Түңілмесіме тірек бар ма?

Мен бұл жанайқайымды Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Қазақстан Республикасының Тіл білімі іністійтутының деректірі, фыйлологыйа ғылымының докторы, профессор Ерден Задаұлы  Қажыбек мырзаға, тіліміздің арғы-бергі тарихын түгендеп отырған мекеменің бастығы болғандықтан, қазақтың 1929 жылғы әліпбійі бойынша ой-пікірімді жазып отырмын.

Мұны жазғанда пірезійдентіміздің «Болашаққа бағдар: руханый жаң­ғыру» және «Ұлы даланың жеті қыры» мақалаларына және сөз бос­тан­дығы заңына арқа сүійедім.
Ерден Задаұлы мырза! Қазақ ті­лінің негізгі заңы үндестік заңы еке­нін сіз мойындайсыз ба?
Үндестік заңы бұзылса, дұрыс сөйлеу де, дұрыс жазу да болмайтынына келісесіз бе? Әлде бұл жайын­да мен біл­мейтін өзіңіздің озық ойларыңыз бар ма?
Ахмет Байтұрсынұлының түрік тіл­дерінің ішіндегі ең әуезді тіл қазақ тілі екенін мақтана айтқанын оқып па едіңіз әлде естіп пе едіңіз?
Менің білуімше, қазақ-қырғыз тілінің үндестік заңы туралы алғаш жазған және оны қазақ тілінің негізгі заңы деп таныған, дәлелдеген адам – Халел Досмұхамедов. Ол кісі «халық жауы» болып атылып кеткелі ол заң туралы қанша ғалым ғылымый дәреже қорғағанын сіз анық білерсіз деп ойлаймын. Білсеңіз, айтарсыз. Алайда, менің ойымша, осы заң кәзіргі күнде ойсырау кезеңін бастан кешіп отыр.
Оның бірінші және басты себебі – қазақ тілінің әліпбійіне «и» әрібінің енуі. 1929 жылғы латын әліпбійіне көшкен кезде онда «и» әрібі болған жоқ. Өйткені қазақ тіліне ол әріп жат еді, тек «й» (шолақ «й») бар болатын.
Сіз де, ел де, мен де бұл әріптің зыйа­­нын нақты білуіміз үшін, бірінші сы­­нып­тың «Сауат ашу» кітәбіне көз салайық.
2016 жылы Алматыда басылып шық­қан «Сауат ашу» кітәбінің 75-бетіне қараңыз. Мұны оқыйтын ба­лалар­дың алты жаста екенін де естен шығармаңыз.
Бірінші сөз – «ши».
Егер қазақы отбасында туып-өссеңіз және қазақ мектебінде оқы­саңыз, осы сөзді «і» дыбысын қатыс­тырмай айтып көріңізші! Мен 78-ге келген адаммын. Сондықтан «ш» мен «и» әрібінің ортасында «і» дыбысы мен оны белгілейтін әріптің жазылмай тұрғанын анық білем. Ал кәзіргі орыс тілі мен ағылшын тілін меңгерген ұрпақ дәл мендей ол әріпті іздей де қоймайды, біле де бермейді.
Екінші сөз – «ти». Оның да хал-жағ­дайы бірінші әріпке ұқсас.Екі ортада естіліп тұрған «і» дыбысы жазылмаған.
Үшінші сөз – «иек».
Ақыл-есі дұрыс, өз тілінің өзге­шелігі мен ерекшелігін білетін барша қазақ мұны «ійек» деп айтады. Ал сіз «і» дыбысын қоспай, дік еткізіп айтасыз ба? Егер өйтіп айтсаңыз, ол сөзде қандай әуез­ділік, қандай әуенділік бар? Тек жұл­қынған ашулы дыбыс қана шықпай ма?
Қазақ тілінің тағы бір ерекшелігін есіңізге салайын. Ол заңдылық бойын­ша, түбір сөздің ешқайсысында да екі дауысты дыбыс қатар келмейді. Ал жоғарыдағы «иек» сөзінде «и» де, «е» де дауысты дыбыс емес пе?
Өз тіліміздің заңдылығын өзіміз бұзатындай басымызға не күн туды? Бұны Сіз кімнің зорлығы, кімнің бұйрығы бойынша жаңа әліпбійге енгізіп отырсыз? Жарайды, бұрын орыстану сайасатына үлес қосу үшін, осылай істеп келдік, енді тәуелсіздік алғанымызға 27 жыл өткенде, оған неге зәру бола қалдық? Әлде қазақ тілін орыс сөздері мен орыс тілінің емлесі арқылы іштен іріте беру әлі де біздің басты мақсатымыз ба?
Осы беттегі «тиек», «ирек», ­«сирек» сөздерінің бәрінде «і» мен «й» дыбысының орнына бір ғана орыстың «и» әрібі жазылған.
Ал енді «иық» сөзіне не айтасыз? Алты жасар бала оны «ійық» деп оқы­масына кепілдік бере аласыз ба? «Ыйық» деп жазудың орнына «иық» деп жазудағы мақсат не деп түсін­діресіз?

