Латын қарпі – бірлік негізі

Алматыда Түркітілдес журналистер қорының кеңсесінде Global Carrier Institute директоры, филология ғылымының докторы Орхан Хасаноғлумен және Гирне университеті мамандарымен қазақ журналистерінің кездесуі өтті. Жиында латын әліпбиіне көшу, журналистиканың қазіргі мәселелері жайында сөз болды. 

Қазір әлем халықтарының үштен бірі латын қарпін қолданады. Әзербайжан елі 1991 жылы «Латын графикасы негізіндегі әзербайжан әліпбиін қалпына келтіру туралы» Заң қабылдап, латын қарпіне көшкен болатын. Орхан Хасаноғлудың айтуынша, бүгінде әзербайжан халқының 98 пайызы латын қарпінде оқып, жаза алады. Әсіресе жаңа әліпбиді жастар жылдам меңгерді.
«Сіздердің Президенттеріңіз латын қарпіне көшу туралы өте дұрыс шешім қабылдады. Бұл Қазақстанның түркі елдерімен ғана емес, әлеммен еркін араласуына, ақпаратқа қол жеткізуге, қазақтың мәдени-тарихи құн­дылықтарын өзге елдердің танып білуіне мол мүм­кіндік береді. Әзербайжан латын қарпіндегі әліпбиге тоқсаныншы жылдары көшті. Сондықтан осы бағытта өз тәжірибемізбен бөлісуге дайынбыз» деді филология ғылымының докторы Орхан Хасаноғлу. Ғалымның айтуынша, латын қарпіне көшуде біршама қиындықтар да кездеседі. Оның ішінде, кириллица қарпімен басылған әдеби-мәдени мұраны тұтастай латын қарпіне көшіру оңай емес. Бұған көп күш-жігер мен уақыт керек.
Кездесуде журналистика мәселелері туралы да сөз қозғалды. Бүгінде классикалық баспасөзбен қатар жаңа медиа ақпарат айдынына шықты. «Бірақ бұл дәстүрлі газет-журналдардың күні өтті деген сөз емес. Алаңдауға еш негіз жоқ. Себебі адам үшін көзбен көрумен қатар, қолмен ұстап сезінудің жөні бөлек. Кез келген ақпаратты веб-сайттан оқығанда газеттен оқығандай әсер болмайды. Соның бір айқын мысалы, 300 мың тұрғыны бар Солтүстік Кипрде күн сайын 26 000 данадан астам газет-журнал сатылады. Демек, газет-журналдар ешқашан өлмейді. Тек заман талабына сай жедел де шынайы ақпарат беруді үй­рену керек» деп түйіндеді өз сөзін әзербайжандық ғалым.
Сондай-ақ жиында шетелдік қонақтар қазақстандық журналистердің сұрақтарына жауап беріп, ой-пікірлерімен бөлісті. Солтүстік Кипрде (Түрік Республикасы) орналасқан Гирне америкалық университетінің (GAU) мамандары қазақ әріптестерін алдағы жаз айларында тәжірибе алмасу мақсатында өз елдеріне шақырды.

Дина Имамбаева

Оқи отырыңыз... Авторлық мақалалар

15 Пікір

  1. Жаңа Нұсқа-2

    Жоғарыдағы тексттің латын әліпбиіндегі конвертациясы, оқып көріңіз.
    Ерекшелігі: C=Ш Ŋ=Ң

    Almatıda Türkitildes jornalister qorınıŋ keŋsesinde Global Carrier İnstitute direktorı, filologiya iliminiŋ doqtırı Orhan Hasanoğlımen jäne Girne üniversiyteti mamandarımen qazaq jornalisteriniŋ kezdesiwi ötti. Jıyında latın älipbiyine köciw, jornalistiykanıŋ käzirgi mäseleleri jayında söz boldı.

