Білімдінің сөзін тыңда…

Адам өмірі, еңбек жолы, тіршілік тынысы бірыңғай басым бағыттардан, ұнамды көріністерден тұрмасы белгілі ғой. Өмір жолы бұралаң, қалтарыс-көлеңкесі де мол екенін ескерсек, бұл тұста, сөз жоқ ерен еңбегімен, табанды да тынымсыз әрекет-қимылдарымен алға ұмтылып, өзіндік бағыты мен жолын айқындап, бел-белестерге көтерілгендердің де қарасы қалың екенін әркім-ақ біледі. Олардың басым бөлігі айналасы мен жүрген жерінде жарық нұрын, мейірім-шуағын молынан түсіретіні де анық. Менің өмірімде, әсіресе еңбек жолымды, біліми-ғылыми бағытымды айқындау ісінде бауырмалдық танытып, жан жылуын арнаған, кіршіксіз көңілі мен ізгілік нұрын әрдайым бүкпесіз білдірген, тіпті жан-жүрегін жалау етіп, жолымды ашып, қол ұшын берген адамдардың бірі – Жанғара Дәдебаев екенін мақтан етемін.
Бір өңірде туып-өскендіктен, кейінгі 35-40 жыл көлемінде бір бағытта жүргендіктен, замандас ағамыздың өмірі мен еңбек мұраттары, біліми-ғылыми һәм шығармашылық жолы жіті таныс. Еске түсірсек, ұстаз-ғалым Ж.Дәдебаев әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филология факультетін бітірген-ді. Ғылыми мамандығы – әдебиеттану. ҚазҰУ-да ассистент, аспирант, оқытушы, аға оқытушы, доцент, профессор, декан, кафедра меңгерушісі, проректор қызметтерін абыроймен атқарды. Университет жанындағы Абай ғылыми-зерттеу институтының директоры, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі, ҚР Жоғары мектеп Ұлттық Ғылым академиясының, Білім академиясының, Халықаралық жоғары мектеп ғылым академия­сының, Халықаралық Айтматов академиясының толық мүшесі. Көптеген әдеби-ғылыми һәм шығармашылық еңбектердің авторы. Оқулық пен оқу құралдары, әдістемелік еңбектері де жиі басылды. Бірқатар ғылым кандидаттары мен докторларын дайындады. Басты еңбектері алыс-жақын елдерде (Ресей, Қытай, Франция, Түркия, Қырғызстан, Тәжікстан, т.б.) жарық көрді. Әдеби-көркем сын һәм танымдық еңбектері де көпшілікке жетті. Маңыздысы, мұның бәрі орта және жоғары мектепте пайдаланылады. Бүгінгі әдеби үдерістің бағытын айқындап, шығармашылықтың қыр-сырын тануда, жазушы еңбегі мен көркемдік құндылықтарды бағалауда мәні мол.