Қазақ тілін қай жұмаққа жеткізу үшін «і» мен «й» – дің, «ы» мен «й» – дың орнына, йағный төрт дыбысты бір ғана «и» әрібімен белгілеу арқылы Сіз қазақ тіліне қандай жетістік қоспақсыз?
Айтпақшы, жалпақ жұртқа жаңа әліпбійдің басты мақсаты «бір дыбысқа – бір әріп»пірінсібі демеп пе едіңіздер? Ал мына төрт дыбысқа бір әріп белгілеп отырғаныңыз не?
«Қиық» сөзінің де қыр-сыры осындай. Және мұнда да «и» және «ы» дауысты дыбыстары қатар жазылып, қазақ тілінің заңдылығын быт-шыт қылып тұр.
«Тиін» және «тиын» сөзіне қараңыз.
Қазақ тілінің буын үндестігі бойынша, алдыңғы буын жуан болса, оған жалғанатын буын да жуан; ал егер алдыңғы буын жіңішке болса, одан кейінгі буын да жіңішке болуға тійіс екенінен Сіздің хабарыңыз бар деп ойлаймын. Ал «тиін» сөзінде соңғы буын «ін» – жіңішке, йағни оның алдыңғы «ти» де жіңішке буын болу керек. Бірақ оны алты жастағы бала да, алпыс жастағы басқа да қалай ажыратады? Екеуі де «ти» деп жазылған ғой.
Жарайды, оны ажыратқан бала «тиын» дегендегі «ти» буынының жуан екенін қалай ажыратады? Келесі «ын» буынға қарап па? Сонда қалай, «Соңғы буын жуан болса, алдыңғы буын да жуан болады», – деген жаңа ереже енгізуіміз керек пе?
Қазақ тілінің әуезділігін, мәнерлі, быйазы айтылуын қамтамасыз ететін дыбыстардың ішіндегі ең өнімдісі – «ы» мен «і» дыбыстары. Олардың айтылуы мен жазылуын шектеу арқылы тіліміздің Ақаң айтқан әуезділігі мен үндестігін қамтамасыз ететін «ы» мен «і» дыбыстарын ұлы орыс тілінің үрдісімен бір ғана «и» әрібінің қойнына енгізіп жіберу арқылы қазақ тілінде жоқ әріпті бар етудің нендей мақсаты бар? Әлде мен жалған айтып, жала жауып отырмын ба?
«Ие», «шие» сөздерінің де тағдыры ту-талақай. Тіпті ұйат, өйткені «ие» сөзінде екі дауысты дыбыс әрі қатар келіп тұр, әрі жеке сөз болып тұр. Сонда немене, орыс тілінен енген «и» дыбысы және оны белгілейтін «и» әрібін қолданғанда, қазақ тілінің өз заңдылығын шеттетіп, екі дауысты дыбыс қатарынан жазыла береді деген жаңалықты жаңа емілеге енгіземіз бе? Оны бұрын, кеңес дәуірінде, халыққа жарыйа етпей жасырып келдік, енді нені болса ашық айтатын тәуелсіздік заманы туды емес пе? Әлде сіз ол тәуелсіздікке әлі сенбейсіз бе? Менің айтып отырғаным ұлтшылдық, бүйректен сыйрақ шығару шығар, бәлкім? Отыз жетінші жылдың жағдайына салсаңыз, солай екенін өзім де білем. Алайда пірезійдентіміз күн сайын әлденеше айтатын тәуелсіздік тілімізге қатысты емес пе?
Айтылып тұрған, естіліп тұрған «ы» мен «і» дыбыстарын «шолақ й» – ге қосып, жоқ әріпті бар қылғанда, қазақ тілінің негізгі заңы – үндестік заңына – орны толмас зыйан тійгізетінімізді, шынында, Сіз де, Сізден өзге іністійтут ғалымдары да білмейсіздер ме?
Бір буында бір ғана дауысты дыбыс болуға тійіс екенін, әрине, білетін шығарсыз. Және әр буын жеке тұрғанда да әуезді, үнді айтылуға тійіс.
Мәселен, «Сауат ашудағы» «иек» сөзін алайық. Оны, сөз жоқ, и + ек деп буынға бөлесіз. Амалсыз «ій +ек» деп дік-дік айтасыз. Ал қазақ тілінің қасыйетті буын үндестігі бойынша, «і + йек» деп созыла, үндесе айтылуы тійіс емес пе? «Тиек» те солай, «ті + йек» деп быйазы әуезбен айтылуы керек-ті.
«Ы» мен «й» –ді, «і» мен «й» – ді бірік­тіре жазу арқылы үнемдеп жазуға қол жеткіземіз дейтін шығарсыз, сірә? Онда, немене, біз көп ұзамай қазақ тілін де қысқартуға бағыт алып бара жатырмыз ба? Сіз соған жол ашып, болашақты ерте болжап отырсыз ба?
Мен мектеп оқушыларымен ауық-ауық кездесіп тұрам. Сонда олар: «Бійлікте неге қазақ тілінде сөй­лейтіндер аз? Мемлекетіміз неге орыс тілінде басқарылады?» – деген сұрақ қойады.
Мен оларға: «Сендер қазақша оқып жатырсыңдар. Жыл сайын ептеп қазақ мектебі көбейіп жатыр. Он – он бес жылда оқу бітіріп сендер бійлікке араласқан кезде, мемлекетімізде қазақ тілінде басқарылады», – деп жауап беретінмін.
Мен енді ондай жауап бере алмаймын, өйткені оған кәзір өзім де сенбеймін.
Өйткені орыс, ағылшын, қазақ тілдері – бәрі мемлекеттік тіл дәре­жесінде тең оқылады. Енді ойлап қараңыз,ағылшын және орыс тілі ешқашан бодан тіл болып көрген емес. Ал қазақ тілінің бодандықта әлі келе жатқаны мынау. Сонда ол қашан тәуелсіз тіл болады? Осылай кете берсе, оның айағы не болады?
Кәзір қазақтың тең жартысы ғана бір-бірімен қазақ тілінде сөйлеседі, қалғаны орыс тілінде-ақ түсініседі. Бір-бірін қазақ тілінсіз-ақ түсініп тұрған адамдарға қазақ тілінің қажеті не?
Қырғызстанға, Өзбекстанға, Түркімендерге, Ресейге, Белоруссыйаға барған қазақ оларға қазақ тілінде сөйлей алмайды, себебі олар ол тілді түсінбейді. Сондықтан оларға орыс тілінде сөйлеуге мәжбүрміз.
Ал егер фыранцузға немесе неміс­терге, қытайға барсақ, оларға да қазақ тілінің қажеті жоқ, ағылшынша сөйле­семіз. Сонда не өзімізде, не сыртта қа­же­ті жоқ қазақ тілінде қандай болашақ бар?
Үш тілді бірдей дәрежеде оқытудың түпкі нәтижесі – ұрпақты ұлттық сана-сезімнен алыстату. Бізге керегі сол ма?
Немерелерім жоғарғы оқу орындарында оқып жатқандықтан, мен олардың тарыйх пәнінен жауап беретін тестілерін көрдім. Сұрақ біреу, оған берілетін жауап түрі алтау екен. Істудент сол алты жауаптың бірін дұрыс жауап деп көрсетуі керек. Біріншіден, сұрақ дұрыс қойылмаған. Екіншіден, алты жауап та дұрыс емес. Үшіншіден, алты жауаптың сөйлемі де түсініксіз. Демек істуденттің білімі дұрыс бағаланбайды.
Қазақ тілі мазақ тілге айналды деген – осы.
Тіл білімі іністійтуты мемлекеттік мекеме болғандықтан, бұған дереу араласпаса, қазақ тілінде сөйлемейтін қазақ мемлекеті болатынымыз сөзсіз.
Мұндай мүшкіл күйге түсуіміздің басты себебі оқулықтардың олқылығында болса, сонан соң оқу жүйесіндегі қыйсапсыз реформалардың оқу дәстүрінқалыптастырмауында.