    Käzir älem halıqtarınıŋ ücten biri latın ärpin qoldanadı. Äzerbayjan eli 1991 jılı «Latın gräfikesi negizindegi äzerbayjan älipbiyin qalpına keltiriw tuwralı» Zaŋ qabıldap, latın ärpine köcken bolatın. Orhan Hasanoğlınıŋ aytıwınca, büginde äzerbayjan halqınıŋ 98 payızı latın ärpinde oqıp, jaza aladı. Äsirese jaŋa älipbiydi jastar jıldam meŋgerdi.
    «Sizderdiŋ Prezidentteriŋiz latın ärpine köciw tuwralı öte durıs cecim qabıldadı. Bul Qazaqstannıŋ türki elderimen ğana emes, älemmen erkin aralasıwına, aqparatqa qol jetkiziwge, qazaqtıŋ mädeniy-tarıyhıy qun­dılıqtarın özge elderdiŋ tanıp biliwine mol müm­kindik beredi. Äzerbayjan latın ärpindegi älipbiyge toqsanıncı jıldarı köcti. Sondıqtan osı bağıtta öz täjiriybemizben bölisiwge dayınbız» dedi filologiya iliminiŋ doqtırı Orhan Hasanoğlı. Älimniŋ aytıwınca, latın ärpine köciwde bircama qıyındıqtar da kezdesedi. Onıŋ icinde, kiril ärpimen basılğan ädebiy-mädeniy muranı tutastay latın ärpine köciriw oŋay emes. Buğan köp küc-jiger men waqıt kerek.
    Kezdesiwde jornalistiyka mäseleleri tuwralı da söz qozğaldı. Büginde kläsikelik baspasözben qatar jaŋa mediya aqparat aydınına cıqtı. «Biraq bul dästürli gäzet-jornaldardıŋ küni ötti degen söz emes. Alaŋdawğa ec negiz joq. Sebebi adam ücin közben köriwmen qatar, qolmen ustap seziniwdiŋ jöni bölek. Kez kelgen aqparattı veb-sayttan oqığanda gäzetten oqığanday äser bolmaydı. Sonıŋ bir ayqın mısalı, 300 mıŋ turğını bar Soltüstik Kiypirde kün sayın 26 000 danadan astam gäzet-jornal satıladı. Demek, gäzet-jornaldar ecqacan ölmeydi. Tek zaman talabına say jedel de cınayı aqparat beriwdi üy­reniw kerek» dep tüyindedi öz sözin äzerbayjandıq älim.
    Sonday-aq jıyında ceteldik qonaqtar qazaq jornalisteriniŋ suraqtarına jawap berip, oy-pikirlerimen bölisti. Soltüstik Kiypirde (Türik Respübligi) ornalasqan Girne ämerikelik üniversiytetiniŋ (GAU) mamandarı qazaq äriptesterin aldağı jaz aylarında täjiriybe almasıw maqsatında öz elderine caqırdı.

  2. Жаңа Нұсқа-2

    A a — а
    B b — б
    C c — ш
    D d — д
    E e — е
    *F f — ф
    G g — г
    H h — х
    I ı — ы
    J j — ж
    K k — к
    L l — л
    M m — м
    N n — н
    O o — о
    P p — п
    Q q — қ
    R r — р
    S s — с
    T t — т
    U u — ұ
    *V v — в
    W w — қысқа у
    Y y — қысқа й
    Z z — з
    Ä ä — ә
    Ğ ğ — ғ
    İ i — і
    Ŋ ŋ — ң
    Ö ö — ө
    Ü ü — ү

    *tek kirme sözderde jazıladı

  3. Алмабек

    вшивый латын

  4. QAZAQ

    Латын қарпі – бірлік негізі болғанына қарсылық жоқ. Дегенмен, «Жаңа Нұсқа-2»-дегі: *tek kirme sözderde jazıladı: «*F f — ф» мен «*V v — в» және H h — х (оқығанда «қ» болып естілетін) әріптер болашақ әліпбиімізде болғанына қарсымын. Әліпби өзге тілге емес, біздің тілімізге икемді болуы керек. Тілімізді зорлап өзгертуге болмайды, оқымысты мырзалар. Әйтпесе, сіздерден де беделді, сіздерден де тәжірибелі шетелдіктер (Ұлы британия, Жапония, Корея, Қытай т.б. елдер) баяғыда халқын эсперанто тіліне аударып алар еді. Бірінші кезекте қазақ әліпбиін құрып алыңыз. «Техникалық сөздердің» желеуімен банк жүйесінде көп шетел сөздерін енгізіп, сол сөздердің мағынасын осы күні қарапайым адам түгіл банк қызметкерлерінің өздері қазақша түсіндіре алмайды. Басқа түркі мемлекеттерімен «ортақ әліпби құру» (тараптардың мұқтаждығы болып жатса) болашақтың ісі болсын. 70 жыл ішінде ежелгі «Пазыл» есімін 2 түрлі етіп (Пазыл, Фазыл) жазып жүрміз. Ғалымдарымыздың айтқаны орындалса Пазылымыз сөзімізден жоғалып адам есімін Федя атармыз.

  5. Ұсыныс

    Qazaq, төмендегі нұсқаны қарап көрсеңіз:

    1. A a — а
    2. B b — б
    3. C c — ш
    4. D d — д
    5. E e — е
    6. G g — г / ғ
    7. I ı — и / й
    8. J j — ж
    9. K k — к / қ
    10. L l — л
    11. M m — м
    12. N n — н
    13. O o — о
    14. P p — п
    15. R r — р
    16. S s — с
    17. T t — т
    18. U u — у / ў
    19. Y y — ы
    20. Z z — з
    21. Ä ä — ә
    22. İ i — і
    23. Ń ń — ң
    24. Ö ö — ө
    25. Ü ü — ү
    26. Ú ú — ұ

    Ережелері:
    1. K k=к / қ және G g=г / ғ
    К мен г дыбыстары тек жіңішке дауыстылармен (ә е ө і ү) оқылады: kece (кеше), bügin (бүгін)
    Қ мен ғ дыбыстары тек жуан дауыстылармен (а о ұ ы) оқылады: kala (қала), baga (баға)
    2. I ı=и, й және U u=у, ў
    Егер дауыстыдан кейін келсе дауыссыз дыбыс: Aılyk (айлық) karau (қараў)
    Егер дауыссыздан кейін келсе дауысты дыбыс: Bılik (билік) su (су)
    Қазақ тіліндегі қосар дыбыстар:
    Ұу, үу, ыу, іу тек бір таңбамен U u белгіленеді.
    Ый, ій тек бір таңбамен I ı белгіленеді.

