Түңілмесіме тірек бар ма?

Мен бұл жанайқайымды Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Қазақстан Республикасының Тіл білімі іністійтутының деректірі, фыйлологыйа ғылымының докторы, профессор Ерден Задаұлы  Қажыбек мырзаға, тіліміздің арғы-бергі тарихын түгендеп отырған мекеменің бастығы болғандықтан, қазақтың 1929 жылғы әліпбійі бойынша ой-пікірімді жазып отырмын.

Мұны жазғанда пірезійдентіміздің «Болашаққа бағдар: руханый жаң­ғыру» және «Ұлы даланың жеті қыры» мақалаларына және сөз бос­тан­дығы заңына арқа сүійедім.
Ерден Задаұлы мырза! Қазақ ті­лінің негізгі заңы үндестік заңы еке­нін сіз мойындайсыз ба?
Үндестік заңы бұзылса, дұрыс сөйлеу де, дұрыс жазу да болмайтынына келісесіз бе? Әлде бұл жайын­да мен біл­мейтін өзіңіздің озық ойларыңыз бар ма?
Ахмет Байтұрсынұлының түрік тіл­дерінің ішіндегі ең әуезді тіл қазақ тілі екенін мақтана айтқанын оқып па едіңіз әлде естіп пе едіңіз?
Менің білуімше, қазақ-қырғыз тілінің үндестік заңы туралы алғаш жазған және оны қазақ тілінің негізгі заңы деп таныған, дәлелдеген адам – Халел Досмұхамедов. Ол кісі «халық жауы» болып атылып кеткелі ол заң туралы қанша ғалым ғылымый дәреже қорғағанын сіз анық білерсіз деп ойлаймын. Білсеңіз, айтарсыз. Алайда, менің ойымша, осы заң кәзіргі күнде ойсырау кезеңін бастан кешіп отыр.
Оның бірінші және басты себебі – қазақ тілінің әліпбійіне «и» әрібінің енуі. 1929 жылғы латын әліпбійіне көшкен кезде онда «и» әрібі болған жоқ. Өйткені қазақ тіліне ол әріп жат еді, тек «й» (шолақ «й») бар болатын.
Сіз де, ел де, мен де бұл әріптің зыйа­­нын нақты білуіміз үшін, бірінші сы­­нып­тың «Сауат ашу» кітәбіне көз салайық.
2016 жылы Алматыда басылып шық­қан «Сауат ашу» кітәбінің 75-бетіне қараңыз. Мұны оқыйтын ба­лалар­дың алты жаста екенін де естен шығармаңыз.
Бірінші сөз – «ши».
Егер қазақы отбасында туып-өссеңіз және қазақ мектебінде оқы­саңыз, осы сөзді «і» дыбысын қатыс­тырмай айтып көріңізші! Мен 78-ге келген адаммын. Сондықтан «ш» мен «и» әрібінің ортасында «і» дыбысы мен оны белгілейтін әріптің жазылмай тұрғанын анық білем. Ал кәзіргі орыс тілі мен ағылшын тілін меңгерген ұрпақ дәл мендей ол әріпті іздей де қоймайды, біле де бермейді.
Екінші сөз – «ти». Оның да хал-жағ­дайы бірінші әріпке ұқсас.Екі ортада естіліп тұрған «і» дыбысы жазылмаған.
Үшінші сөз – «иек».
Ақыл-есі дұрыс, өз тілінің өзге­шелігі мен ерекшелігін білетін барша қазақ мұны «ійек» деп айтады. Ал сіз «і» дыбысын қоспай, дік еткізіп айтасыз ба? Егер өйтіп айтсаңыз, ол сөзде қандай әуез­ділік, қандай әуенділік бар? Тек жұл­қынған ашулы дыбыс қана шықпай ма?
Қазақ тілінің тағы бір ерекшелігін есіңізге салайын. Ол заңдылық бойын­ша, түбір сөздің ешқайсысында да екі дауысты дыбыс қатар келмейді. Ал жоғарыдағы «иек» сөзінде «и» де, «е» де дауысты дыбыс емес пе?
Өз тіліміздің заңдылығын өзіміз бұзатындай басымызға не күн туды? Бұны Сіз кімнің зорлығы, кімнің бұйрығы бойынша жаңа әліпбійге енгізіп отырсыз? Жарайды, бұрын орыстану сайасатына үлес қосу үшін, осылай істеп келдік, енді тәуелсіздік алғанымызға 27 жыл өткенде, оған неге зәру бола қалдық? Әлде қазақ тілін орыс сөздері мен орыс тілінің емлесі арқылы іштен іріте беру әлі де біздің басты мақсатымыз ба?
Осы беттегі «тиек», «ирек», ­«сирек» сөздерінің бәрінде «і» мен «й» дыбысының орнына бір ғана орыстың «и» әрібі жазылған.
Ал енді «иық» сөзіне не айтасыз? Алты жасар бала оны «ійық» деп оқы­масына кепілдік бере аласыз ба? «Ыйық» деп жазудың орнына «иық» деп жазудағы мақсат не деп түсін­діресіз?