Ахмет Байтұрсыновтың айтуынша, кез келген қағыйда тілдің табыйғый жағдайынан туындауы керек. Ал Сіздің іністійтут «и» әрібін тіліміздің қандай табыйғый жағдайына байланысты жаңа әліпбійге енгізіп отыр?
Тілімізге бүйтіп зорлықпен жат жұрттың әрібін енгізу қандай қажет­тіліктен туып отыр? Тіліміздің табыйғый жаратылысын бұзу қазақтың болашағы үшін қажет пе әлде болашақты бұзу үшін керек пе? Сіздің ұстанған мақсатыңыз не?
Қазақ тілін бүкіл түрік тілінің, сондай-ақ әлем тілінің ішінен ерекшелеп, даралап тұрған «и» әрібінің жоқтығы болса, сол ерекшелікті өз қолымызбен құртсақ, сонда біз қандай халықпыз, қандай ұлтпыз? Осы ма руханый жаңғыруымыз?
Кешірерсіз, маған Тіл білімі іністійтуты «сен тіймесең,мен тіймен, бадыраң көз» секілді немқұрайды қылық ұстап отырған мекемеге ұқсайды. Қай мемлекетке қызмет жасаса да бәрібір, тек жалақысы мен нәпақасы құйылып тұрса, болды.
Өйткені төрт-бес жылдың ауаны болды, дін қызметкерлері бұрыннан айтып келе жатқан «алла» дегенді дінбұзарлық санап, арапша «аллаһ» деуді талап етіп, солай сөйлей бастады. Ал «Қазақ тілінің негізгі емле ережесінде» былай: «Арап, парсы тіл­дерінен енген сөздер негізінен қазақша дыбысталып өзгерген күйінде жазылады», – деп, тайға таңба бас­қандай жазылған ғой. Сіз басқарып отырған Тіл білімі іністійтуты осы заңның орындалуын неге талап етпейді? Ол заң әлі күшінде. Оның күшін жаңа емлені енгізген кезде тек пірезійдент қана жойа алады. Солай ма әлде мен әдейі бұрмалап отырмын ба?
Бәлкім, Сіз бір ғана «и» әрібінде тұрған не бар, сөз мағынасын түсін­сек болды емес пе деп ойлайтын шығарсыз? Онда неге «трек», «қлық», «шндық»,«слқым», «шрын» деп қата жаза бермейміз? Не айтпағымыз түсінікті болып тұрған жоқ па? Өйтсек, Халел атамыздың шырылдап айтқан жанашыр сөздерін айаққа таптамаймыз ба?
Халел Досмұхамедұлының «іреті», «ыштан», «ылақтырмайтын» деп жаз­ғанын, шынында да, Сіз оқымадыңыз ба? О кісінің «Қазақ-қырғыз тіліндегі сингармонизм заңы» атты еңбегін (сингармонизм – үндестік заңы) оқысаңыз, тіліміздің табыйғый жағдайы тасқа таңба басқандай ап-анық жазылған ғой. «Жалқы сөздің түбіріндегі дыбыстардың біреуі жуан болып, біреуі жіңішке болып еш уақытта естілмейді», – деген ғой Х.Досмұхамедов. Біз ол заңды бұзып, неге «кітап», «газет» деп жазамыз? Тәуелсіздік алған 27 жылда, тым құрыса, сол екі сөзді «кітәп», «гәзет» деп өз тіліміздің ыңғайына көшірсек, кім қой деді? «Сингармонизм тіліміздің негізгі заңы» деп дәлелдеген Х.Досмұхамедовтің пікірін кәзіргі ғалымдар жоққа шығара ма?
«Өзінің заңымен өзгертпей, қазақ тілі ішіне ешбір жат сөзді алмайды, кіргізбейді. Бұл –ақиқат нәрсе» – дейді Халекең. Сол ақиқатты бұзғанымыз қалай? «Мектеп пен баспаның тілі дұрыс тіл болса, елдің тілін көркейтіп, байытып, гүлдендіреді: мектеп пен баспада қолданған тіл шатысқан тіл болса, ол ел – сорлы ел», – деген ғой Халекең, – Мұндай елдің тегі бұзылмай қалмайды», – деген ғой әлгі «Қазақ-қырғыз тіліндегі сингармонизм заңы» атты еңбегінде. Сіз бұл пікірге қосылмайсыз-ау, сірә?
«Тілге кірген жат сөздер де сіңу үшін, сол тілдің заңымен өзгеріп, танымастай хәлге келуі керек. Бүйтпесе, жат сөздер бұралқы болып тілдің шырқын бұзады, тілге зыйан береді», – дейді Халекең. Бұған біздің ғалымдар қарсы ма?
«Жат сөзді өзгертпей, бұлжытпай алатын жер дүниеде тіл жоқ деп айтса да болады», – дейді ғой Халел атамыз, сонда біз ғана өзгертпей алып отырған елміз бе? «Бұл жолда жүрген адамдар тілімізге орасан зыйан келтіреді», – деген ғой ғалым атамыз. Сол зыйанды Сіз ғалым іретінде әлі сезбей жүрсіз бе?
«Қазақтың түбір сөзінде екі дауыссыз дыбыс көршілес қатар тұрмайды, өнемейін арасында дауысты дыбыс тұрады», – дейді Халекең. Олай болса, біздің «облыс», «министр», «премьер» деп жүргеніміз мүлде қата ғой. Өйткені буын үндестігі бойынша, «о +блыс», «ми – нистр», «премь + ер» деген де, «об + лыс», «мин – истр», «пре +мьер»деген де буын қазақ тіліне жат. Оның дұрысы тек «о + бы + лыс», «мі + ніс + тір», «пі +ремі +йер» болуы керек емес пе?
Біз шынымен руханый жаңғыр­ғымыз келсе, осылай жаңғырсақ, өз тіліміздің өзекті заңына оралсақ, дұрыс болмас па еді? Оны өзге емес, Сіз басқарып отырған ғылымый мекеме жүзеге асыруға тійіс емес пе еді? Ол өзі сол үшін құрылған мекеме ғой.
«Жасында ұлт мектебінде дұрыстап оқыған адам ана тілінің заңын ұмыт­пайды, бөтен тілдің сөздерін ана тілінің заңымен айтамын деп шатасады. Акцент туады. Бөтенше сөйлеуге, бөтен елдің адамынан айырмастай болып сөйлеу бұларға өте қыйын болады», – дейді.
«Ана тілін жақсы біліп тұрып, бөтенше жақсы сөйлесең, бұл – сүйініш; ана тілін білмей тұрып, бөтенше жақсы сөйлесең, бұл – күйініш», –деген ғой Халекең. Біз сол күйінішті жағдайдамыз. Одан шығуға тәуелсіздіктің де шамасы жетпей отырғаны – тіпті еселенген күйініш.
«Махабат», «ізет» деп, дауыссыз дыбысты түбір сөздерде қосарламай жазады Халекең. Шынында, біз «махаббат» деп жазғанымызбен, айтқанда «махабат» дейміз ғой. Тілімізді теріс ережелермен зорлауды, қорлауды тоқтататын ғылымый мекеме Сіз басқарып отырған мекеме емес пе? «Мүде», «ләзәт» деп жазатын, айтатын жөніміз бар ғой.
Қазақ тілінің дұрыс жазу ережесін, емлесін жаңадан жасап алмай тұрып, неге бірден жаңа әліпбій жасадық? Қазақ тілінің заңдылығын бұзу үшін және оны жалпы халыққа білдірмеу үшін бе?
Қазақ тілінің үндестігі бойынша, сөз басында ешқашан екі дауыссыз дыбыс қатар келмейді. Оған келісесіз бе? Әлде өз пікіріңіз бар ма?
