САН ҚЫРЛЫ ҒАЛЫМ

Ұлттық тіліміздің мүддесін қорғап, оны ғылыми тұрғыдан зерттейтін А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтын талай жыл басқарған зерделі ғалым, айтулы азамат Көбей Шахметұлы Хұсайынның өмірі мен қызметі жайлы тұңғыш рет баяндап отырғанымызбен, болашақта да талай рет жазылып, айтыла берері сөзсіз.
1952 жылдан осы институтта тапжылмай еңбек етіп келе жатқан біздер Көбейдің көз алдымызда ержетіп, есейіп, марқайып, білікті ғалым, іскер басшы болып ірі табыстарға жеткеніне куәміз. Оның ұлы мектебі – осы өзіміздің ұжым, қазақ тіл білімінің ордасы, зиялы ағалар. А.Байтұрсынов, Қ.Жұбанов, Н.Сауранбаев, І.Кеңесбаев, С.Аманжолов, М.Балақаев, А.Ысқақов, Ғ.Мұсабаев сияқты қазақтың көрнекті тіл білімпаздары еңбектерінің ізі қалған қасиетті қара шаңырақ.

Ғалым Көбей Шахметұлы 1945 ж. 27 наурызда Алматы қаласында, қазақтың белгілі драматург-жазушысы Шахмет Хұсайынов пен халық сүйіспеншілігіне бөленген Қазақстанның халық артисі, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты, Қырғыз Респуб­ли­касының өнеріне еңбегі сіңген қайраткер, драматург-жазушы Бикен Римованың отбасында, Ұлы Отан соғысы жеңісінің қарсаңында және Халықаралық театр күні халық қуанышының хабаршысындай болып дүниеге келді. Бикен апамыз өзінің «Өмірдегі өнегелі өмірлер» атты кітабында шілдехана тойын былайша еске алады: «Шахаңның қуанышында шек жоқ… Шілдеханаға жиналған дос-жарандарымыз нәрестеге ат қоялық десті. Мұхтар аға (М.О.Әуезов) тұрып: «Абай болсын» деді, Қаллеки (Қалибек Қуанышбаев): «Ақан қоялық», Шәкен (Ш.Айманов): «Шоқан болсын», Елағаң (Елубай Өмірзақов): «Абы­­­­­лай болсын» деді. Ең соңында Серағаң (Серәлі Қожамқұлов) тұрып: «Шахметтің тұңғышы «Еңлік-Кебектегі» Көбейдей ақылды, шешен азамат болсын, үрім-бұтағы көбейсін деген ниетпен Көбей деген атты ұсынамын» дегенде, отырған жұрт бір ауыздан қолдады. Өзі қолына алып көтеріп тұрып, үш рет: «Сенің атың – Көбей» деп айтып берді. Көбейіміз Серағаңды кездестіргенде «атымды қойған атамды көрдім», – деп келетін үйге» (95-б.).
Көбей Алматы қаласында орта мектепті жақсы оқып бітіргеннен соң әкесі ел, жер көрсін, тіл үйренсін деген жақсы тілекпен Англияға жіберіп алды. Одан оралған соң әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті филология факультетінің роман-герман бөлімінде оқып, оны 1968 жылы ойдағыдай тамамдап, Қазақстан Ғылым академиясы Тіл білімі институтына аспирантураға қабылданады. Жас шәкірттің ана тілін зерттеуге деген ыстық ықыласы мен туған тілін қастерлеп, қадір тұтуын қалыптастырған ата-ана тәрбиесімен қатар, өзі көзін ашып есейгелі бері үнемі кездесіп, үйлеріне келгенде ашық-жарқын сөйлесіп, шүйіркелесіп пікір алысқан ата-анасының асыл достары мен халқымыздың өнері, ғылым қайраткерлері мен атақты ақын-жазу­шылары, ағайын-туыс, нағашы жұрты еді. Олардың ықпалы мен ыстық ықы­лас­тарының тәтті, дәмді сөздерінің де жа­лынды жасқа ерекше өнеге болғаны сөзсіз.