Қазақ тілін қай жұмаққа жеткізу үшін «і» мен «й» – дің, «ы» мен «й» – дың орнына, йағный төрт дыбысты бір ғана «и» әрібімен белгілеу арқылы Сіз қазақ тіліне қандай жетістік қоспақсыз?
Айтпақшы, жалпақ жұртқа жаңа әліпбійдің басты мақсаты «бір дыбысқа – бір әріп»пірінсібі демеп пе едіңіздер? Ал мына төрт дыбысқа бір әріп белгілеп отырғаныңыз не?
«Қиық» сөзінің де қыр-сыры осындай. Және мұнда да «и» және «ы» дауысты дыбыстары қатар жазылып, қазақ тілінің заңдылығын быт-шыт қылып тұр.
«Тиін» және «тиын» сөзіне қараңыз.
Қазақ тілінің буын үндестігі бойынша, алдыңғы буын жуан болса, оған жалғанатын буын да жуан; ал егер алдыңғы буын жіңішке болса, одан кейінгі буын да жіңішке болуға тійіс екенінен Сіздің хабарыңыз бар деп ойлаймын. Ал «тиін» сөзінде соңғы буын «ін» – жіңішке, йағни оның алдыңғы «ти» де жіңішке буын болу керек. Бірақ оны алты жастағы бала да, алпыс жастағы басқа да қалай ажыратады? Екеуі де «ти» деп жазылған ғой.
Жарайды, оны ажыратқан бала «тиын» дегендегі «ти» буынының жуан екенін қалай ажыратады? Келесі «ын» буынға қарап па? Сонда қалай, «Соңғы буын жуан болса, алдыңғы буын да жуан болады», – деген жаңа ереже енгізуіміз керек пе?
Қазақ тілінің әуезділігін, мәнерлі, быйазы айтылуын қамтамасыз ететін дыбыстардың ішіндегі ең өнімдісі – «ы» мен «і» дыбыстары. Олардың айтылуы мен жазылуын шектеу арқылы тіліміздің Ақаң айтқан әуезділігі мен үндестігін қамтамасыз ететін «ы» мен «і» дыбыстарын ұлы орыс тілінің үрдісімен бір ғана «и» әрібінің қойнына енгізіп жіберу арқылы қазақ тілінде жоқ әріпті бар етудің нендей мақсаты бар? Әлде мен жалған айтып, жала жауып отырмын ба?
«Ие», «шие» сөздерінің де тағдыры ту-талақай. Тіпті ұйат, өйткені «ие» сөзінде екі дауысты дыбыс әрі қатар келіп тұр, әрі жеке сөз болып тұр. Сонда немене, орыс тілінен енген «и» дыбысы және оны белгілейтін «и» әрібін қолданғанда, қазақ тілінің өз заңдылығын шеттетіп, екі дауысты дыбыс қатарынан жазыла береді деген жаңалықты жаңа емілеге енгіземіз бе? Оны бұрын, кеңес дәуірінде, халыққа жарыйа етпей жасырып келдік, енді нені болса ашық айтатын тәуелсіздік заманы туды емес пе? Әлде сіз ол тәуелсіздікке әлі сенбейсіз бе? Менің айтып отырғаным ұлтшылдық, бүйректен сыйрақ шығару шығар, бәлкім? Отыз жетінші жылдың жағдайына салсаңыз, солай екенін өзім де білем. Алайда пірезійдентіміз күн сайын әлденеше айтатын тәуелсіздік тілімізге қатысты емес пе?
Айтылып тұрған, естіліп тұрған «ы» мен «і» дыбыстарын «шолақ й» – ге қосып, жоқ әріпті бар қылғанда, қазақ тілінің негізгі заңы – үндестік заңына – орны толмас зыйан тійгізетінімізді, шынында, Сіз де, Сізден өзге іністійтут ғалымдары да білмейсіздер ме?
Бір буында бір ғана дауысты дыбыс болуға тійіс екенін, әрине, білетін шығарсыз. Және әр буын жеке тұрғанда да әуезді, үнді айтылуға тійіс.
Мәселен, «Сауат ашудағы» «иек» сөзін алайық. Оны, сөз жоқ, и + ек деп буынға бөлесіз. Амалсыз «ій +ек» деп дік-дік айтасыз. Ал қазақ тілінің қасыйетті буын үндестігі бойынша, «і + йек» деп созыла, үндесе айтылуы тійіс емес пе? «Тиек» те солай, «ті + йек» деп быйазы әуезбен айтылуы керек-ті.
«Ы» мен «й» –ді, «і» мен «й» – ді бірік­тіре жазу арқылы үнемдеп жазуға қол жеткіземіз дейтін шығарсыз, сірә? Онда, немене, біз көп ұзамай қазақ тілін де қысқартуға бағыт алып бара жатырмыз ба? Сіз соған жол ашып, болашақты ерте болжап отырсыз ба?
Мен мектеп оқушыларымен ауық-ауық кездесіп тұрам. Сонда олар: «Бійлікте неге қазақ тілінде сөй­лейтіндер аз? Мемлекетіміз неге орыс тілінде басқарылады?» – деген сұрақ қойады.
Мен оларға: «Сендер қазақша оқып жатырсыңдар. Жыл сайын ептеп қазақ мектебі көбейіп жатыр. Он – он бес жылда оқу бітіріп сендер бійлікке араласқан кезде, мемлекетімізде қазақ тілінде басқарылады», – деп жауап беретінмін.
Мен енді ондай жауап бере алмаймын, өйткені оған кәзір өзім де сенбеймін.
Өйткені орыс, ағылшын, қазақ тілдері – бәрі мемлекеттік тіл дәре­жесінде тең оқылады. Енді ойлап қараңыз,ағылшын және орыс тілі ешқашан бодан тіл болып көрген емес. Ал қазақ тілінің бодандықта әлі келе жатқаны мынау. Сонда ол қашан тәуелсіз тіл болады? Осылай кете берсе, оның айағы не болады?
Кәзір қазақтың тең жартысы ғана бір-бірімен қазақ тілінде сөйлеседі, қалғаны орыс тілінде-ақ түсініседі. Бір-бірін қазақ тілінсіз-ақ түсініп тұрған адамдарға қазақ тілінің қажеті не?