Тараз өлкесі

Әркімнің туған жері, өскен өңірі қызық та қимас, сәулелі сәттерге толы ғой. Осы жайттарды назарда ұстап, қайыра еске алсақ, сөз жоқ Жақаң – Жанғара Дәдебаевтың туып, өскен өңір-өлкесі ойға оралары хақ. Ел аузында айтылатын әрі тарихта бар Талас өңірі, Тараз өлкесі – ежелден-ақ өмір сүруге, еңбек етуге қолайлы, мәйегі мен мәуесі мол, көркем де құтты мекен. Халық даналығына жүгінсек: «Жеріңнің аты – еліңнің хаты» көп жайларды аңғартса керек. Бұл өңір, сөз жоқ Шығыс шайыры Фирдоуси жазғанындай: «Тараздың садағындай қиылған қас» («Шах-наме»). Оның үстіне, жазушы Ә.Кекілбайұлы жазғанындай: «…ол қадаған шыбығың қалайда бәйтерекке айналатын құнарлы топырақ төсінде, нәрлі судың бойында, шұғыласы төгілген шуақ өлкенің төрінде тұр. Жер бетінен ырзық іздеп жөңкілген тіршілік көшінің дәл мұндай құрық ұстағанға қонысы, кетпен ұстағанға ырысы мол берекелі атырапты айналып өтуі еш мүмкін еместей. Ондай аймақтың адам баласы аяқ басқанынан бастап тіршілік желісін үзіп көрмейтін қайырлы қара орын болып қалары қай жағынан да түсінікті» (Кекілбайұлы Ә. Талайғы Тараз. – Астана: Елорда, 2002. – 13 бет).
Туған жердің қадірі мен қасиеті хақында ойлар мен толғаныстарға түс­кенде, сөз жоқ арыдағы арналардан жеткен тарихи жәдігерлерге, мәдени-рухани құндылықтарға ден қоюдың жөні де, қисыны да бар. Осы орайда филология ғылымының докторы, профессор Жанғара Дәдебаевтың «Тараз өлкесі» атты монографиялық пайымдауларға негізделген кітабының тарихи негізі, әдеби-ғылыми мәні, елдік дүниетаным мен сипаттары мол дер едік (Алматы: Дәуір, 2013. – 464 бет)
Анығында, Тараз тарихы мен тағы­лымы, Талас бойының көркем де құнарлы көріністері, мәдени-рухани арналарының бай да байтақ, өрнекті өрістері туралы автордың бұған дейін де бірнеше еңбегі жарық көрген-ді (Атыңнан айналайын, Әулие ата, 1998; Атыңнан айналайын, 2002, т.т.).
Ал ой мен сөз жүйесі еткен – «Тараз өлкесі» атты еңбек Ежелгі Тараз тарихын, танымал тұлғалардың өмірі мен өнегесін танымдық-тағылымдық тұрғыдан танып, ретті тұстарда әр алуан болжам, қилы қисын-көзқарастарды, аңыз-әңгіме желісін дәлелді дәлдік, ғылыми-құндылығы жоғары іргелі ізденістермен негіздеп, байыпты саралап-салыстырулар жасап, мәнді-нәрлі қалыпта жүйелі дамытып, тарихи-филологиялық бағытта қарастырады.
Бұл жайттар, әсіресе кітап құрылымы­нан («Тарих тағылымы», «Елбасылар», «Билер мен бектер», «Қолбасылар», «Шығармашылық тұлғалар», «Аңыздар сыры»), ондағы Ежелгі Тараздың тарихы мен тағылымы, танымал тұлғалардың (Әулие Ата, Алаша хан, Төле би, Сыпатай би, Бөлтірік шешен, Байзақ, Батырбек датқа, Көшек, Қойгелді, Саңырық, Жауғаш, Өтеген, Бауыржан батырлар, М.Х.Дулати, Ұлбике, Жамбыл, Кенен, т.с.с.) өмірі мен кезеңі, қызметі мен шығармашылық мұра-мирастары туралы тарихи-филологиялық дереккөздері, зерттеу-зерделеулерге негізделген талдау-салыстырулары маңызды қырларымен назар аудартады. Бұдан байқалатыны, аталмыш тақырыптар іргелі ізденістен, байыпты баяндау мен көркемдік-эстетикалық құндылықтардан, кеше-бүгін байланысынан, көзқарас эволюциясы мен қолтаңба мәнерінен тұрғандықтан, ғылыми-зерттеушілік сипаттар, мұрағаттық материалдар, оны қабылдау мен көркемдік қорытудағы бағыт- жүйесі айқын аңғарылады. Бастысы – тақырыпты ашу, оны жүйелі жеткізу, дереккөздерін дәлелді дәлдікке құру мәні айқын. Қоғамдық құбылыс пен кезеңдік көріністерді жіті тану, тарихи тұлғалардың өмірі мен өнегесін, шығармашылық ерекшелігін, адами болмысы мен бейнесін баяндау-сомдау тұстарында дәйек-дерек дәлдігі, өмір мұраты, оқиға өрімі нақтылыққа негізделіп, мәнді-нәрлі сипат алады.