Мысалы: тырнақ, қырман, жырау, шылау. Және, бір қызығы, сөз басындағы екі дауыссыздың арасын көбінесе «ы» мен «і» жалғастырып тұрады. Демек қазақ тіліндегі ең өнімді дыбыс – «ы» мен «і». Сондықтан бұрын ол екі дыбысқа шабуыл да ерекше болды, ол шабуылды, өз ғалымдарымыз ұйымдастырды. Мәселен, соңынан тағы бала ілессін деп, қыз бен ұлдың атын қазақ Ілескүл, Ілесбек қойатын. Соларды «Лескүл», «Лесбек» деп жазғанымыз кеше ғана емес пе еді? «Ырыс» деген сөзді біле тұра «Рысқұлов», «Рысты» дедік, «Ырасты», «рас», «іретті», «рет», «ырайды», «рай», «іреңді», «рең», «ылайды», «лай», т.с.с. дедік. Сондағы бүркеншік мақсат біреу-ақ; қазақ тілін орыс тілінің грамматикасына ептеп-септеп жақындата беру. Ал енді сол жымысқы мақсаттан 27 жыл бойы неге бас тартпай келдік? Жаңа әліпбійді күттік пе? Ендеше неге сөйтпедік?
Жоғарыда айтқан дыбыс үндестігіне қайшы келетін болғандықтан, жаңа әліпбійдің заңдылығымен енді бұдан былай «пірезійдент», «піремійер –міністір», «пыроза», «тырактыр», «кіреміл», «хырам» т.с.с.өз тіліміздің дыбыс үндестігіне сай жазамыз ба, жоқ бұрынғы бодан замандағыдай зулата береміз бе? Оның түбі тіліміздің тас-талқан болып өзгеруіне әкелмей ме?
Біздің тіл – жалғалмалы тіл. Сон­дықтан әртійкіл, суффійкіс, піредлог арқылы жалғасатын тілдің жазылу заңдылығын неге оған зорлап енгіземіз? Өз заңдылығымызды толық орната алмасақ, ол қандай руханый жаңғыру?
Ол сөздің орысша мағынасы «духовное возрождение» емес пе? Өз тілінің өзгешілігін қайтадан табыйғый қалпына оралта алмаған қылығымыз жаңғыруға жата ма?
Әлде «я», «ю», «ц», «щ», «ё»секілді қосарлы дыбысты белгілейтін әріптерді әліпбійден алып тастағанды Сіз жаңғыру санайсыз ба?
«Ат+сетон», «ашшы», «тұшшы» деген бірер сөздің буын үндестігін бұзып тұрған «ц» және «щ» әрібінен басқа ол әріптер дәл «и» әрібіндей буын үндестігін бұза алмайтын, өйткені ол қосарлы дыбыстың бәрі бір буын ішінде қала беретін. Мысалы: а+ю=а+йу, а+яқ=а+йақ, қо+ян=қо+йан, та+яқ=та+йақ, жо+ю= жо+йу, о+ю=о+йу, т.с.с. Оданда сол қосарлы әріптерді қалдырып, «и» әрібін ғана әліпбійден алып тастасақ, қазақ тілінің кійесі Сізді қолдар еді. Себебі «и» әрібінің бір дыбысы алдыңғы буында қалса, екіншісі соңғы буынға кетіп, әуезді тілдің созымдылығын бұзып, қысқа, шолақ қайыратын қатқыл тілге айналдырады: кі+йіз деудің орнына ки – із, қы +йын деудің орнына қи – ын дейміз, т.с.с.
Менің білуімше, жаңа әліпбійді жасау әлі кеш емес. Себебі әлі пірезійдент оған қол қойған жоқ.
«Қазақ тілінің негізгі емле ережелері» деген пірезійдент заңы шыққан соң ғана жаңа әліпбій пайдалануға берілуге тійіс. Өйткені қазақ тілінің заңы – мемлекет пайдаланатын заң. Сондықтан дұрыс ұсынысты мен сыйақты жеке адам емес, Сіз сыйақты басшы өз мекемесінің атынан жасауға тійіс.
Менің ойымша, қазақ тілін келеке – мазаққа ұшыратып отырғанның бәріне Сіз басқарып отырған қасыйетті мекеме тыйым салып отыруға міндетті. Сондықтан «Әліппе» дегеннің орнына «Сауат ашу» деген оқулықты енгізушілерге де тіліміздің заңдылығын сақтау қажет екенін айтуға алдымен Сіздің мекеме міндетті.
«Әліппе» деген – әріп үйрететін оқулық. Ал «Сауат ашу» нені үйретеді? Сайасый сауат бар, мәденій сауат, әдебій сауат, ғылымый сауат, тарыйхый сауат, тіпті, ұлы сөздің ұйаттығы жоқ, жыныстық қатынас жасаудың да сауаты бар. Ал «Сауат ашу» оқулығы алты жасар балаға әріп үйретудің орнына, оның қай сауатын ашпақ? Мүлдем түсініксіз.
Жұрт кәзір латынша жазып та жатыр, кітәп те шығарып жатыр. Бірақ бұрынғы «Қазақ тілінің негізгі емле ережелері» жаңадан жасалған жоқ. Ондағы: «Орыс тілінен енген атау сөздердің тұлғасы сақталып, негізінен орыс орфографыйасы бойынша өзгертілмей жазылады», – деген бап өзгермесе, жаңа емле ережені пірезійдент бекітпесе, бұл жағдай тіліміздің жетістігіне жата ма, кемістігіне ме? Әлде қазақ тіліне арнайы ереженің қажеті жоқ па?
Менің білуімше, жаңа ережені Сіз басқарып отырған іністійтут жасауға тійіс.
Іністійтуттың ұсынысын қолдамаса, бійлік өзіне қажетсіз іністійтутты алдеқашан жауып тастаған болар еді деп ойлаймын.
Менің замандастарым қазақ тілінің білгір мамандары Мәулен Балақаев, Кәкен Аханов, Ыбырайым Маманов, Орынбасар Төлегенов, Ісмет Кеңесбаев, Жұбаныш Аралбаев, Мархабат ­Томановтардан дәріс-тәлім алды. Бұл өмірде бірдемеге қолымыз жетсе, қазақ тілінің арқасында жетті деп ойлаймыз.
Олар бізге әрбір жұрнақ пен жал­ғаудың қызметі мен міндетін егжей-тегжейлі ерінбей оқытты. Тіліміздің тійттей артықшылығын әке-шешеміздің артықшылығындай көр деп үйретті. 1929-жылғы латын әліпбійі қазақ тілінің табиғатын ескерген әліпбій еді, соған қайта көшпей, еуропалықтардың әрібін алғанымыз және кәмпүтірге ыңғайлы деп, тілімізге ұлттық сыйпат беріп тұрған өз әріптерімізді қосымша белгілер арқылы белгілегеніміз соншалықты білгірлік пе? Анаған, мынаған ылайықталған әліпбій ұлттық ерекшелігін қалай сақтайды?
Сондай сійрек, аса бай тіліміздің бірте-бірте азып; сырты бүтін, іші түтін болып берекесі қашып бара жатқанын көру – біз үшін тірідей өлу. Біздің осы жағдайымызды ұға аласыз ба, Ерден мырза? Әуелі құдай, сонан соң заман мен пірезійдентіміз мүмкіндік беріп тұрғанда, төл тілімізді өзінің табыйғый тұғырына қондыра алмағанымызды келешек ұрпақ кеше ме?
Біздің тіл мен әдебійет ғалымдары ұлттық мақсаттан гөрі әлемдік дақ­пыртпен ауырады. Олар «аңыз» дегеннен гөрі «миф» дегенді әлемдік дәре­жеге теңесу деп түсінеді, сондықтан «фәлкілөр» дейді, «ауыз әдебійеті» дегенді өзінше олқысынады, «мұражайды» «мүзей», «мұрағатты» «архив» деуді әлемдік деңгейде сөйлеу деп сезінеді. Мұндай жүйесіздікке жол берілмеуі тійіс. Оған Тіл білімі іністійтуты мен әдебиет және өнер іністійтуты сыйақты екі бірдей ғылым ордасының қалай шамасы жетпей отырғанына тек қынжылу керек. Сонда бұл іністійтуттар тіл мен әдебійетке құран оқу үшін ғана қажет пе? Тілдегі, әдебійеттегі жүйесіздікпен ғылым күреспесе, бійлік күресе ме? Ғалымның білетінін бійлік біле ме? Түңілу себебімді түсінесіз бе, жоқ па? Маған емес, халыққа – тілдің ійесіне – жауап беріңізші!