Қырғызстанға, Өзбекстанға, Түркімендерге, Ресейге, Белоруссыйаға барған қазақ оларға қазақ тілінде сөйлей алмайды, себебі олар ол тілді түсінбейді. Сондықтан оларға орыс тілінде сөйлеуге мәжбүрміз.
Ал егер фыранцузға немесе неміс­терге, қытайға барсақ, оларға да қазақ тілінің қажеті жоқ, ағылшынша сөйле­семіз. Сонда не өзімізде, не сыртта қа­же­ті жоқ қазақ тілінде қандай болашақ бар?
Үш тілді бірдей дәрежеде оқытудың түпкі нәтижесі – ұрпақты ұлттық сана-сезімнен алыстату. Бізге керегі сол ма?
Немерелерім жоғарғы оқу орындарында оқып жатқандықтан, мен олардың тарыйх пәнінен жауап беретін тестілерін көрдім. Сұрақ біреу, оған берілетін жауап түрі алтау екен. Істудент сол алты жауаптың бірін дұрыс жауап деп көрсетуі керек. Біріншіден, сұрақ дұрыс қойылмаған. Екіншіден, алты жауап та дұрыс емес. Үшіншіден, алты жауаптың сөйлемі де түсініксіз. Демек істуденттің білімі дұрыс бағаланбайды.
Қазақ тілі мазақ тілге айналды деген – осы.
Тіл білімі іністійтуты мемлекеттік мекеме болғандықтан, бұған дереу араласпаса, қазақ тілінде сөйлемейтін қазақ мемлекеті болатынымыз сөзсіз.
Мұндай мүшкіл күйге түсуіміздің басты себебі оқулықтардың олқылығында болса, сонан соң оқу жүйесіндегі қыйсапсыз реформалардың оқу дәстүрінқалыптастырмауында.
Ахмет Байтұрсыновтың айтуынша, кез келген қағыйда тілдің табыйғый жағдайынан туындауы керек. Ал Сіздің іністійтут «и» әрібін тіліміздің қандай табыйғый жағдайына байланысты жаңа әліпбійге енгізіп отыр?
Тілімізге бүйтіп зорлықпен жат жұрттың әрібін енгізу қандай қажет­тіліктен туып отыр? Тіліміздің табыйғый жаратылысын бұзу қазақтың болашағы үшін қажет пе әлде болашақты бұзу үшін керек пе? Сіздің ұстанған мақсатыңыз не?
Қазақ тілін бүкіл түрік тілінің, сондай-ақ әлем тілінің ішінен ерекшелеп, даралап тұрған «и» әрібінің жоқтығы болса, сол ерекшелікті өз қолымызбен құртсақ, сонда біз қандай халықпыз, қандай ұлтпыз? Осы ма руханый жаңғыруымыз?
Кешірерсіз, маған Тіл білімі іністійтуты «сен тіймесең,мен тіймен, бадыраң көз» секілді немқұрайды қылық ұстап отырған мекемеге ұқсайды. Қай мемлекетке қызмет жасаса да бәрібір, тек жалақысы мен нәпақасы құйылып тұрса, болды.
Өйткені төрт-бес жылдың ауаны болды, дін қызметкерлері бұрыннан айтып келе жатқан «алла» дегенді дінбұзарлық санап, арапша «аллаһ» деуді талап етіп, солай сөйлей бастады. Ал «Қазақ тілінің негізгі емле ережесінде» былай: «Арап, парсы тіл­дерінен енген сөздер негізінен қазақша дыбысталып өзгерген күйінде жазылады», – деп, тайға таңба бас­қандай жазылған ғой. Сіз басқарып отырған Тіл білімі іністійтуты осы заңның орындалуын неге талап етпейді? Ол заң әлі күшінде. Оның күшін жаңа емлені енгізген кезде тек пірезійдент қана жойа алады. Солай ма әлде мен әдейі бұрмалап отырмын ба?
Бәлкім, Сіз бір ғана «и» әрібінде тұрған не бар, сөз мағынасын түсін­сек болды емес пе деп ойлайтын шығарсыз? Онда неге «трек», «қлық», «шндық»,«слқым», «шрын» деп қата жаза бермейміз? Не айтпағымыз түсінікті болып тұрған жоқ па? Өйтсек, Халел атамыздың шырылдап айтқан жанашыр сөздерін айаққа таптамаймыз ба?
Халел Досмұхамедұлының «іреті», «ыштан», «ылақтырмайтын» деп жаз­ғанын, шынында да, Сіз оқымадыңыз ба? О кісінің «Қазақ-қырғыз тіліндегі сингармонизм заңы» атты еңбегін (сингармонизм – үндестік заңы) оқысаңыз, тіліміздің табыйғый жағдайы тасқа таңба басқандай ап-анық жазылған ғой. «Жалқы сөздің түбіріндегі дыбыстардың біреуі жуан болып, біреуі жіңішке болып еш уақытта естілмейді», – деген ғой Х.Досмұхамедов. Біз ол заңды бұзып, неге «кітап», «газет» деп жазамыз? Тәуелсіздік алған 27 жылда, тым құрыса, сол екі сөзді «кітәп», «гәзет» деп өз тіліміздің ыңғайына көшірсек, кім қой деді? «Сингармонизм тіліміздің негізгі заңы» деп дәлелдеген Х.Досмұхамедовтің пікірін кәзіргі ғалымдар жоққа шығара ма?
«Өзінің заңымен өзгертпей, қазақ тілі ішіне ешбір жат сөзді алмайды, кіргізбейді. Бұл –ақиқат нәрсе» – дейді Халекең. Сол ақиқатты бұзғанымыз қалай? «Мектеп пен баспаның тілі дұрыс тіл болса, елдің тілін көркейтіп, байытып, гүлдендіреді: мектеп пен баспада қолданған тіл шатысқан тіл болса, ол ел – сорлы ел», – деген ғой Халекең, – Мұндай елдің тегі бұзылмай қалмайды», – деген ғой әлгі «Қазақ-қырғыз тіліндегі сингармонизм заңы» атты еңбегінде. Сіз бұл пікірге қосылмайсыз-ау, сірә?