Орайлы тұста ойға алсақ, «Тараз өлкесінің ескі тарихы» атты алғашқы бөлікте – ежелгі дәуір дидары, ел-жұрттың тұрмыс-тіршілігі, тағдыр талайы төңірегіндегі Қытай дереккөздері (мысалы, «Тарихнама», «Ханнама»), Ұлы Жібек жолының мәнді тұстары, ғұн, сақ, үйсін мемлекеттерінің саяси-әлеуметтік, әскери-шаруашылық, географиялық ерекшелігі мен ортақ сипаттары, қарым-қатынасы мен мақсат-мұраттары көне түркілердің әуелгі түп-тегімен, Талас-Тараз өлкесінің байырғы тарихымен, ежелгі мәдениет куәларымен өзара салыстырылып, сабақтастықта сөз етіледі.
«Елбасылар» бөлімінде – «Істеми қаған», «Әулие ата», «Алаша хан» сынды атақты адамдардың тарихтағы орны, елдік һәм ерлік сипаттары, адамдық пен арлылық, бекзаттық пен тектілік, қайсарлық пен өршіл рух, ел-жерге қызметі, даналығы мен даралығы, ақыл-парасаты, дүниетаным арналары кең түрде көрініс береді. Сондай-ақ дәуір дидары, тарих тағылымы, тұлғалар табиғаты мен танымы да тиісінше сөз болып, кезеңдік оқиғалар, уақыт бедері, мәнді құбылыстар сыры жан-жақты ашылады. Жалпы, автор ел-жер тарихы мен оның адамдарын, әсіресе танымал тұлғалардың өмірі мен өнегесін, ел алдындағы еңбегін, тарихы мен тағдыр-талайы төңірегінде сөз еткенде дереккөздеріне, құжаттық материалдарға, ел аузындағы аңыз-әңгімелерге ден қойып, мықтап табан тірейді. Ізденіс арнасын, көзқарас жүйесін баяндау мәнері мен бағалау-ұстаным талаптарын да тарихи-әдеби негізге, құжаттық материалдар мазмұнына құрады. Ақиқатқа апаратын жол, шынайы-шындықтар мәнін де осы тұстан табады. Асылы, шындық жүзінің көрінетін тұсы да осы.
Ал «Төле би», «Бөлтірік шешен», «Байзақ датқа», «Батырбек датқа», «Сыпатай би» сынды мақала, зерттеулер жеке-жеке ізденістерге құрылып, ұлтқа қызметі, елдік-бірлік жолын­дағы әрекет-қимылдар, билік пен ділмар сөздері, ой ағымы, сөз қуаты, өмір өрімі, өнеге өрісі кең орын алады. Талас өңірінде, Тараз өлкесінде туып-өскен Қойгелді, Саңырық, Тайлақ батырлардың елдік мұраттары, ерлік істері дербестік пен тұтастықты ту еткен батырлық болмысы, қайраткерлік қырлары, берік ұстанымдары ұлт пен ұрпаққа үлгі-өнеге екені кеңінен көрсетіледі.
«Қолбасылар» бөліміне енген – Күнтумыш, Көшек, Қойгелді, Саңырық, Жауғаш, Өтеген, Бауыржан сынды біртуар батырлардың бүтін болмысы, ұлт пен ұрпақ алдындағы адами борышы мен санасы, ел-жердің азаттығы мен тұтас­тығы жолындағы жанкештілігі мен жауап­кершілік жүгі, батырлық даңқы, қолбасылық қасиет­тері, тағдыр-талайы әр қырынан ашылады. Арғы-бергі кезең көріністері, тарихи оқи­ғалар желісі алуан дереккөздері, жылнама-шежірелер мәні жүйелі талдау-салыстырулар арқылы нанымды өріс алып, байыпты баяндалады.
Зерттеу еңбектегі «Тарихи аңыздар» бөлімінде Талас –Тараз өңіріндегі ел-жер атау­лары, атақты адамдардың өмірі мен өнегесі, ауыл-аймақтағы әулиелер мекені, мешіт-медреселер мәні, көне қалалар мен кесенелер сыры қысқа-нұсқа, аңыз-әңгіме, дереккөздері негізінде байыпты баяндалады. Ел аузындағы аңыз-әңгімелерден дереккөздері желісіндегі ерте дәуір көріністерін, танымал тұлғалардың елдік-ерлік жолындағы әрекет-қимылдарын да айқын аңғаруға болады. Бастысы, өткен тарих тағылымы, ақиқатты арқау еткен өмір өрімі, уақыт бедері, шындық шырайы да кең көлемде белгі береді.