1971 жылы аспирантураны бітіріп, Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі, профессор Ғ.Мұсабаевтың жетекшілігімен «В.В.Радлов еңбекте­ріндегі қазақ тілінің лексикасы мен фонетикасы мәселелері» атты тақырыпта кандидаттық диссертация қорғап, филология ғылымының кандидаты ғылыми дәрежесіне ие болады да әрі фонетика, әрі лексика саласы бойынша білікті маман болып қалыптасты.
Осыдан кейін араға біраз уақыт салып 1988 жылы «Қазақ тіліндегі дыбыс бейнелеуіштік сөздер номинациясы» деген тақырыпта (ресми оппоненттері –Қырғыз ССР Ғылым академиясының академигі Б.О.Орузбаева. ҚазССР ҒА-ныңкорреспондент мүшесі К.М.Мұсаев, филология ғылымының докторлары Ә.Құрышжанов, Т.Т.Талипов) докторлық диссертация қорғап, филология ғылымының докторы дәрежесін алды. Жаңалыққа толы, тың да мазмұнды бұл жұмысы қазақ тілі деректерін дүние жүзіндегі 90-нан астам тілмен салыстырыла әрі салғастырыла, типологиялық тұрғыдан зерттелген түркітану ілімін­дегі ғана емес, жалпы тіл білімі деңгейін­дегі кең ауқымды, бай теориялық тұжырымдарға негізделген байыпты еңбек болды. Міне, осы бағалы еңбекті жазу үстінде ғалымның көп тілді білетіндігі, шын мәніндегі полиглот екендігі анық байқалды. Ана тілінен басқа ағылшын, француз, орыс тілдерінде еркін сөйлеп, сауат­ты жазатынына көзі жеткен отандық әрі шетелдік ғалымдардың дән риза болғанын көрдік.
Ұлының осы докторлық диссертациясын қорғауында бастан-аяқ қатысып, қандай зор қуанышқа кенелгенін баяндаған алтын анасының жүрек сезімі мен куанышы тіптен ғажайып: «Сағат үш жарымда қорғау басталды. Зал толы адамдар. «Баласы атқа шапса, шешесі тақымын қысадының» кебін киіп отырмын. Мінбеге шығып, сөзін бастағаннан күнімнің жүзінен көз алмай тыңдаудамын. Бас жағында сәл қысылыңқырағандай болып бастап, орта шеніне келгенде еркін, тізгінді қолға алып көсіле сөйлей бастады балам. Сөйлеген сөзі, өзін-өзі ұстауы – тартымды әрі ұстамды. Барынша қарапайым шынайылығы ұнады. Қорғау бітіп, оппоненттер сөйлей бастады. Әсіресе Қырғыздан келген оппоненті академиктер Бибінә мен Кеңесбаев сөздері нағыз ғалым, ұстаз сөздері боп көрінді маған. Нағыз ғылымға берілген ғалым адамдары туралы түсінігімді көзбен көрдім. Сұрақ деген тұс-тұстан беріле бастады.Біріне жауап беріп, біріне бере алмай, қысылып, киналып қалар ма екен деп қыпылдап әрең отырмын. Жоқ, мен ойлағандай емес, сұрақтардың бірінен соң біріне емін-еркін, түсінікті етіп жауап беріп тұрды. Кейіннен сөйлеген доктор Рәбиға біраз ғылыми еңбегін сипаттай келіп, өз жеке басының адамгершілік қасиеттеріне тоқталды. Еңбекқорлығын, іскерлігін, ізеттілік, сыпайылығын, үлкенді сыйлай білетін әдептілік жақтарын үлгі етіп айтқанда төбем көкке аз-ақ жетпей отырды. Копыленко деген ғалымның сөзі тіптен ғажап болды. Диссертацияның басынан аяғына дейін талдап, түсіндіріп, жақсылық жақтарын айта келіп, әсіресе төртінші тарауы­на ұзақ тоқталды. Бұл тараудан Көбейім жазып жүрген кезден аздаған хабардар болатынмын. Ол әсіресе төртінші тараудағы адам баласының күлкісі мен жылауының түрлері жайында, олардың қандай кезде қалай айтылатыны, қалай шығатыны жайлы жазылғанын және оның теориялық жайын түсіндіріп қоймай, өте қызғылықты, әсерлі поэтикалық түрде жазылғанын ғалым сүйсіне отырып, ризалықпен айтты. Ғалым сөзін қорыта келіп, бұл төртінші тараудың поэзиялық әсерлі жазылуы диссертанттың ақын, жазушы, артистер отбасынан шыққандығы, солардың ықпалы болар дегенді де айтты. Сайлау да болды. Он тоғыз адам қатысқан, түгелдей дауыс берді. Тап осы сәтте Шахаң болса, Еркетайым болса, қандай қуанар еді. Жандарым-ай, көре алмай кетті-ау!» (Бикен Римова. Өнердегі өнегелі өмір. 1997, 237-238-бб.).