«Тілге кірген жат сөздер де сіңу үшін, сол тілдің заңымен өзгеріп, танымастай хәлге келуі керек. Бүйтпесе, жат сөздер бұралқы болып тілдің шырқын бұзады, тілге зыйан береді», – дейді Халекең. Бұған біздің ғалымдар қарсы ма?
«Жат сөзді өзгертпей, бұлжытпай алатын жер дүниеде тіл жоқ деп айтса да болады», – дейді ғой Халел атамыз, сонда біз ғана өзгертпей алып отырған елміз бе? «Бұл жолда жүрген адамдар тілімізге орасан зыйан келтіреді», – деген ғой ғалым атамыз. Сол зыйанды Сіз ғалым іретінде әлі сезбей жүрсіз бе?
«Қазақтың түбір сөзінде екі дауыссыз дыбыс көршілес қатар тұрмайды, өнемейін арасында дауысты дыбыс тұрады», – дейді Халекең. Олай болса, біздің «облыс», «министр», «премьер» деп жүргеніміз мүлде қата ғой. Өйткені буын үндестігі бойынша, «о +блыс», «ми – нистр», «премь + ер» деген де, «об + лыс», «мин – истр», «пре +мьер»деген де буын қазақ тіліне жат. Оның дұрысы тек «о + бы + лыс», «мі + ніс + тір», «пі +ремі +йер» болуы керек емес пе?
Біз шынымен руханый жаңғыр­ғымыз келсе, осылай жаңғырсақ, өз тіліміздің өзекті заңына оралсақ, дұрыс болмас па еді? Оны өзге емес, Сіз басқарып отырған ғылымый мекеме жүзеге асыруға тійіс емес пе еді? Ол өзі сол үшін құрылған мекеме ғой.
«Жасында ұлт мектебінде дұрыстап оқыған адам ана тілінің заңын ұмыт­пайды, бөтен тілдің сөздерін ана тілінің заңымен айтамын деп шатасады. Акцент туады. Бөтенше сөйлеуге, бөтен елдің адамынан айырмастай болып сөйлеу бұларға өте қыйын болады», – дейді.
«Ана тілін жақсы біліп тұрып, бөтенше жақсы сөйлесең, бұл – сүйініш; ана тілін білмей тұрып, бөтенше жақсы сөйлесең, бұл – күйініш», –деген ғой Халекең. Біз сол күйінішті жағдайдамыз. Одан шығуға тәуелсіздіктің де шамасы жетпей отырғаны – тіпті еселенген күйініш.
«Махабат», «ізет» деп, дауыссыз дыбысты түбір сөздерде қосарламай жазады Халекең. Шынында, біз «махаббат» деп жазғанымызбен, айтқанда «махабат» дейміз ғой. Тілімізді теріс ережелермен зорлауды, қорлауды тоқтататын ғылымый мекеме Сіз басқарып отырған мекеме емес пе? «Мүде», «ләзәт» деп жазатын, айтатын жөніміз бар ғой.
Қазақ тілінің дұрыс жазу ережесін, емлесін жаңадан жасап алмай тұрып, неге бірден жаңа әліпбій жасадық? Қазақ тілінің заңдылығын бұзу үшін және оны жалпы халыққа білдірмеу үшін бе?
Қазақ тілінің үндестігі бойынша, сөз басында ешқашан екі дауыссыз дыбыс қатар келмейді. Оған келісесіз бе? Әлде өз пікіріңіз бар ма?
Мысалы: тырнақ, қырман, жырау, шылау. Және, бір қызығы, сөз басындағы екі дауыссыздың арасын көбінесе «ы» мен «і» жалғастырып тұрады. Демек қазақ тіліндегі ең өнімді дыбыс – «ы» мен «і». Сондықтан бұрын ол екі дыбысқа шабуыл да ерекше болды, ол шабуылды, өз ғалымдарымыз ұйымдастырды. Мәселен, соңынан тағы бала ілессін деп, қыз бен ұлдың атын қазақ Ілескүл, Ілесбек қойатын. Соларды «Лескүл», «Лесбек» деп жазғанымыз кеше ғана емес пе еді? «Ырыс» деген сөзді біле тұра «Рысқұлов», «Рысты» дедік, «Ырасты», «рас», «іретті», «рет», «ырайды», «рай», «іреңді», «рең», «ылайды», «лай», т.с.с. дедік. Сондағы бүркеншік мақсат біреу-ақ; қазақ тілін орыс тілінің грамматикасына ептеп-септеп жақындата беру. Ал енді сол жымысқы мақсаттан 27 жыл бойы неге бас тартпай келдік? Жаңа әліпбійді күттік пе? Ендеше неге сөйтпедік?
Жоғарыда айтқан дыбыс үндестігіне қайшы келетін болғандықтан, жаңа әліпбійдің заңдылығымен енді бұдан былай «пірезійдент», «піремійер –міністір», «пыроза», «тырактыр», «кіреміл», «хырам» т.с.с.өз тіліміздің дыбыс үндестігіне сай жазамыз ба, жоқ бұрынғы бодан замандағыдай зулата береміз бе? Оның түбі тіліміздің тас-талқан болып өзгеруіне әкелмей ме?
Біздің тіл – жалғалмалы тіл. Сон­дықтан әртійкіл, суффійкіс, піредлог арқылы жалғасатын тілдің жазылу заңдылығын неге оған зорлап енгіземіз? Өз заңдылығымызды толық орната алмасақ, ол қандай руханый жаңғыру?
Ол сөздің орысша мағынасы «духовное возрождение» емес пе? Өз тілінің өзгешілігін қайтадан табыйғый қалпына оралта алмаған қылығымыз жаңғыруға жата ма?
Әлде «я», «ю», «ц», «щ», «ё»секілді қосарлы дыбысты белгілейтін әріптерді әліпбійден алып тастағанды Сіз жаңғыру санайсыз ба?