Ағалық тілекпен
Бексұлтан Нұржекеұлы,
жазушы

Оқи отырыңыз... Авторлық мақалалар

31 Пікір

  1. оқушы

    Қазақтың й мен у дыбыстары шолақ, қысқа н/е дауыссыз дыбыстар.

    Латын әліпбійінде былай таңбалануы тійіс:
    й=y
    у=w
    ұ=u
    ы=ı

    ДАУЫСТЫ И МЕН ДАУЫСТЫ У ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕ ЖОҚ!!!

    W-жазыу мәселесі:
    1. Дауыстыдан кейін келсе дауыссыз w (aWa, taW) ауа, тау
    2. Дауыссыздан кейін келсе дифтонг:
    — бірінші бұуында — uw, (sUWıq, jUWıq) сұуық, жұуық
    — басқа бұуындарда iw, ıw (barIW, berİW) барыу, беріу

    Y-жазыу мәселесі:
    1. Дауыстыдан кейін келсе дауыссыз y (aYaq, jaYıq) айақ, жайық
    2. Дауыссыздан кейін келсе дифтонг: ıy, iy (mIY, kİY) мый, кій

    Сонымен й мен у дифтонг дыбыстар, сондықтан оларды созып жазыуымыз керек себебі бұуынға талдағанда кыйсынсыз біресе дауысты не дауыссыз деген у-дың ережесінен құтыламыз.

  2. QAZAQ

    Таңба тағайындағанда әріптерді дыбыстап (б-бы, қ-қы, к-кі, с-сы, т.с.с.), жазғанды оқығанда дауыссыз әріп бөтен дыбыспен қосарланып естілсе, естілген әріпті дауыссыз дыбысқа жалғап (сабыр-сабр, бұрау-бұрау) жазса қайтеді? Ыы және Іі дыбыстарына ортақ жалғыз таңба арнаса ҚАЗІ(Ы)Р, ҚАБІ(Ы)ЛЕТ, ҚАУІ(Ы)П, т.б. сөздерін жазуға емле жасап, жазуымыздан «қате» табудың қажеті болмас еді. Оған қандай пікір білдіресіздер?…

  3. Оқушы

    Жоғарыдағы QAZAQ жазған пікірге жауап.
    Ы мен і дыбыстарына бір латын таңбасын беріуге болмайды. Себебі сөз құрайтын дауысты дыбыстарға дауыссыз дыбыстар тәуелді. Сондықтан қазақтың 9 дауысты дыбысына жеке жеке латын таңбасы беріліу міндетті.

    a (a) — ä (ә) / e (е)
    o (о) — ö (ө)
    u (ұ) — ü (ү)
    ı (ы) — i (і)

  4. QAZAQ

    Дыбыстардың (керек-керек емес) бәрін тізбесе де ол дыбыстар тілімізден жоғалмайды ғой. Жазуды жеңілдету (жеңілдетіу) мақсаты алдарыңызда тұрмағанға ұқсайды. Жазуымызды күрделегеннен пайда бола ма? Көне орхон жазуындағы Ыы, Іі дыбыстарын зерттеген ғалымдардың тұжырымдарын жазуымыз түбегейлі өзгерер кезде неге ескермеске?…

  5. Оқушы

    Жазыуды қатты жеңілдеткіңіз келсе онда қ мен к және г мен ғ дыбыстарына бір таңбадан арнайық K мен G деп. Сингармонизм заңы бойынша ажыратамыз: жұуан дауыстылармен қ, ғ деп оқимыз, ал жіңішке дауыстылармен к, г деп оқимыз.
    Мысалы: Kagaz [қағаз] kirgiz [кіргіз] kırgız [қырғыз] kazak [қазақ]

  6. Kerim alfabet

    A a — а
    B b — б
    C c — ш
    D d — д
    E e — е
    F f — ф
    G g — г
    H h — х
    I ı — ы
    J j — ж
    K k — к
    L l — л
    M m — м
    N n — н
    O o — о
    P p — п
    Q q — қ
    R r — р
    S s — с
    T t — т
    U u — ұ
    V v — в
    W w — қысқа у
    Y y — қысқа й
    Z z — з
    Ä ä — ә
    Ğ ğ — ғ
    İ i — і
    Ń ń — ң
    Ö ö — ө
    Ü ü — ү

  7. Kerim Alfabet

    Университет — Üniversitet [үніверсітет]
    Институт — İnstitüt [інстітүт]
    Колледж — Kölej [көлеж]
    Республика — Respüblike [респүбліке]
    Полиция — Pölitse [пөлітсе]

    Кірме сөздердің бәрін қазақ тілінің заңдылығына бағындырып жазу керек. Және бұдан қорықпау лазым, дүние жүзі тілдері бөтен сөздерді өз тіліне бейімдейді ал қазақ тілі дайын орыстың бейімдеген сөздерін ала салады. Бұл қалай болғаны. Латын алфабеті осы мәселені шешуі тиіс.

  8. QAZAQ

    Уақыт өте Фабрика, Факультет, униВерситет сөздерін қазақшалай алмаған батылсыз тіл мамандарының арқасында самоВардан шай ішіп, адамның атын 2 түрлі «СаПар-СаФар» деп жазатын шығармыз. Әлде, басқа елдерде осындай дыбыстар (F f — ф, V v — в) осылай таңбаланатынын әліпбиімізде «дәлелдеуіміз» керек пе?

  9. QAZAQ

    Оқушы: «Қ мен к және г мен ғ дыбыстарына бір таңбадан арнайық K мен G деп. Сингармонизм заңы бойынша ажыратамыз: Kagaz [қағаз] kirgiz [кіргіз] kırgız [қырғыз] kazak [қазақ].» Тіл мамандары қарсы болмаса, бұл ұсынысыңыздан жазуымыз әлде-қайда жеңілдер еді

  10. QAZAQ

    Біз әліпбиімізді өзгеге емес, өзіміз үшін, өз тіліміз үшін жасайтынымызды басты мақсат ету керек. Осыған дейін тіліміздің ерекше дыбыстарының таңбаларына (ә-а, ғ-г, і-и, ү,ұ-у, ө-о, қ-к, т.с.с.) басқа ұлттың өкілдері көңіл бөлмегендіктен, оларға сол дыбыстардың ерекшіліктерін жіктеудің қажеті жоқ, керегі болса — өздері түсініп алады.

  11. Қонақ

    Жоғарыдағы мақаланың ауторы тек и мәселесін қозғап, у мәселесін қалайша айтпай кетті. Кәзіргі көпшілік қазақтың шолақ у дыбысын орыстың дауысты у дыбысымен шатастырып жүр. У ды айтқанда алдында ы мен і және ұ бар екендігін халық білмейді. Бұл да 40шы жылдардағы кирил жазуымен келген шатасу. Ыу, іу, ұу ларды бір у мен жазып, дауысты дауыссыз деген күлкілі ережеміз бар.
    Қарапайым мысал: орысша «беру» мен қазақша «беру» ді айтып көріңізші. Айырмашылықты сездіңіз бе, қазақша беру-де р мен у арасында і дыбысы бар емес пе [беріу], ал орысшада беру у жуан айтылады.

  12. Аноним

    Қазақ сөзінде «Ее» жіңішке «Аа» жуан дыбыс болғандықтан «беру» сөзі бер(і)у болып Уу дыбысы жіңішке, ал «тану» — тан(ы)у Уу дыбысы жуан естіледі. Сондықтан, дыбыстарды шамадан артық жіктеп, жазуымызды күрделендірудің керегі жоқ деп есептеймін. Негізі, «Ыы» мен «Іі» дыбыстарына талас болмас үшін жалғыз ғана екеуіне ортақ таңба арнаған жөн секілді.

