Мұхтар Әуезов және Семейдегі жылдар

М.Әуезовтің Семей кезеңінің бас­талуы қазақ даласындағы ірі ­саяси оқиғалар дәуірімен тұспа-тұс келеді. Бала Мұхтар атасы Әуез бен әжесі Дінәсілдің тәрбиесінде болған. Ол атасынан хат таныған соң, 9-10 жасында ағасы Қасымбек қасына алып, Семейдегі Камалиддин хазірет медресесінде оқытты. 1909 жылы қалалық бес кластық орыс училищесінде оқыды. Осы жерде оқып жүріп «Дауыл» атты шығармасын жазады.

1915 жылы М.Әуезов қалалық бес кластық училищені аяқтап, Семей қалалық мұғалімдер семина­риясына түседі. Семинарияда Ж.Ай­мауытовпен бірге оқиды. Мұ­­­ға­­лімдер семинариясының сту­денті Мұхтардың алғашқы пуб­ли­цистикалық шығармалары да от­тылығымен, ойлылығымен дараланды. Ол сол кездің өзінде жаңалыққа құ­марта, қызыға қарап, қала өмірінде болып жатқан жарқын істерге белсене қатысып, барынша жігермен кірісіп, атсалысады. Соның айғағы, 1913 жылы тамыз айында қазақ жерінде тұңғыш рет Семей қаласында «Ярыш» атты футбол командасы құрылғанда оның беделді мүшесі жас Мұхтар болды. Мұхтардың бірден алғашқы ұйымдасқан футбол командасына алынуы оның бұған дейін де доп ойнап, шеберлігін ұштап, футбол өнеріне деген шын ықыласын танытқан.
Ұлттың рухы оянған кезінде өмір­ге араласқан семинария оқу­шысы М.Әуезовтің де көзқарасы сол тұрғыда қалыптаса бастайды.
М.Әуезов мұғалімдер семина­рия­сында оқып жүргенде Ш.Құдай­бер­діұлының «Жолсыз жаза» поэмасы негізінде «Еңлік-Кебек» пьесасын жазып, оны 1917 жылы маусым айында Ойқұдық деген жерде тіккен киіз үй сахнасына шығарады.
Өмір ағысы М.Әуезовті жас­тайынан күрделі қоғамда өсіп-же­ті­луге әкеліп соқты. 1917-1919 жылдар аралығы бұрынғы Ресей патшалығы кеңістігінде, соның ішінде Қазақстанды да кеңінен қамтыған әскери-саяси күрес-тартысқа толы кезең ретінде тарихымызға енді. Осындай аумалы-төкпелі заманда тарих сахнасына шыққан Алаш қозғалысы және оның үкіметі – «Алашорда» сол шақтағы қазақ халқының ұлттық мүддесін, мұң-мұқтажын, оның халық ретінде сақталып қалуына және жерін талан-таражға салдырмауға ұмтылған бірден-бір саяси салмақты күш ретінде танылды. Алашорда үкіметінің жергілікті және Ресейлік ресми және бейресми қоғамдық-саяси күштермен арасалмағын анықтап жатқан кез болатын. Осындай толқымалы ­саяси күрделі кезеңде жиырмадан енді ғана асқан М.Әуезов Алаш идеясы жолында барынша белсенділік танытты.
1918 жылы М.Әуезов Семей қала­сының өкілі ретінде Ом­бы қаласында өткен жалпы қазақ жастарының құрылтайына қа­­тысып, оның ор­талық атқару коми­­тетінің мүшесі болып сайланады. Құрылтайда «Алаш­орда» үкіметі мен Алаш қозға­лы­­сының бағы­тын ұстанған «Жас азамат» атты Бүкіл­қазақстандық жастар ұйымы құрылады. Ұйымның бел­сенді мү­шесі бола жүріп, «Абай» ғылыми-көп­шілік журналын шы­ғаруға Ж.Аймауы­товпен бірігіп атсалысады.Attestst
«Сарыарқа» газеті мен «Абай» журналы ұлтшылдық туын көтерген ба­сылымдар ретінде айыпталып, боль­ше­виктердің күшімен біртіндеп жабыла бастады. Қазақ даласында билікті Кеңес өкіметі өз қолына алады.
1919 жылы 1 желтоқсан айында Семей қаласында Кеңес өкіметі қайта орнады, губерниялық революциялық комитеті құрылды.
Сол кезден бастап М.Әуезов Семей губерниялық жанынан ашыл­ған қазақ бөлімінің қызметкері. 1920 жылы ақпан айынан бастап бөлім меңгерушісі, «Қазақ тілі» газе­тінің ресми шығарушысы болып тағайындалады. Ол қазақ оқыған­да­рына Ашық хат жазып, оларды кеңес өкіметіне қызмет етуге шақырады. 1920 жылы қарашадан 1921 жылдың мамырына дейін Семей облыстық атқару комитеті қазақ бөлімінің және облыстық сотының меңгерушісі міндетін атқарады. М.Әуезовтің ең жемісті еңбек еткен жылдары – Семей. Ол Семейде оқыды, Семейде ұстаздық қызметін бастады, Семейде қоғамдық істерге, ел билеу ісіне араласты, Семейде шыққан алғашқы газет-журналдарға белсене атсалысты, ел жайын суреттейтін әңгімелерін жариялады, ғылыми мақалаларын жазды. Оның күнделікті саяси-шаруашылық мәселелерге арналған мақалалары «Қазақ тілі» газетінде үзбей жарияланып тұрады. 1921 жылы маусым айынан қараша айына дейін облыстық атқару комитетінің төрағасы қызметін атқарады.