«Ат+сетон», «ашшы», «тұшшы» деген бірер сөздің буын үндестігін бұзып тұрған «ц» және «щ» әрібінен басқа ол әріптер дәл «и» әрібіндей буын үндестігін бұза алмайтын, өйткені ол қосарлы дыбыстың бәрі бір буын ішінде қала беретін. Мысалы: а+ю=а+йу, а+яқ=а+йақ, қо+ян=қо+йан, та+яқ=та+йақ, жо+ю= жо+йу, о+ю=о+йу, т.с.с. Оданда сол қосарлы әріптерді қалдырып, «и» әрібін ғана әліпбійден алып тастасақ, қазақ тілінің кійесі Сізді қолдар еді. Себебі «и» әрібінің бір дыбысы алдыңғы буында қалса, екіншісі соңғы буынға кетіп, әуезді тілдің созымдылығын бұзып, қысқа, шолақ қайыратын қатқыл тілге айналдырады: кі+йіз деудің орнына ки – із, қы +йын деудің орнына қи – ын дейміз, т.с.с.
Менің білуімше, жаңа әліпбійді жасау әлі кеш емес. Себебі әлі пірезійдент оған қол қойған жоқ.
«Қазақ тілінің негізгі емле ережелері» деген пірезійдент заңы шыққан соң ғана жаңа әліпбій пайдалануға берілуге тійіс. Өйткені қазақ тілінің заңы – мемлекет пайдаланатын заң. Сондықтан дұрыс ұсынысты мен сыйақты жеке адам емес, Сіз сыйақты басшы өз мекемесінің атынан жасауға тійіс.
Менің ойымша, қазақ тілін келеке – мазаққа ұшыратып отырғанның бәріне Сіз басқарып отырған қасыйетті мекеме тыйым салып отыруға міндетті. Сондықтан «Әліппе» дегеннің орнына «Сауат ашу» деген оқулықты енгізушілерге де тіліміздің заңдылығын сақтау қажет екенін айтуға алдымен Сіздің мекеме міндетті.
«Әліппе» деген – әріп үйрететін оқулық. Ал «Сауат ашу» нені үйретеді? Сайасый сауат бар, мәденій сауат, әдебій сауат, ғылымый сауат, тарыйхый сауат, тіпті, ұлы сөздің ұйаттығы жоқ, жыныстық қатынас жасаудың да сауаты бар. Ал «Сауат ашу» оқулығы алты жасар балаға әріп үйретудің орнына, оның қай сауатын ашпақ? Мүлдем түсініксіз.
Жұрт кәзір латынша жазып та жатыр, кітәп те шығарып жатыр. Бірақ бұрынғы «Қазақ тілінің негізгі емле ережелері» жаңадан жасалған жоқ. Ондағы: «Орыс тілінен енген атау сөздердің тұлғасы сақталып, негізінен орыс орфографыйасы бойынша өзгертілмей жазылады», – деген бап өзгермесе, жаңа емле ережені пірезійдент бекітпесе, бұл жағдай тіліміздің жетістігіне жата ма, кемістігіне ме? Әлде қазақ тіліне арнайы ереженің қажеті жоқ па?
Менің білуімше, жаңа ережені Сіз басқарып отырған іністійтут жасауға тійіс.
Іністійтуттың ұсынысын қолдамаса, бійлік өзіне қажетсіз іністійтутты алдеқашан жауып тастаған болар еді деп ойлаймын.
Менің замандастарым қазақ тілінің білгір мамандары Мәулен Балақаев, Кәкен Аханов, Ыбырайым Маманов, Орынбасар Төлегенов, Ісмет Кеңесбаев, Жұбаныш Аралбаев, Мархабат ­Томановтардан дәріс-тәлім алды. Бұл өмірде бірдемеге қолымыз жетсе, қазақ тілінің арқасында жетті деп ойлаймыз.
Олар бізге әрбір жұрнақ пен жал­ғаудың қызметі мен міндетін егжей-тегжейлі ерінбей оқытты. Тіліміздің тійттей артықшылығын әке-шешеміздің артықшылығындай көр деп үйретті. 1929-жылғы латын әліпбійі қазақ тілінің табиғатын ескерген әліпбій еді, соған қайта көшпей, еуропалықтардың әрібін алғанымыз және кәмпүтірге ыңғайлы деп, тілімізге ұлттық сыйпат беріп тұрған өз әріптерімізді қосымша белгілер арқылы белгілегеніміз соншалықты білгірлік пе? Анаған, мынаған ылайықталған әліпбій ұлттық ерекшелігін қалай сақтайды?
Сондай сійрек, аса бай тіліміздің бірте-бірте азып; сырты бүтін, іші түтін болып берекесі қашып бара жатқанын көру – біз үшін тірідей өлу. Біздің осы жағдайымызды ұға аласыз ба, Ерден мырза? Әуелі құдай, сонан соң заман мен пірезійдентіміз мүмкіндік беріп тұрғанда, төл тілімізді өзінің табыйғый тұғырына қондыра алмағанымызды келешек ұрпақ кеше ме?
Біздің тіл мен әдебійет ғалымдары ұлттық мақсаттан гөрі әлемдік дақ­пыртпен ауырады. Олар «аңыз» дегеннен гөрі «миф» дегенді әлемдік дәре­жеге теңесу деп түсінеді, сондықтан «фәлкілөр» дейді, «ауыз әдебійеті» дегенді өзінше олқысынады, «мұражайды» «мүзей», «мұрағатты» «архив» деуді әлемдік деңгейде сөйлеу деп сезінеді. Мұндай жүйесіздікке жол берілмеуі тійіс. Оған Тіл білімі іністійтуты мен әдебиет және өнер іністійтуты сыйақты екі бірдей ғылым ордасының қалай шамасы жетпей отырғанына тек қынжылу керек. Сонда бұл іністійтуттар тіл мен әдебійетке құран оқу үшін ғана қажет пе? Тілдегі, әдебійеттегі жүйесіздікпен ғылым күреспесе, бійлік күресе ме? Ғалымның білетінін бійлік біле ме? Түңілу себебімді түсінесіз бе, жоқ па? Маған емес, халыққа – тілдің ійесіне – жауап беріңізші!

