ҰҒА корреспон­дент-мүшесі, филология ғылымы­ның докторы, профессор Ш.Құрманбайұлы баяндама жасады.
Басқосудағы жағымды жаңалық – әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың баспасынан «Өнегелі өмір сериясынан» осы жиынның кейіпкері туралы кітаптың шығуы еді. Көпшілік алдында аталған жинақтың тұсаукесері жасалды.
Мерейтой – бұл да бір белес. Бір жағынан бұл адамның еңбегіне де, өзіне де баға берілетін сәт секілді. Осы жиыннан аңғарғанымыз, Өмірзақ Айтбайұлына деген елдің ықыласы ерекше болды. Сөйлеушілер ол туралы «Түркі әлемінің жампозы», «Қазақ терминологиясының сардары», «Ана тілін ардақ тұтқан азамат», «Тіл білімінің абызы», «Ғылым мен өнерді үйлестіре білген тұлға» деп жатты. Мұның бәрі жайдан-жай емес. Азаматтың ғылымдағы, әсіресе тіл саласындағы жемісті қызметін түсінгендік. Бұл бір жағы. Екінші қыры – адамдық, адамгершілік қасиеттеріне сүйсінгендік.
Халқының қошеметіне бө­ленген, туған тілін қасиет тұтқан, жұртым деп соққан жү­регін ән-күй тербеген ел ардақ­тысының жеткен жасына жас қосыла бергей деп тілейік.

Нұрперзент ДОМБАЙ

Оқи отырыңыз... Авторлық мақалалар

Пікір қалдыру

Сіздің E-mail-ңыз жарияланбайды.