  13. Қонақ

    Жіктеп жазу керек емес дейсіз, онда мына сөздерді буынға бөліңізші: суық, жуық. Неге екінші буындар дауыстыдан басталып тұр? Су-ық, жу-ық Ереже бар емес пе буын дауыстыдан басталмайды деген. Ал егер жіктеп жазсақ: сұ-уық, жұ-уық.
    Ы мен і дыбыстарын бір әріпке сиғызу бізге қандай пайда әкеледі?
    Сыз-сіз, тыл-тіл, тиін-тыйын сөздерін қалай ажыратамыз?

  14. Қонақ

    Joğarıdağı alipbiy boyınca mısal mätin:
    «Men bul janayqayımdı Aqmet Baytursınulı atındağı Qazaqstan Respübliginiń Til bilimi İnstitütiniń derektiri, filologiya iliminiń doqtırı, profesor Erden Zadaulı Qajıbek mırzağa, tilimizdiń arğı-bergi tarıyhın tügendep otırğan mekemeniń bastığı bolğandıqtan, qazaqtıń 1929 jılğı älipbiyi boyınca oy-pikirimdi jazıp otırmın.»

  15. QAZAQ

    Оқушы, сізге қазақ тілі жазу грамматикасы жөнінде Инет адрестеріңіз үшін орысша білім алған мен үлкен ризашылығымды білдірем. Жіберген материалдармен танысып болған жоқпын. Қонақ, мысал ретінде жазған мәтін оқуға жеңіл екен. Таңбалардың үстіне бір ғана белгі неге қолданбаған (мысалы жалғыз нүкте ие жалғыз үтір): ń, j, ğ, ü, әлде өзге түркі мемлекеттерінің әріптеріне ұқсату мақсаты тұр ма?

  16. Қонақ

    Qazaq, alipbiy tek qazaq tiliniń ıńğayına qaray oylastırılğan. Standart latın alfabetindegi barlıq äripter qoldanılğan (x-ten basqası). Qosımca ärip sanı altaw: ä, ö, ü, ı, ğ, ń. Nelikten nükteli äripter qoldanılğan deseńiz, olar umlauttar (ä ö ü) dıbıstıń jińickeligin bildiredi. Al akuttar (á ó ú) dıbıstıń ekpini «udareniye».
    Jup dawıstılardı oqıtqanda jeńil, Оқушы jazğan boyınca: nükteli äripter jińicke nüktesiz juwan
    a (a) — ä (ә) / e (е)
    o (о) — ö (ө)
    u (ұ) — ü (ү)
    ı (ы) — i (і)

    Jäne bastı erekceligi c=ш
    Qazaq tilinde ч dıbısı joq, ol ш-ğa awısadı. Чемодан-Шабадан, Чин-Шен т.б Sondıqtan c ärpin ч emes ш-ğa bergen abzal. Biraq ч qattı kerek bop jatsa onda Ć ć tańbasın engiziwge boladı.

  17. Оқушы

    Qazaq, интернет адрестерінен өзіңізге пайдалы ақпарат алған шығарсыз деп ойлаймын. Егер қиын болмаса сол адрестерді достарыңыз, жақындарыңызбен бөліссеңіз игі болар еді.
    Қонақ, Жоғарыда жазған пікірлеріңізбен келісемін. Қазақ тілі үшін дұрыс латын әліпбиін таңдауымыз қажет, сілтемелермен сізде бөлісіңіз. Көпшілік білу керек.

  18. Оқушы

    Бекітілген ресми қазақ латын әліпбиі жайында видео:
    https://youtu.be/qsOSw1__CmU

  19. QAZAQ

    Пікірлерде ұсыналған Kerim alfabet-тегі 31 әріптен қазақ-кирил әліппесіне дейін пайдаланылмаған: «F f — ф» мен «V v — в» және «H h — х» дыбыстың орнына сөзімізде тұрақты орын алатын әрі оқыңанда «Ққ» болып естілетін (сахна-сақына, Хасан-Қасан, т.с.с.) әріптер болашақ әліпбиімізде болмасада, қазақ сөзі ақсаңдамайтын болар. Қолданысқа алынатын әліпбиде әріп саны аз болған сайын, жазуымыз жеңілдеп, жазу ережесі мен жазғанда қате азаяды. Іі мен Ыы дыбыстарына бір таңба арнаса 31-4=27 әріп қажет болады.

  20. Қонақ

    Qazaq, Сыз-сіз, тыл-тіл, тиін-тыйын сөздерін қалай ажыратамыз?

    Егер ы мен і = I i болса
    Siz-siz, til-til, tiyin-tiyin ????
    Егер ы мен і = Y y болса
    Syz-syz, tyl-tyl, tyýyn-tyýyn ????

    Қайсы ы не і екендігін болжамдап тұрамыз ба?

  21. QAZAQ

    Сөйлемнің мағынасымен осмндай сирек кездесетін сһздерді тұсінуге болады ғой.

  22. Аноним

    Зейнеткер

    Осындай жайттар жаңа Әліппені жариялаудан (қабылдаудан) бұрын халық арасында (тіл мамандары арасында) неге кең талқыланбаған?

    Осы сұраққа жауап алуға болар ма екен?

    «QAZAQтың» соңғы пікірімен келіспеймін.

  23. QAZAQ

    Олай болса 28 әріптен тұратын төмендегідей әліпби қабылдансын:
    A a — а
    B b — б
    C c — ш
    D d — д
    E e — е
    G g — г
    I ı — ы
    J j — ж
    K k — к
    L l — л
    M m — м
    N n — н
    O o — о
    P p — п
    Q q — қ
    R r — р
    S s — с
    T t — т
    U u — ұ
    W w — қысқа у
    Y y — қысқа й
    Z z — з
    Ä ä — ә
    Ğ ğ — ғ
    İ i — і
    Ń ń — ң
    Ö ö — ө
    Ü ü — ү

    «Бос қалған» 4 латын таңбаларына да: F f, H h, V v, Хх — филолог ғалымдарымыз әліпбиімізді құруда қолданыс табар.

  24. Оқушы

    «Асыу», «алыу», «барыу», «келіу» деген сөздерді «сұу», «шұу», «тұу» деген сияқты етіп, аяғына ұу келтіріп жазамыз деушілер бар. Тіпті жалғыз ғана «у» келтіріп жазамыз деушілер бар. Олардың бəрі де жете тексермегендіктен айтылып отырған сөздер. «Алып» демей, «алұп» деп, «асып» демей, «асұп» деп, «барып» демей «барұп» деп, «келіп» демей, «келүп» деп жазатын болсақ, алұу, барұу, келүу деп жазуға болады. Олай жазбай, алып, асып, барып, келіп деп жазатын болсақ, «у» дың алдына «ұ»(ү) жазудың орны жоқ. Мұндай «у» сөздің аяғына «п» есебінде қосылып тұрған дыбыс немесе «алыс, беріс, барыс, келіс» дегендері сөздердің ішіндегі «с» есебінде қосылып тұрған сөз. «Алыс» деген «алыу» деген, «барыс» деген «барыу» деген, «келіс» деген «келіу» деген сөздердегі айырым аяқ дыбыстарында ғана, басқа жерінде айырым жоқ. Егер алұс, барұс, келүс деп жазсақ, онда алұу, барұу, келүу деп жазу дұрыс. Бірақ «алұс», «барұс», «келүс» деп айтпаймыз ғой. Егерде «ұ»(ү) мен «ы»(і) дүдəмəл естілетін болса, ол дүдəмəлдік «ы» жағына қарай шешіліп отырады ғой. Мəселен: «тан» деген, «таны» деген, «жан» деген «жаны», «тас» деген «тасы» деген сөздерді алып, аяқтарына «п», «c», «у» қосып туынды сөз жасасақ, аяғы дауысты дыбыс болса, осы дыбыстарды қосамыз да қоямыз. Аяғы басқа дыбыстар болса, «ы» арқылы қосамыз: танып, таныс, таныу, жанып, жаныс, жаныу, тасып, тасыс, тасыу. Осында «у» дыбыстың келіп кірерлік орны бар ма? Қай жерден келіп кіріспекші?
    Ақмет Байтұрсынұлы