Ағалық тілекпен
Бексұлтан Нұржекеұлы,
жазушы

Оқи отырыңыз... Авторлық мақалалар

23 Пікір

  1. оқушы

    Қазақтың й мен у дыбыстары шолақ, қысқа н/е дауыссыз дыбыстар.

    Латын әліпбійінде былай таңбалануы тійіс:
    й=y
    у=w
    ұ=u
    ы=ı

    ДАУЫСТЫ И МЕН ДАУЫСТЫ У ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕ ЖОҚ!!!

    W-жазыу мәселесі:
    1. Дауыстыдан кейін келсе дауыссыз w (aWa, taW) ауа, тау
    2. Дауыссыздан кейін келсе дифтонг:
    — бірінші бұуында — uw, (sUWıq, jUWıq) сұуық, жұуық
    — басқа бұуындарда iw, ıw (barIW, berİW) барыу, беріу

    Y-жазыу мәселесі:
    1. Дауыстыдан кейін келсе дауыссыз y (aYaq, jaYıq) айақ, жайық
    2. Дауыссыздан кейін келсе дифтонг: ıy, iy (mIY, kİY) мый, кій

    Сонымен й мен у дифтонг дыбыстар, сондықтан оларды созып жазыуымыз керек себебі бұуынға талдағанда кыйсынсыз біресе дауысты не дауыссыз деген у-дың ережесінен құтыламыз.

  2. QAZAQ

    Таңба тағайындағанда әріптерді дыбыстап (б-бы, қ-қы, к-кі, с-сы, т.с.с.), жазғанды оқығанда дауыссыз әріп бөтен дыбыспен қосарланып естілсе, естілген әріпті дауыссыз дыбысқа жалғап (сабыр-сабр, бұрау-бұрау) жазса қайтеді? Ыы және Іі дыбыстарына ортақ жалғыз таңба арнаса ҚАЗІ(Ы)Р, ҚАБІ(Ы)ЛЕТ, ҚАУІ(Ы)П, т.б. сөздерін жазуға емле жасап, жазуымыздан «қате» табудың қажеті болмас еді. Оған қандай пікір білдіресіздер?…

  3. Оқушы

    Жоғарыдағы QAZAQ жазған пікірге жауап.
    Ы мен і дыбыстарына бір латын таңбасын беріуге болмайды. Себебі сөз құрайтын дауысты дыбыстарға дауыссыз дыбыстар тәуелді. Сондықтан қазақтың 9 дауысты дыбысына жеке жеке латын таңбасы беріліу міндетті.