Міне, кезінде еңбек жолын аспиранттан бастаған жас ғалым кейін қазақ тіл білімінде түрен салынбаған, тың проблеманы зерттеп, ғылымда орын тауып, 34 жыл ішінде кіші, аға, жетекші, бас ғылыми қызметкер, ғалым-хатшы, директордың орынбасары қызметтерін абыроймен атқарып, 1995-2010 жылдары институт директоры зор құрмет пен ауыз толтырып айтарлықтай ірі табыстарға қол жеткізді.
Уақытының көбі басқару, басшы­лық жұмыстарымен өтіп жатса да,3 монография, 2 сөздік және 50-ге жуық лекси­кология, лексикография, фоне­тика, терминология, мемлекеттік тілдің қызметі мен қолданылуы, қазақ тілінің тарихы бойынша теориялық әрі қолданбалық мәні жоғары мақалалар жария­лады.
Қазақ тілін зерттеудің бір жарым ға­сырлық тарихы болғанымен, өкінішке орай, оның әлі де болса зерттеуден шет қақпай қалған жақтары жоқ емес. Осы ретте түркітанушы ірі ғалым В.В.Радловтың мұрасын зерттеу Көбей Шахметұлының іргелі табысы болып есептеледі. «В.В.Радлов және қазақ тілі» (Алматы: Ғылым1981. 170б.) атты монографиясында түркітану ілімінің қалыптасуы мен қазақ тілінің ­дамуын зерттеген ғылымдағы орнын анықтайды. Әсіресе, Радловтың қазақ тіліндегі үндестік заңының ерекшелігі мен дыбыстық құрамын зерттеудегі үлесін нақты дәлелденіп, қазақ тілі сөздік қорының дамуы, лексика жүйесіндегі семантикалық өзгерістер мәселесі де бұл еңбекте сырт қалмайды. Сонымен қатар В.В.Радловтың өмірі мен қызметі жайындағы зерттеулерімен қатар, А.Байтұрсынов, Қ.Жұбановтар туралы жазған очерктері филологиялық факультеттердегі оқытушылардың қазақ тілі тарихы бойынша өтетін лекцияларда кеңінен пайдалануда.
Осы еңбекте В.В.Радловтың «Түркі тілдері сөздерінің тәжірибесі» («Опыт словаря тюркских наречий») атты еңбегінің лексикографиялық, теориялық мәнін айқындай отырып, онда берілген қазақ сөздерін, әсіресе, көптеген архаизмдер мен тарихи сөздерді, басқа тілдерден қазақ тіліне енген сөздерді екшеп, жіктеп беруі қазақ лексикасының тарихына қосылған үлкен үлес болды.
Автордың көлемді де мазмұнды монографиясы – «Звукоизобразительность в казахском языке»(Алма-ата:1988, 226 с.). Бұл еңбекте «Еліктеуіш сөздердің морфологиялық құрылымы мен дыбыс бейнелегіш кызметі», «Дыбыс еліктеуіштердің типологиясы», «Қазақ тіліндегі дыбыс символы», «Дыбыс еліктеуіш сөздердің этимологиясы» т.б. мәселелер жан-жақты қарастырылып, көптеген материалдарды тарихи-салыстыру, тарихи-типологиялық тұрғыдан талдау барысында тың да жаңа пікірлер мен теориялық пайымдауларға қол жеткізген. Автор бұл монографиясында, жоғарыда көрсеткеніміздей, 90 тілдің лексикалық материалын салыстыра келіп, көптеген тілде дыбыс еліктеуіштердің әмбебап құбылыс екенін дәлелдеді.