Өмір тағылымы

Қазіргі кезеңде білім-ғылым жүйесіне басым бағыттар беріліп келеді. Әсіресе, мектеп және мектепке дейінгі білім беру сапасын арттыру-жақсарту ісінде ілгерілеушілік бары байқалады. Білім беру бағыты біліктілікті арттыру ісімен, педагог мәртебесін көтеру, оқулық пен зерттеу еңбектерін талапқа сай дайындау, оқыту сапасын халықаралық стандарттар негізінде дамыту бағыттарынан да айқын аңғарылады. Мұның орта және жоғары мектептегі ұстаз-ғалымдарға да қатысы мол әрі жауапкершілік жүгі де көп-ақ.
Осы жайттарды ескерген тұста, профессор Ж.Дәдебаевтың жоғары мектепте үзіліссіз еңбек етуі, біліми-ғылыми бағыттарда іргелі ізденістерімен жүйелі айналысуы, жауапкершілік жүгін терең сезінуі терең танылар еді. Бұдан басқа, профессор Ж.Дәдебаевтың әр жылдары жарық көрген еңбектері – «Әдеби шығарма» (1986), «Шымырлап бойға жайылған» (1988), «Өмір шындығы мен көркемдік шешім» (1991), «Жазушы еңбегі» (2001), «Қазіргі қазақ әдебиеті» (2002), «Адам және заман» (2007), «Менің университетім» (2007), т.т. оқып-танысып, әрі оқу үдерісінде жиі пайдаланып жүргендіктен, тақырыптық ерекшеліктері, рухани мәні мен нәрі жан-жүрекке жақын, көңілге де қонымды.
Орайлы тұста ойға алсақ, ұстаз-ғалым Ж.Дәдебаевтың «Өмір шындығы және көр­кемдік шешім» (1991) «Бөлтірік Әлменұлы және шешендік өнері» (1996), «Жазушы еңбегі» (2001) атты зерттеулері қазақ әдебиеті тарихының арғы-бергі кезеңдерін танып, талдауға арналған. Айталық, «Өмір шындығы және көркемдік шешім» атты монографиясында қазақ романдарындағы өткен дәуірлер болмысын көркемдік-реалистік тұрғыдан жинақтап, сол арқылы туындының поэтикалық құрылымындағы тарихи-этнографиялық, фоль­клорлық, әдеби материалдардың таным­дық, тәрбиелік қызметтеріне, қаламгер­дің өмір құбылыстарын таңдап, талғау мәнер-машықтарына назар аударылады. Бұл мәселелер негізінен – «Көркем шығарма және оның тарихи негізі», «Көркем шығарма және оның этнографиялық негізі», «Көркем шығарма және оның фольклорлық негізі», «Көркем шығарма және оның әдеби негізі» сынды тараулар арқылы жүйелі арна алып, әлеуметтік-рухани өзгерістерге, кеше-бүгін байланыстарына зор көңіл бөлінеді.
Сондай-ақ еске түсірсек, «Бөлтірік Әлменұлы және қазақ шешендік өнері» атты еңбек бірнеше қырларымен, маңызды ұстанымымен ден қойғызады:
Шешендік өнер табиғаты, шешен таланты мен оны жасаушылардың байырғы өкілдері хақында жүйелі, нақтылы деректер беріледі;
Қазақ шешендік өнеріндегі – Төле, Қазыбек, Әйтеке билердің өнегелі өмірі мен дәстүр тағылымдары кеңінен көрсе­тіледі;
Билер дәуірінің көрнекті өкілі Б.Әлменұлы­ның әдеби мұрасы, ондағы көркемдік-эстетикалық мұраттар, ақыл-билік, ділмар сөздер, өрнекті ойлардың сыры ашылады.
