Әділдікке жүгінудің ерте-кеші жоқ

Төл тарихына қазақ баласының ықыласы аса зор. Марғұланға, Бекмахановқа, Қозыбаевқа, Асфендияровқа көрсетіліп жатқан құрметтің бір себебі осында жатыр. Дегенмен, тарихшылар атына ауыр-ауыр сын да айтылып қалады. 

Сынның шын болғаны жөн. Сонда ол ғалымды ширатады, ғылымды көркейтеді, дұрыс жолды табуға септеседі. Ізденген жанды шындыққа, ғылыми ақиқатқа жеткізетін жол көп шығар, бірақ солардың ішінде методологиялық қағидаты мен ұстанымы ұлттық код пен елдік мүддеге жегілуді әлемдік ақыл-ой мүмкіншілігімен ұштастырғаны ғана отандық тарихымыздың құпиясы мен құдіретін аша алады.
Енді осы ойымызды «Алғашқы ЖОО Қазақстанда қашан ашылды?» деген сұрақ төңірегінде өрбітіп көрелік. Біздің ойымызша, кез келген тарихтың кімге тиесілі екенін анықтау үшін алдымен оның қандай тұғырда, маркстік ұғым-түсінікпен айтсақ, базисте өрілгенін қаперге алу керек.
Қазақ тарихының үш тұғыры бар. Олар – жер, тіл, мемлекет. Жер – адамзаттың мекені, жоғары-төмендегі әрекеттің бәрі жер бетіндегі тіршілік үшін немесе соның жалғасы. Адамсыз тарих жоқ. Адам аспаннан да түскен жоқ. Ауа, су, жарық сәулесі тәрізді өмірлік қажеттіліктер жер бетінен табылғандықтан тарихтың материалдық базисі жер болған және бола да береді. Қозғалыссыз, өзгеріссіз тарих түзілмейді. Соның интеллектуалдық тұғыры, ұрпақтан ұрпаққа жеткізушісі – тіл. Тілі жоғалған халық жоғалады, жұтылады, тарихы тоқтайды. Мемлекет өз кеңістігіндегі тарихтың, егер сыртқы күш зорлықпен таңбаса, саяси-құқықтық, лигитимды тұғыры болып табылады. Әдетте тарихи үдеріс осының үшеуіне де тығыз байланыспен жүреді. Кейде біреуімен ғана шектелуі мүмкін.
Келесі мәселе тарихи үдерістің қозғаушысы, бас иесі кім екенінде. Тарихты жасайтын да үш күш бар. Олар – халық, тұлға, билік. Бәрі осылардың қолымен, ақылымен, шешімімен істеледі. Бұлардың бірлігі мен өзара ықпалдастығы үйлесім тапқан-таппағанына қарай тарихта ілгерілеу, іркіліс, жеңіс, жеңіліс, ақ пен қара орын алатыны ақиқат.
Ұлттық тарихымызға жатжұрттық халықтар, тұлғалар, биліктер, тіпті кездейсоқтық түбегейлі өзгеріс әкеле алатынын ХХ ғасыр әлденеше рет дәлелдеді. Ертеректе де солай болған.
Осынау методологиялық пайымдарға сүйенумен өз басым алғашқы ЖОО қазақ топырағында 1918 жылы шаңырақ көтерді деп тұжырымдаймын. Бұл ойды 2010 жылы ғалым Ғ. Кенжебаев екеуіміз «Тәуелсіз Қазақстан: жоғары білім, ғылым, сая­сат» атты монографиямызда былай түйіндедік: «… қазақтың тұңғыш жоғары оқу орнын Ташкентте ашудың сәті түсті. Бәрі 1918 жылдың қазан айын­да Ташкенттегі орыс педагогикалық училищесі жанынан қазақ бөлімшесін ұйымдастырумен басталды». 1920 жылы ол Қазақ ағарту институтына, 1926 жылы Қазақ педагогикалық институтына айналды. «Тұңғыш» эпитеті сол тұста жабысып, әлі қалмай келеді. Оқу орны 1928 жылы Алматыға көшірілді. Алғашқыда университет аталды. Ашылу салтанатында А. Байтұрсынұлы сөз сөйледі. Тұңғыш қазақ жоғары мектебі Ташкентте ашылды деген пікір кеңестік жылдарда да айтылған. Биыл сол әңгіме қайта жанданды. Мәселенің осы жағы ҰҒА академигі Д. Қамзабекұлының «Айқындағы», журналист Ж. Самраттың «Егемен Қазақстандағы» мақаласында егжей-тегжейлі дәйектелген.