Сол 1921 жылы «Қорғансыздың күні» атты алғашқы әңгімесі «Арғын» деген бүркеншік атпен «Қызыл Қазақстан» журналында жарық көреді.
1921 жылы қараша айынан бас­тап 1922 жылы желтоқсан айы­на дейін М.Әуезов Орынборда КазЦИК-тің президиум мүшесі болып қызмет істеді.
М.Әуезов өзінің ұлан-ғайыр шығар­машылық әлемін Семей жерінде бастады, алғашқы көркем туындылары, қазақ сахна өнерінің іргетасын қалаған драмалық шығар­малары да осында дүниеге келді.
1917-1925 жылдары жазылған М.Әуезов­­тің алғашқы драмалық шы­­­ғар­малары «Еңлік-Кебек», «Ел ағасы», «Бәйбіше-тоқал», «Қаракөз» Се­мейдегі драма театрының қалып­тасуына жол салады.
1921 жылы ақпан айында М.Әуезов­тің басшылығымен «Ел ағасы» пьесасы ай жарым даярланып, Алаш­тағы «Халық үйі» клубында қойылады.
1921 жылы Мұхтар Әуезов әйел теңдігі тақырыбына арнап «Бәйбіше-тоқал» атты төрт перделі драма жазды. 23 наурызда Свердлов атындағы клубтың сахнасында, Семей облысындағы тұңғыш әйелдер конференциясында бұл пьеса қойылады.
Жас драматург М.Әуезов «Ес-Аймақ» труппасының 1922 жылғы репертуарына «Еңлік-Кебек» атты жаңа пьеса қосады. Бұл тұңғыш шығармасын ертеректе жазып, 1917 жылы Ералы жазығында, өз елінде қойған. Кейіннен «Еңлік-Кебек» пьесасы екі айға жуық даярланып, 1922 жылы 20 желтоқсанда Луначарский атындағы клубта қойылады.
«Еңлік-Кебек» бас бос­тандығы мен махаббат жолын­дағы күрес, би­леуші топтың әділетсіз әрекетіне на­разылық, жастардың қай­ғылы тағдыры М.Әуезовтің «Қаракөз» трагедиясында да көркем бей­неленеді. Бұл пьеса 1925 жылы жазылып, сол жылы жарияланған байқауда бірінші бәйге алады.
1923-1924 жылдары Ленинград уни­верситетінің бір курсын аяқтап, жазғы демалысқа қайтқан М.Әуезов Семейде жергілікті өкімет орын­дарының өтінуімен Қазпедтехникумде сабақ береді. Сол жылдары «Таң» журналының техникалық редакторы қызметін де қоса атқарады.
«Таң» журналының беттеріне М.Әуезов ескі қазақ ауылының тіршілік тұрмысы мен әлеуметтік құрылысы туралы бірнеше әңгіме бастырды: «Қанды түн», «Қаралы сұлу», «Қайғылы жетім», «Қазақ қызы», «Ескілік көлеңкесі», «Бүр­кіт аңшылығының суреттері» атты шығармалары «Мұхтар» деген бүр­кеншік атпен басылды.
Қоғамның ісіне білек сыбана кірісіп, ғылыми шығармашылық ізденістері, баспасөздегі еңбектері арқылы үлкен беделге ие болған М.Әуезов географиялық қоғам төрағасының орынбасары болып сайланады. М.Әуезовтің атсалысуы­мен екі-үш айдың ішінде бірқатар мәселелер орындалды, оның бірі – қазақ ішінен ұлттық фольклор үлгілерін жинау. Географиялық кеңес мәжілісінде көтерілген бұл мәселе кешікпей 1925 жылдың 15 нау­рызда болған оқу ағарту бөлімінің отырысында да талқыланды.
1924 жылы М.Әуезов Орыс гео­графиялық қоғамының Семей бөлім­шесіндегі қызмет атқарған кезінде Бұхтарма және Қытай қазақ­тарының ауыз әдебиеті үлгілерін жинауға арнайы экспедиция ұйымдастырды.
Жазушы халық арасынан ауыз әдебиеті үлгілерін, қазақтың тарихына қатысты деректер жинау ісіне көбіне өзі басшылық еткен еді. Осы мәселелерге арналған ішкі толғанысын баспасөз бетінде де жариялай отыра, қазақ жастарын бұл игілікті істен шет қалмауға ша­қырады. Ол ауыз әдебиеті үлгі­лерін дер кезінде жинауға ша­қы­рып, дабыл қағуы шын мәнінде өнегелі, өрелі де саяси іс еді.
М.Әуезов 1925 жылдың 18 мау­сы­­мында Семей губерниялық оқу-ағарту бөліміне өтініш жазып, оқуын жалғастыруына рұқсат беруін сұрайды, сол жылдың күзінде Ленинград университетінің әдеби лингвистикалық бөлімінің 2-курсында оқуын жалғайды.
Жас жазушыны өмірдің басқа кезеңдері күтіп тұрды.

Нұрсұлу САНАҚБЕКҚЫЗЫ,
Абайдың мемлекеттік
қорық-мұражайының
жетекші ғылыми қызметкері

Оқи отырыңыз... Авторлық мақалалар

Пікір қалдыру

Сіздің E-mail-ңыз жарияланбайды.