«Жазушы еңбегінде» талант табиғаты, қаламгерлік мұрат пен оның басты кезеңдері, шығармашылық үдеріс, өмір шындығы мен көркемдік шешім сырлары жан-жақты сөз етіледі. Автор жазушы еңбегін көркемдік қиял, тарих шындығы, халық әдебиеті мен мәдениеті, әдеби мұра мәселелерімен тығыз бірлік-байланыста қарастырып, осының негізінде өмір шындығынан өнер туындысын жасаудың шығармашылық қырларына зор маңыз береді. Ол үшін, әрине, тарихи дерек көздеріне, өмір материалдарына, көркемдік-сюжеттік желілерге, шығармашылық үдеріс аясында жазушының ойдан шығару мен ақиқат жайттары мен көзқарастарына көп көңіл бөлінеді. Әдеби шығарманың тарихи негіздері, қазіргі қазақ романдарының мағыналық-құрылымдық жүйесі, этнографиялық, фольклорлық материалдардың көркем туын­дының поэтикалық жүйесіне әсер-ықпалы арнайы қарастырылады.Шығар­ма­шылық мұрат кең орын алады. Бастысы, әдеби шығармашылыққа қатысты басым бағыттар, жазушы шеберханасының ерек­шеліктері, туынды табиғатының тарихы мен тағдыры, тектері мен түрлері, оқып-үйренудің әдістері мен тәсілдері, көркемдік қабылдау мен ойлау жүйесі, таным арналары, стильдік құбылыстар мәні ай­қындалады. Қаламгер мен қаһарманның рухани әлемі,өмір құбылыстарының көркем пішінге көшу үдерістері, әдеби туынды мен авторлық ұстаным, әдіс пен стиль, қысқасы шығармашылықтың рақаты мен азабы кең түрде байыпты баяндалады.
Негізінен алғанда, ғалым Ж.Дәдебаев­тың ізденіс-еңбектері туған халқының өткен кезеңдерін, тағдыр-талайын әр қырынан сөз етіп, ел мұраты мен азаттық, теңдік жолында жанын жалау еткен тұғырлы тұлғалардың орын-үлестерін айқындап, кейінгі ұрпақ-буындарға үлгі-ғибрат етіледі.
Екіншіден, кейбір тақырып, мәселелер арғы-бергі үлгі-нұсқаларымен салыстырылады, қажетті әдебиеттер, дерек-құжаттар қатар көрсетіліп, өмір-уақыт сырлары көркем, жүйелі, жатық жеткізіледі.
Үшіншіден, ежелгі мәдениет куәлары, әулие ата-бабалар, би-шешендер, халық өнерпаздары, т.б. өмір – уақыт шындық­тары мен бүгінгі күннің талап-талғамы тұрғысынан қарастырылып, тарихи-ұлттық сипаттарына, танымдық-тәрбиелік мұрат-міндеттеріне маңыз беріледі.
Ең негізгісі, профессор Ж.Дәдебаев қазақ сөз өнерінің құпия-сырларына қанық, тарихи-көркем шығармалар табиғатын тамыршыдай тап басып танып-талдайды, ондағы өмір – уақыт ақиқаттарын әдебиет теориясының талаптарымен тарихи-руханияттық катего­рияларға, көркем танымдар жүйесіне сай саралап, өзіндік ізденістері тарапынан дерек-дәйектер арқылы дамытып, көзқарас-толғамдарын батыл да еркін жеткізе алатыны айқын аңғарылады. Осының негізінде көркем-тарихи туындылардағы – СӨЗ бен САЗ ажырамастай бірлік-үйлесім тауып, ізденіс нәтижелері, зейінді зерттеу сыны мен сымбатын бұзбастан қалың көптің рухани талап-талғамы деңгейінен шығып отырады.
Бұдан басқа, өмір тағылымынан туған «Менің университетім» екі бөлім, бір­неше бөліктерден тұрады (Алматы: Қазақ уни­верстеті, 2007. — 220 бет).
Ақиқатында, аталған кітапта бастапқы тұстан-ақ, Ел мен Елбасы төңірегінде еркін ойлар кең өріс алып, кемел келешек бағ­дары айқындалады. Әл-Фарабидің адами мұраттары, біліми-ғылыми һәм шығарма­шылық өмірбаяны («Екінші ұстаз: ғұмырнама ғибраттары»), адамдық мұрат мәні («Бас Мүфти»), Ислам мәдениеті ұстаз-ғалым Ә.Дербісәлі болмысы, ақыл-парасаты, білгір-ғұлама сипаты төңірегінде кең түрде ашылады. Ал ұстаздық қызмет хақындағы ойлар мен толғаныстар – С.Қирабаев, З.Қабдолов, Т.Кәкішев, Т.Қожакеев, М.Мырзахметұлы, М.Жолдасбеков, Р.Нұрғали, А.Қыраубаева, Б.Шалабаев, Н.Карбанқызы, А.Садықұлы, Ә.Ахматәлиев, т.б. өмірі мен шығарма­шылық жолы, бел-белестерімен өзара байланыста кең өріс алады.