    Демек
    tanuw, januw, tesüw, jeńüw БҰРЫС
    tanıw, janıw, tesiw, jeńiw ДҰРЫС

  25. Оқушы

    Қазақша дұрыс сөйлеу мәнері
    БҰРЫС — ДҰРЫС
    1) Үлкен рақмет — Көп рақмет
    2) Жанұя — Отбасы
    3) Өкінішке орай — Бір өкініштісі
    4) Қайырлы кеш — Кеш жарық
    5) Тек қана алға — алға ғана н/е тек алға
    6) Барады ма? Келеді ме? — Бара ма? Келе ме?
    7) Бесбармақ, бешбармақ — Ет, ас
    8) Жұмыс жаса. Таңдау істе — Жұмыс істе. Таңдау жаса

  26. QAZAQ

    БҰРЫС — ДҰРЫС
    1) 0,1 — Бір ондық емес — Оннан бір Радио-теледидар тілшілері арасында
    2) 2:3 — Екіден үш (Екі үштік) — Үштен екі Радио-теледидар тілшілері арасында
    3) Мұз тайғақ — Көк тайғақ Радио-теледидар тілшілері арасында
    4) Тығылмақ (Тығылыспақ) — Жасырынбақ (ойын) Оқулықтарда
    5) Тоқпас жілік — Тоқпан жілік Интернет сайттарында кездеседі

  27. Оқушы

    ДОС КӨШІМ: 
    «ОРЫСТІЛДІЛЕРГЕ ТІЛ ҮЙРЕТУДІҢ МЫНАДАЙ ЖОЛЫ БАР…». 

    Көшіріп достарыңмен бөлісіңдер

    90-жылдардың басында Латвия, Литва және Эстония мемлекеттеріндегі орыстілді тұрғындар жергілікті халықтың тілін – мемлекеттік статус алған тілді – мойындамай, Кеңес өкіметі кезіндегідей, басқалардың орыс тілінде сөйлеуін талап етуін тоқтатпады. 
    Мемлекеттік тілді білуді, үйренуді керек етпеді. Бұл елдерде де біздердегі сияқты, алғашқы кезеңде «бұл – сенің мемлекетіңнің тілі, оны білу, қолдану – сенің парызың» деген сияқты ақыл-кеңестер, жұмсақтап айтулар болды. 
    Алайда орыс тілді азаматтар «өзгелермен түсінісу үшін мен олардың тілін білуге тиісті емеспін, менімен түсінісу үшін басқалар менің тілімді білсін!» деген шовинистік, ақымақ ұстанымнан айрығылары келмеді. 
    Мемлекеттік тілді міндеттеу басталғанда орыс тілділер «біздің тілімізді кемсітіп жатыр!» деген айқай-шу көтеріп, жалайырға жар салды. (Айта кету керек, «біздің тіліміз кемсітіліп жатыр» деген жылау мен зарлау – бейшара орыс тілділердің ең тиімді тәсілдерінің бірі). 
    Бұндай арсыздықты күтпеген Прибалтика елдерінің мемлекеттік органдары алғашқыда тосылып та қалды. Алайда, осы жағдайда, елу жылғы орыс тілділердің езгісін көріп, қандары қайнаған жергілікті ұлт өкілдері жаңа тәсілді – мәдениетті, адам құқығын бұзбайтын жаңа әдісті ойлап тапты. 
    Бұл тәсілдің негізінде «Сенің қандай тілде сөйлейтініңде менің жұмысым жоқ, ал мен өзімнің тілімде сөйлеймін» деген ұстаным жатты. 
    Жоғарыдағы елдердің дүкендері мен кассаларында, транспорттары мен тұрмыстық қажетті өтеу орындарында, т.т. орыс тілінде сөйлеген адамдарға мемлекеттік тілде, сол мемлекетті құрған ұлттың тілінде жауап беріле (немесе мүлдем жауапсыз қалдыру да орын алды) бастады. 
    Алғашқы кезеңде орыс тілділер аңтарылып қалды да, кейіннен «орыс тілін кемсітушілік (дискриминация) жүріп жатыр!» деп сан түрлі орындарға, адам құқығын қорғайтын, бақылайтын Еуропа ұйымдары мен құрылымдарына арыздар жазып, көмек сұрады. 
    Алайда бұл мәселені тексеруге келген сан түрлі комиссиялар адам құқығының бұзылуының ешқандай да дерегін таба алмады. 
    Прибалтиканың жергілікті тұрғындары: «Маған орыс, ағылшын, неміс, т.б. тілдерде сөйлеген адамға ешқандай ренішім жоқ. Себебі, әр адамның өзінің сөйлеу тілін таңдау құқығын толық мойындаймыз, құрметтейміз. Сондықтан басқа тілде сөйлеген адамға «Аузыңды жап, біздің мемлекеттің тілі – латыш тілі. Сен сол тілмен сөйлеуге тиіссің» деген сөзді айтпаймыз. Бірақ олар да біздің қай тілде сөйлеуді таңдау құқығымызды сыйласын. Біз өз тілімізде сөйлеуді таңдаймыз. Оған ренжімейтін шығар» деп жауап берді. 
    Орыс тілділердің: «Олар орыс тілін біледі, ал мен латыш тілін білмеймін. Сондықтан олар бізге орыс тілінде жауап берулері керек» деген сөздерін естіген еуропалық адам құқығын қорғаушылар талып қала жаздапты. 
    Естерін жинаған комиссия мүшелері: «Кешіріңдер, олардың – латыштардың — іс-әрекетінде адам құқығын бұзатын ешқандай белгі жоқ. Олар сендердің ауыздарыңды жауып, латыш тілінде сөйлеуге мәжбүрлеген жоқ. Үнсіз тыңдап, түсінбегендері жауап бере алмай, ал түсінгендері өз тілдерінде жауап берді. 
    Бұл жерде ешқандай тілдік дискриминацияны көріп тұрған жоқпыз. Егер сендерге орыс тілінде сөйлеуге тиым салса, тілдік дискриминация деп соны айтуға болады. Жергілікті ұлттың өз тілінде сөйлеуі – мәдениеттілік пен өздерінің ана тілдерін, мемлекеттің тілін құрметтеуі ғана. Бұл – олардың таңдауы. Ал сіздердің «менің түсінетін тілімде жауап беріңдер» деп талап етулерің – барып тұрған бассыздық, адам құқығын сыйламаушылық» деген тұжырым айтыпты. 
    Ұзын сөздің қысқасы, осы «прибалтика тәсілі» арқылы жергілікті ұлт өкілдері аз уақыттың ішінде өздерінің ұлттық тілін — мемлекеттік тілді — тірілтіп алды. 
    Осы елдердегі кейбір орыстілді ұйымдар алғашқыда айқай-шу шығарды, кейін «біздер көшіп кетеміз!» деп қорқытты (Шынын айту керек, жергілікті билік те, жергілікті тұрғындар да олардың кетулерін асқан шыдамдылықпен күтті… 
    Не жұмыс істеп жарытпайтын, мәдениеттері төмен, басқа ұлт өкілдеріне жоғарыдан қарайтын, өздері тұрған елдің не тілін, не мәдениетін, не тарихын менсінбейтін, білгісі келмейтін, көпшілігі тек қара бастарының қамын ойлап келген, тек ішкілік ішіп, былапыт сөз айтудан алғашқы орынды бермейтін азаматтардан құтылу – олардың өмірлік армандары болатын! 
    Екіншіден 
    Адамдардың өздері тұратын жерін таңдау құқығы да бар емес пе, сондықтан прибалтика елдерінің азаматтары, мемлекет басшылары келімсектердің бұл құқығын да бұзған жоқ. «Ойбай, кетпеңдер, сендер кетсеңдер, біз қараң қаламыз!» деген бір де бір пікір айтылған жоқ… ). Қысқасы, бұл қоқанлоққыға көңіл бөлген адам болған жоқ. 
    Алайда, орыс тілінде сөйлеу үшін Прибалтика елдеріндегі жақсы жағдайларын тастап, сол уақыттағы қирап жатқан Ресейге көшкендері де шамалы болды. Көпшілігі жергілікті тілді білмейінше өмір сүре алмайтындарын жақсы түсініп, өз қалталарынан ақша төлеп мемлекеттік тілді оқып алды, балаларын латыш, эстон тіліндегі мектептерге бере бастады. 