    a (a) — ä (ә) / e (е)
    o (о) — ö (ө)
    u (ұ) — ü (ү)
    ı (ы) — i (і)

  4. QAZAQ

    Дыбыстардың (керек-керек емес) бәрін тізбесе де ол дыбыстар тілімізден жоғалмайды ғой. Жазуды жеңілдету (жеңілдетіу) мақсаты алдарыңызда тұрмағанға ұқсайды. Жазуымызды күрделегеннен пайда бола ма? Көне орхон жазуындағы Ыы, Іі дыбыстарын зерттеген ғалымдардың тұжырымдарын жазуымыз түбегейлі өзгерер кезде неге ескермеске?…

  5. Оқушы

    Жазыуды қатты жеңілдеткіңіз келсе онда қ мен к және г мен ғ дыбыстарына бір таңбадан арнайық K мен G деп. Сингармонизм заңы бойынша ажыратамыз: жұуан дауыстылармен қ, ғ деп оқимыз, ал жіңішке дауыстылармен к, г деп оқимыз.
    Мысалы: Kagaz [қағаз] kirgiz [кіргіз] kırgız [қырғыз] kazak [қазақ]

  6. Kerim alfabet

    A a — а
    B b — б
    C c — ш
    D d — д
    E e — е
    F f — ф
    G g — г
    H h — х
    I ı — ы
    J j — ж
    K k — к
    L l — л
    M m — м
    N n — н
    O o — о
    P p — п
    Q q — қ
    R r — р
    S s — с
    T t — т
    U u — ұ
    V v — в
    W w — қысқа у
    Y y — қысқа й
    Z z — з
    Ä ä — ә
    Ğ ğ — ғ
    İ i — і
    Ń ń — ң
    Ö ö — ө
    Ü ü — ү

  7. Kerim Alfabet

    Университет — Üniversitet [үніверсітет]
    Институт — İnstitüt [інстітүт]
    Колледж — Kölej [көлеж]
    Республика — Respüblike [респүбліке]
    Полиция — Pölitse [пөлітсе]

    Кірме сөздердің бәрін қазақ тілінің заңдылығына бағындырып жазу керек. Және бұдан қорықпау лазым, дүние жүзі тілдері бөтен сөздерді өз тіліне бейімдейді ал қазақ тілі дайын орыстың бейімдеген сөздерін ала салады. Бұл қалай болғаны. Латын алфабеті осы мәселені шешуі тиіс.

  8. QAZAQ

    Уақыт өте Фабрика, Факультет, униВерситет сөздерін қазақшалай алмаған батылсыз тіл мамандарының арқасында самоВардан шай ішіп, адамның атын 2 түрлі «СаПар-СаФар» деп жазатын шығармыз. Әлде, басқа елдерде осындай дыбыстар (F f — ф, V v — в) осылай таңбаланатынын әліпбиімізде «дәлелдеуіміз» керек пе?

  9. QAZAQ

    Оқушы: «Қ мен к және г мен ғ дыбыстарына бір таңбадан арнайық K мен G деп. Сингармонизм заңы бойынша ажыратамыз: Kagaz [қағаз] kirgiz [кіргіз] kırgız [қырғыз] kazak [қазақ].» Тіл мамандары қарсы болмаса, бұл ұсынысыңыздан жазуымыз әлде-қайда жеңілдер еді

  10. QAZAQ

    Біз әліпбиімізді өзгеге емес, өзіміз үшін, өз тіліміз үшін жасайтынымызды басты мақсат ету керек. Осыған дейін тіліміздің ерекше дыбыстарының таңбаларына (ә-а, ғ-г, і-и, ү,ұ-у, ө-о, қ-к, т.с.с.) басқа ұлттың өкілдері көңіл бөлмегендіктен, оларға сол дыбыстардың ерекшіліктерін жіктеудің қажеті жоқ, керегі болса — өздері түсініп алады.

  11. Қонақ

    Жоғарыдағы мақаланың ауторы тек и мәселесін қозғап, у мәселесін қалайша айтпай кетті. Кәзіргі көпшілік қазақтың шолақ у дыбысын орыстың дауысты у дыбысымен шатастырып жүр. У ды айтқанда алдында ы мен і және ұ бар екендігін халық білмейді. Бұл да 40шы жылдардағы кирил жазуымен келген шатасу. Ыу, іу, ұу ларды бір у мен жазып, дауысты дауыссыз деген күлкілі ережеміз бар.
    Қарапайым мысал: орысша «беру» мен қазақша «беру» ді айтып көріңізші. Айырмашылықты сездіңіз бе, қазақша беру-де р мен у арасында і дыбысы бар емес пе [беріу], ал орысшада беру у жуан айтылады.

  12. Аноним

    Қазақ сөзінде «Ее» жіңішке «Аа» жуан дыбыс болғандықтан «беру» сөзі бер(і)у болып Уу дыбысы жіңішке, ал «тану» — тан(ы)у Уу дыбысы жуан естіледі. Сондықтан, дыбыстарды шамадан артық жіктеп, жазуымызды күрделендірудің керегі жоқ деп есептеймін. Негізі, «Ыы» мен «Іі» дыбыстарына талас болмас үшін жалғыз ғана екеуіне ортақ таңба арнаған жөн секілді.