Ой додасында бұрынғы позициямда қалып, оны жаңа қырынан ашатын оқшау айғақ-дәлел айтсам деймін.Қысқасынан қайырғанда, Қазақстанның тұңғыш университеті тарихын 1918 жылғы 21 сәуірде Ташкентте Халық университетінің салтанатты ашылуымен ажырағысыз байланыста қарастыруымыз керек. 12 мамырда Халық университеті құрамында мұсылман секциясы дүниеге келді. Өзбекстанның тұңғыш Президенті И.Каримов 2000 жылғы 28 қаңтардағы Жарлығымен бұл күнді Өзбекстан ұлттық университетінің негізі қаланған күн ретінде белгіледі. Бірақ бұл ендігі жерде университет тарихына басқалар ортақтаспасын деген пәрмен емес қой.
1920 жылы Халық университеті негізінде Түркістан мемлекеттік университеті құрылды. «Мұсылман секциясы» атауын «Түрік тобы» ауыстырды. 1923 жылы Орта Азия мемлекеттік университеті (САГУ) атауын алды. Бұл да ортақ тарихымыздың аясындағы ұлттық реңкті жоққа шығара алмайды.
Сонымен, Халық университетін, Мұсылман секциясын қазақстандық тұңғыш ЖОО-ға жатқызуға қандай уәж бар?
Біріншіден, Түркістан АКСР-ы жері бойынша да, мемлекет тұрғысынан да 1924 жылғы межелеуге дейін өзбекке қаншалықты тән болса, қазаққа да соншалықты тән. Ташкентте болсын, Мәскеуде болсын, бірде-бір құжатта бұл оқу орны өзбектікі деген жарты ауыз сөз жоқ. Өзбек мәселесі 1920-1924 жылдары өмір сүрген Хорезм халық респуб­ликасымен және Бұхара халық кеңес республикасымен байланыстырыла көтерілетін. Айтпақшы, Өзбек КСР-ы құрылған 1924 жылдан 1930 жылдың күзіне дейін астанасы Самарқанд еді. Ендеше, түркістан дәуірі, ондағы Халық университеті – түркістандықтардың ортақ кеңістігі, ортақ тарихы.
Екіншіден, ортақ тарихты түзгендердің бел ортасында миллионнан астам қазақ тұрғындары, мыңдаған қазақ оқығандары жүрді. САГУ-дың аспирантурасында М.Әуезов, Қ.Кемеңгеров, заң факультетінде Т.Жүргенов, медицина факультетінде Ғ.Күтімова, әлеуметтік-саяси ғылымдар факультетінде Д.Сәрсенов оқыған, шығыстану факультетінде Е.Омаров ұстаздық құрған. Бұлар әрісі – әлемдік, берісі – ұлттық тарихқа олжа салған тұлғалар. «Ақ жол», «Бірлік туы», «Сана», «Шолпан» газет-журналдары жайлы да осыны айтуға болады. 1926 жылы САГУ-дағы 1,1 мың студенттің арасында 22 қазақ, 20 өзбек оқып жатқан екен.
Үшіншіден, тарихтағы билік факторы да біздің пікірімізді қуаттайды. САГУ-ды басқару тікелей Мәскеу билігі арқылы жүзеге асырылды. 20-шы жылдар басында оның бір ректоры Мәскеуде отырса, екінші ректоры Ташкентте жайғасты. 20-шы жылдар ортасында университет Өзбекстан билігіне емес,БОАК құзырына қарады. Университет бүкіл Орта Азияға ортақ оқу орны екенін тіпті межелеуден кейін – 1925 жылғы 4 шілдеде РКП(б) ОК Саяси бюросы, осы жылғы 11 қыркүйекте қабылданған КСРО ОАК ережесі бекемдеді. Ол – ол ма, Қазақстанның астанасы Орынбордан көшетіні белгілі болғанда, С. Сәдуақасов елорданы Ташкентке қондыруды ұсынды. Демек, бөтеннің жері ретінде қарастырмаған. Республика билігі қоғамдық сана таныған шаһарға барғанда ұлттық тарихымыздың шығыршығы басқаша айналар ма еді, қайтер еді?