    Мен қазақ тілді азаматтарға осы тәсілді ұсынамын. 
    Қазақ тілін сақтаудың, дамытудың, қоғамда тілдік қажеттілікті тудырудың жалғыз жолы – мәдениетті, адам құқығын толық сақтайтын жолы да осы деп білемін. Бұл тәсілді жүзеге асыруда ешкімге жалтақтаудың да қажеті жоқ. Біле-білсеңіздер, бұл тәсіл – Қазақ жеріндегі орыс тілді азаматтарға нақты көмек. Барлық жерде қазақ тіліндегі сөздерді естіп, жазуларды көрген адамдар ғана қазақ тілін үйрену қажеттігін түсіне бастайды.

    «Прибалтика тәсілін» жүзеге асыруда ерекше көңіл қоятын бірнеше мәсселе бар. Оның бастысы және бұл тәсілдің тиімділігін жоққа шығаратын қадам – «қазақ тілі — мемлекеттік тіл, сен оны білуге тиістісің!» деген арандатушы, анайы, Батыраштық ұрандар. Осыдан аса сақ болғанымыз абзал. Кімнің қай тілде сөз сөйлеуін сол адамның таңдауына қалдырайық та, өзіміз қазақтың жалпақ тілімен жауап берейік, ойымызды білдірейік. Дұрыс жолы осы ғана. Біз – көппіз. Біз – қостілді халықпыз. 
    Біз осы екі артықшылығымызды пайдалана білуіміз керек. Екіншіден, «Прибалтика тәсілі» — халықтық деңгейде жүргізілетін әрекет. Барлығымыз немесе көпшілігіміз бір кісідей осы тәсілді жүзеге асырмасақ, тиімді нәтиже бермеуі мүмкін. Өкінішке орай, біздің қазақтілділер, оның ішінде қазақ азаматтарының өздері осы әрекетке қарсы шығып (біреулері – біліп, енді біреулері — ақымақтықтан), аяқтан тартуы ғажап емес. Бірақ, тағы да қайталаймын, көпшілігіміздің іс-әрекетіміз бір жерден шықса, қазақ тіліне деген қажеттілік табиғи түрде өмірге келетіндігінде талас жоқ.

    Біреулер «Егер Президент таңертең қазақша сөйлесе, кешке барлық бастық, одан кейін барлық қазақстандықтар қазақша сөйлеп кетер еді» дейді. Олардың ойынша, тілге деген қажеттілікті тудырудың ең тиімді тәсілі де осы сияқты. Әрине, ұлыққа қарап бір көзімізді ғана емес к…. де қысып жүрген сорлы тобыр ретінде бұл жолдың да уақытша берері бар. Бірақ – уақытша ғана. 
    Себебі, ондай сорлы тобыр келесі келген Президент таңертең қытайша сөйлесе, кешке қытайларды да, қазақтың асыл тілін де жолға тастап шүлдірлей жөнеледі. Сондықтан, Президентке де, Парламентке де жалтақтамай-ақ, өзімізге керек болса, қазақ тіліне деген қажеттілікті өзіміз жасайық.

  28. QAZAQ

    Айтып отырғаныңыз орынды, келісемін. Балтық теңізі мемлекеттерінде билік жұмысын өзінің мемлекеттік тілдерінде ғана атқарды. Ол елдердегідей болу үшін, бірінші кезекте біздің де билік өз «ана тілін» (өзі құрған мемлекетінің мемлекеттік тілін) мойындап қолдануы тиісті. Биліктің барлық тармақтарын солай жұмыс істеткізу үшін Елбасы 2017 жылғы жасаған реформасындай, кезінде «заңдылық» сақталмай: Конституцияның 7 бабындағы мемлекеттік тілдің қолданысын тарылтып немесе толыққанды орындамауға себеп қылып — Конституцияның 7 бабына «халық қалаулылары» енгізген 2 тармақшасындағы «Мемлекеттік ұйымдарда және жергілікті өзін-өзі басқару органдарында орыс тілі ресми түрде қазақ тілімен тең қолданылады.» — деген мәтінді жоюы керек. Одан қарапайым азаматтарымыз басқа тілдерді пайдалануда шектелмейді: кез-келген тілде (ымдап болсада) сөйлесу құқығынан айырылмайды.

  29. Қонақ

    Mence birinciden aqparattıq keńistikti orıs ekspansiyasınan tazartıw kerek. Reseylik tele arnalar men radyolar toqtatılsın. Kim körgisi kelse internet arqılı körsin. Cet eldiń barlıq kinoları qazaqcağa awdarılıp, kinoteatrlarda prime time’da körsetilsin. Oğız Doğan bawırımız sıyaqtı memlekettik mekemelerde qazaq tilinde qızmet körsetiwdi talap eteyik. Bizdiń til özimizden basqa eckimge kerek emes.

  30. QAZAQ

    Ие, дұрыс айтасыз, aqparattıq keńistikti orıs ekspansiyasınan tazartıw kerek. Сондай-ақ, өзіміздің жерімізде (әсіресе көрші елдермен шекаралас аймақтарда) отандақ радио, теледидар, Инет таралуын күшейту керек. Отандық әдеби және балаларға арналған кітаптар, оқулықтар мен мемлекеттік тілде шығарылатын газет-жорналдардың бағасын арзандату үшін мемлекеттік қазына қаржы бөлуі керек. Егемендік алғалы мән берілмей келе жатқан мемлекеттік радионың көпшілік орындарда таралуын қолға алу қажет. Кезінде жекенің иелігіне берілген жергілікті радио-теледидар жұмысының сапасын атқарушы орындар тұрақты қадағалауы тиісті, талапқа сай болмаса оларды мемлекеттің меншігіне қайтару керек.

Пікір қалдыру

Сіздің E-mail-ңыз жарияланбайды.