  13. Қонақ

    Жіктеп жазу керек емес дейсіз, онда мына сөздерді буынға бөліңізші: суық, жуық. Неге екінші буындар дауыстыдан басталып тұр? Су-ық, жу-ық Ереже бар емес пе буын дауыстыдан басталмайды деген. Ал егер жіктеп жазсақ: сұ-уық, жұ-уық.
    Ы мен і дыбыстарын бір әріпке сиғызу бізге қандай пайда әкеледі?
    Сыз-сіз, тыл-тіл, тиін-тыйын сөздерін қалай ажыратамыз?

  14. Қонақ

    Joğarıdağı alipbiy boyınca mısal mätin:
    «Men bul janayqayımdı Aqmet Baytursınulı atındağı Qazaqstan Respübliginiń Til bilimi İnstitütiniń derektiri, filologiya iliminiń doqtırı, profesor Erden Zadaulı Qajıbek mırzağa, tilimizdiń arğı-bergi tarıyhın tügendep otırğan mekemeniń bastığı bolğandıqtan, qazaqtıń 1929 jılğı älipbiyi boyınca oy-pikirimdi jazıp otırmın.»

  15. QAZAQ

    Оқушы, сізге қазақ тілі жазу грамматикасы жөнінде Инет адрестеріңіз үшін орысша білім алған мен үлкен ризашылығымды білдірем. Жіберген материалдармен танысып болған жоқпын. Қонақ, мысал ретінде жазған мәтін оқуға жеңіл екен. Таңбалардың үстіне бір ғана белгі неге қолданбаған (мысалы жалғыз нүкте ие жалғыз үтір): ń, j, ğ, ü, әлде өзге түркі мемлекеттерінің әріптеріне ұқсату мақсаты тұр ма?

  16. Қонақ

    Qazaq, alipbiy tek qazaq tiliniń ıńğayına qaray oylastırılğan. Standart latın alfabetindegi barlıq äripter qoldanılğan (x-ten basqası). Qosımca ärip sanı altaw: ä, ö, ü, ı, ğ, ń. Nelikten nükteli äripter qoldanılğan deseńiz, olar umlauttar (ä ö ü) dıbıstıń jińickeligin bildiredi. Al akuttar (á ó ú) dıbıstıń ekpini «udareniye».
    Jup dawıstılardı oqıtqanda jeńil, Оқушы jazğan boyınca: nükteli äripter jińicke nüktesiz juwan
    a (a) — ä (ә) / e (е)
    o (о) — ö (ө)
    u (ұ) — ü (ү)
    ı (ы) — i (і)

    Jäne bastı erekceligi c=ш
    Qazaq tilinde ч dıbısı joq, ol ш-ğa awısadı. Чемодан-Шабадан, Чин-Шен т.б Sondıqtan c ärpin ч emes ш-ğa bergen abzal. Biraq ч qattı kerek bop jatsa onda Ć ć tańbasın engiziwge boladı.

  17. Оқушы

    Qazaq, интернет адрестерінен өзіңізге пайдалы ақпарат алған шығарсыз деп ойлаймын. Егер қиын болмаса сол адрестерді достарыңыз, жақындарыңызбен бөліссеңіз игі болар еді.
    Қонақ, Жоғарыда жазған пікірлеріңізбен келісемін. Қазақ тілі үшін дұрыс латын әліпбиін таңдауымыз қажет, сілтемелермен сізде бөлісіңіз. Көпшілік білу керек.

  18. Оқушы

    Бекітілген ресми қазақ латын әліпбиі жайында видео:
    https://youtu.be/qsOSw1__CmU

  19. QAZAQ

    Пікірлерде ұсыналған Kerim alfabet-тегі 31 әріптен қазақ-кирил әліппесіне дейін пайдаланылмаған: «F f — ф» мен «V v — в» және «H h — х» дыбыстың орнына сөзімізде тұрақты орын алатын әрі оқыңанда «Ққ» болып естілетін (сахна-сақына, Хасан-Қасан, т.с.с.) әріптер болашақ әліпбиімізде болмасада, қазақ сөзі ақсаңдамайтын болар. Қолданысқа алынатын әліпбиде әріп саны аз болған сайын, жазуымыз жеңілдеп, жазу ережесі мен жазғанда қате азаяды. Іі мен Ыы дыбыстарына бір таңба арнаса 31-4=27 әріп қажет болады.

  20. Қонақ

    Qazaq, Сыз-сіз, тыл-тіл, тиін-тыйын сөздерін қалай ажыратамыз?

    Егер ы мен і = I i болса
    Siz-siz, til-til, tiyin-tiyin ????
    Егер ы мен і = Y y болса
    Syz-syz, tyl-tyl, tyýyn-tyýyn ????

    Қайсы ы не і екендігін болжамдап тұрамыз ба?

  21. QAZAQ

    Сөйлемнің мағынасымен осмндай сирек кездесетін сһздерді тұсінуге болады ғой.

  22. Аноним

    Зейнеткер

    Осындай жайттар жаңа Әліппені жариялаудан (қабылдаудан) бұрын халық арасында (тіл мамандары арасында) неге кең талқыланбаған?

    Осы сұраққа жауап алуға болар ма екен?

    «QAZAQтың» соңғы пікірімен келіспеймін.

Пікір қалдыру

Сіздің E-mail-ңыз жарияланбайды.