Төртіншіден, тілдік ахуал ұлттық тарихымыздың күрделі тағдырын бейнеледі. Бастапқыда университеттің тілдік тұғырын орыс тілі атқарса, профессор-оқытушылар құрамы да славян тектестерден еді. 1920 жылы ғана Мәскеуден 70 вагон университет жабдықтары – лабораториялар, гербарийлар, карталар, 50 мыңнан астам ғылыми және оқу кітаптары жеткізілді.Университетте жұмыс істеуге Ресейден 100-ге жуық оқытушы келсе, оның 43-і профессор еді. САГУ-дың қалыптасуына тікелей араласқан шығыстанушылар В.В. Бартольд, А.Н.Самойлович және тағы басқалар қазақ ғылымының қанаттануына Алматыда риясыз араласты. Яғни бұл тұрғыдан да өзбек факторы тарыдай басымдыққа ие болған жоқ. Мұндайды қазақ: «ай ортақ, күн ортақ, жақсы ортақ» деген пәлсапамен түйіндеген. Жақсының ортақтығын 30-шы жылдар басындағы САГУ аспиранты М.Әуезовтың есебінен байқауға болады. Жас ғалым Түркология кафедрасындағы аспирантурада жетекшісі М.Ф.Гавриловпен шығармашылық байланыста жұмыс істеп жатқанын, араб тілін профессор А.Э Шмидттың тікелей басшылығымен игеруде екенін жазған. Орыстілді ортада жүріп-ақ болашақ заңғар суреткер түркілік, ұлттық тамырына тартқан. Қазақ, қырғыз, өзбек, татар тарихы мен әдебиетін зерделегенін білдіреді. «… По заданиям, данным мне моим руководителем М.Ф.Гавриловым, проработаны мною отдельные образцы джагатайской литературы, начиная с диванов Хожи Ахмеда Ясави, Навои, кончая историческими трудами Абдулгазы Богадурхана. Интересуясь специально вопросом о тюркском эпосе, проработал некоторые переводные персидские эпические произведения (как Шах-Наме и др.) и отдельные образцы народного эпоса туркмен и османских тюрков» делінген құжатта.
Өкініштісі – 2011 жылы жарық көрген «Мұхтар Әуезов» энциклопедиясында профессор А.Э.Шмидт туралы да, САГУ туралы да ештеңе жазылмағаны.
Бесіншіден, 20-шы жылдардың екінші жартысында тоталитарлық жүйе күшіне еніп, тұтас Түркістан идеясын құрту жүзеге аса бастады. Әлденеше халықтың достығына дәнекер бола алған САГУ өзбек тақиясын киді, Қазақ педагогикалық институты Алматыға қоныс аударды. Большевиктік идеология оны екінші рет «тұңғыш» дегізді.
Иә, САГУ Ташкентте қалды. Бірақ оның алғашқы 10 жылғы тарихын Қазақстан тарихына енгізбеу үлкен қателік болар еді. Бұл Ұлы Отан соғысының шайқастары қазақ жерінен тыс аумақта өтті, сондықтан ол біздің соғыс емес дегенмен пара-пар.
Қорыта айтсақ, Қазақстан жоғары мектебінің 100 жылдық тарихы бар. Ол білім салтанаты мен қазақтың рухани жаңғыруына үздіксіз қызмет етіп келеді. Осы ақиқатты оқулықтарымызға енгізіп, қоғамдық санаға сіңіре алсақ, қария тарих алдындағы қарыз бен парыздың бір парасын атқарғанымыз. Әділдікке жүгінудің ерте-кеші жоқ. Алғашқы 10 жылында екі арнадан нәр алған Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті 100 жасқа толғанын зор қуанышпен көрсетудің сәті туды. Әлі еш те емес, кеш те емес. Ақиқат пен рухани жаңғыру – егіз.

Ханкелді Әбжанов,
ҚазҰАУ «Рухани жаңғыру» гуманитарлық зерттеулер орталығының жетекшісі, ҰҒА академигі

Оқи отырыңыз... Авторлық мақалалар

Пікір қалдыру

Сіздің E-mail-ңыз жарияланбайды.