Адамдық мұрат пен ізгілік нұры

Ұлтқа қызмет ету мен туған жерге сағыныш-сүйіспеншіліктің бір белгісі, сөз жоқ, қалың көпке ғибрат-өнегесімен де терең танылады. Бастысы, профессор Ж.Дәдебаевпен аға-бауыр, замандас ретінде қатар жүрген күндерде жоғарыда аталған еңбектердің жазылуы мен жариялану сәттеріне де куә болған кездеріміз бар-ды. Тіпті деканның оқу ісін ұйымдастырушысы ретінде де ертелі-кеш қатар жүрген кездері адами мұраттарына, аға-бауыр қатынасына, ұстаздық-ғалымдық қырларына да әлденеше рет көз жеткен-ді. Оқу мен оқыту ісіне, ұстаздық қызметіне адалдық танытты. Жанашырлығы мен жауапкершілік нұры, жан жылуы мен мейірім шуағы да терең танылып тұратынын аңғару қиын емес еді. «Жақсы сөз – жарым ырыс», «Жақсының нұры тасысын» деген халық даналығының мәйекті мәні, қағидатты қисындары мен ұнамды тұстары да осында болса керек. Бұдан басқа, «Мінездің көркі – ізгілік» (А.Йүгінеки), «Жақсы іс көп жасайды», «Түсі игіден түңілме» (Ж.Баласағұн) деген өмір тағылымында байтақ маңыз, мәнді-нәрлі тұстар кең орын алады.
Сондай-ақ «М.Әуезов және әлем әдебиеті» атты көптомдық жүйе құраған конференция матариалдарының топтамасы, М.Х.Дулати, М.Өтемісұлы, Абай, Жамбыл, М.Әуезов, С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов, З.Қабдолов, Т.Кәкішев, т.б. әр жылдар мерейтойлары тұсындағы алуан тақырыпты арқау еткен кітап-жинақтардың жүйелі жарық көруі, Университет жанындағы М.О.Әуезов атындағы Әдеби бірлестік аясында өткізілген кеш-кездесу, сұхбаттарға арналған әдеби-мәдени шараларды ұйымдастыру мен өткізу кезеңдеріндегі профессор Ж.Дәдебаевтың жан-жақты қабілеті мен мүмкіндіктерін, атап айтқанда, ақыл-парасат өрісін, біліми-ғылыми тереңдігін, ерен еңбек үлгісін, өршіл рух өнегесі мен мән-маңызын да еске алу артық емес.
Асылы, адам мінез байлығымен, еңбегімен ардақты болса, профессор Ж.Дәдебаевта мұның бәрі бар. Бұған отбасылық бақытты, бала мен немере қуанышын қоссақ, мерей-мереке мәні еселеп артары анық. Ал ақыл-парасат нұрын, білім-ғылым жүйесіндегі жетістіктерді, білік-таным арналарын, ізгілік иірімдерін еске алғанда, мадақ сезімі жан-жүректі қозғап, көңіл толқыны қуаныш вальсімен тебіреніс-тербеліске түсіп, жақсылық компасы оң бағыт алып, сенім серпіні ұлғая беретіні де жасырын сыр емес. Ендеше, ел-жерге жақын, бауыр-туысқа адал, ұстаздық қызметке жан-жүрегімен берілген Жақаң – Жанғара Дәдебаев, жеті асудың биігінде де ерен еңбектің көрігін қыздырып, руханият ісіне сүбелі үлес қосып, әдеби шығармашылықтың көркемдік қайнары мен эстетикалық қуатын арттырып, адамдық мұрат-мәнін, ізгілік нұрын, өмір өнегесін кең көлемде көрсететініне сенім мол.

Рақымжан ТҰРЫСБЕК,
филология ғылымының
докторы, профессор

Оқи отырыңыз... Авторлық мақалалар

Пікір қалдыру

Сіздің E-mail-ңыз жарияланбайды.