    Мысал мәтін:
    Almatyda Türkitildes jurnalıster korynyń keńsesinde Global Carrier Institute dırektory, fılologıa gylymynyń doktory Orhan Hasanoglymen jäne Girne unıversıteti mamandarymen kazak jurnalısteriniń kezdesui ötti. Jıynda latyn älipbıine köcu, jurnalıstıkanıń käzirgi mäseleleri jaıynda söz boldy.

  6. QAZAQ

    Жазуымыз адамның пайдалануына жеңіл (прастой), әріп саны барынша аз, ал төбесіндегі қосымша таңбалар (умляут) бірдей болғаны жақсы болар еді. Ұұ-ны Ыы-дан «бастау алдыртып», Үү-ны Уу-дан «бастатса» қайтеді? Компьютерімнің шрифттері жаңаша жазуға бейімделмеген… Аз әріпті «ұқсас»: тый-ти, сый-си сөздерін оқығанда айыру үшін қалай жазамыз?

  7. Ұсыныс

    Tyı (тый)
    Tı (ти)
    Syı (сый)
    Sı (си)

  8. Ұсыныс

    Qazaq, сіз қазақ сөзін латын әріптерімен Kazak деп жазуға қалай қарайсыз? Ал орыс казактарын Kossak (қоссақ) десек, шатасу болмас еді.
    Меніңше қазақты Kazak деп жазудан қорықпау керек. Себебі қазақ сөзін Qazaq, Xazax, Hazah т.б жазсақ та шетелдіктер бәрібір оны казак деп оқиды, қ дыбысын айтуға тілдері келмейді.
    К,қ=k г,ғ=g бұл күшті шешім. Қазақ тіліндегі сингармонизм механизмін барынша қолданамыз.

  9. Ұсыныс

    Myı (мый) мозг
    Mı (ми) нота
    Kyı (қый) режь
    Kı (ки) одевать, надевать

    Туылу — Tuylu [тұуылыу]
    Жуыну — Juynu [жұуыныу]
    Шешуші — Cecuci [шешіуші]
    Ауруы — Auruy [аурыуы]

  10. QAZAQ

    Ежелден тілімізде орын алған, арап-орыс жазулары кезінде жазуымыз айырылған, «сингармонизм» механизміне осы латын жазу кезінде оралған жөн. Ал, ұлтымызды «Kazak», орыстың бәрін «Kossak (қоссақ)» атағанымызға ешкім қарсы болмайді, өз тілімізде кімді қалай атасақ та қақымыз бар. Біздерді бірнеше ғасыр бойы біресе «киргиз», біресе «кайсак» (…соңында «борат») деп атағанынан кеміп кеткен жоқпыз ғой.

  11. Ұсыныс

    Qazaq, endece jogarydagy 26 äripten kúralgan alfabet jaıly ne oılaısyz?

  12. QAZAQ

    Әріп санын азайтуға болмайтын сияқты — (26). Таңбалағанда біздің сөзіміз бен латын әліпбиінде бірдей кездесетін дыбыстарды латын әріптерімен толық белгілегенсіз. Қ-к, ғ-г дыбыстарын айыруға керек болғандықтан, кирил жазуымыздағы «Іі» мен «Ыы» әріптеріне ортақ таңба қою жараспайды. Енді умляуттар мен 25. Ü ü — ү және 26. Ú ú — ұ таңбалауын талқылау қалды.

  13. Ұсыныс

    Qazaq, түк түсінбедім не дейсіз? Әліпбиде Y y= ы, İ i=і емес пе?
    Умляуттар жіңішке дауыстыларда ал ұ үшін басқа қандай таңба береміз?

  14. Ұсыныс

    Qazaq, последний ваш комент не понятен. Вы можете яснее написать свое предложение по поводу каз латиницы? Если вы затрудняетесь писать на казахском то пишите на русском

  15. Аноним

    Ұұ-ны Ыы әрпін умляуыттап, Үү-ні Уу әрпін умляуыттап жазсақ қайтеді қайтеді? Отчетында отырған әкім-президентердей еттіңіз ғой: «Как Вы смотрите, если букву Ұұ писать через букву Ыы «с умляутом», а Үү — как Уу «с умляутом»?»

Пікір қалдыру

Сіздің E-mail-ңыз жарияланбайды.