Ғалым еліктеуіш сөздердің морфоло­гия­­лық өзгеріп құбылуы мен дыбыс еліктеуіш қызметі, олардың фонетикалық құрылымы, морфологиялық құрамы, метотеза құбылысы мен дыбыс еліктеуіштер түбірінің варианттылығын жаңа бағытта зерттеген.
Дыбыс еліктеуіш типологиясы лингвистикалық және психологиялық тұрғыдан зерттелген болса, дыбыс еліктеуіш сөздердің этимологиясы қазақ тіліндегі зооним, топоним, орнитоним және ономасиологиялық тектегі атаулардың лексика-семантикалық топтары негізінде айқындалған.
Көбей Шахметұлының бұл еңбегі қазақ тіл біліміндегі бұрын арнайы зерттелмеген тың да жаңа тақырып еді. Бұл мәселе бойын­ша жалпы түркологияда кейбір шағын мақалалар болмаса қомақты да толық монография жоқ болатын. Сол себептен де бұл жұмыс отандық әрі шетелдік мамандар тарапынан жоғары бағаға ие болды. Бұл монография өткен ғасырдың аяғында қазақ тіл мамандары арасында фоносемантикалық мектептің қалыптасуына негіз ретінде басты тұғыр болды.
Бұл еңбек туралы да мамандар тарапынан жағымды пікірлер айтылған-ды. Еңбекте қазақ тіл білімінде бұрын арнайы сөз болмаған тың, жаңа мәселелер қарастырылып, ғылыми дәйектер арқылы өз шешімдерін тапқан. Атап айтқанда: «Мазмұн мен тұлға байланысын зерттеудің принциптері», «Дыбыс еліктеуіш сөздер мен сөз таптары проблемалары», «Дыбыс еліктеуіш сөздердің сандық сипаты және этимологиясы», «Дыбыс еліктеуіш сөздердің семантикасы» сияқты күрделі мәселелер талданған-ды.
Профессор К.Ш.Хұсайынның ғылыми-зерттеу жұмысындағы тағы да бір бағдар-этнолингвистика және лингво­мәдени бойын­ша ізденістер. 2004 жылы жарық көрген «Қазақша-ағылшынша лингвомәдени сөздігінде» (авторлас шәкірті А.Ислам) фразеологизмдер, этнографизмдер және қазіргі қазақ тілінде сирек кездесетін ұлттық заттардың (реалий) атаулары олардың қазақ тіліндегі түсініктері және оған сәйкестенген ағылшынша аудармалар берілген. Сөздіктегі нақты материалдар қазақ тіліндегі бейнелі, образды-метафоралық мағыналы сөздер, аңыз, салт-сана, әдет-ғұрып, фольклорлық, діни мәтіндегі және поэтикалық, көркем шығармалардағы, мақал-мәтелдердегі сөздер. Бұл сөздіктің ерекшелігі қазақтың этнолингвистикалық материалдары бірінші рет екі тілде түсіндірілген. Ол жалпы халықтың білімін арттырумен қатар, ағылшын тілінде сөйлейтіндерді қазақ халқының мәдениетімен таныстырып, түсінігін аша түседі.
Соңғы он жылда тәуелсіздік алумен байланысты қазақ тілі мамандары, сондай-ақ білімнің басқа салаларындағы мамандар терминжасам мәселесіне айрықша назар аударуда. Осыған орай қазақ терминологиясымен айналысып жүргендерді үш топқа бөліп қарау бар. Олар: пурис­тер, орташа бағыт ұстаушылар және кертартпалар. Көбей Шахметұлының жарияланған мақалалары мен конференцияларда жасалған баяңдамаларына қарағанда оның орташа бағыт ұстаған топқа жататыны байқалатын. Қазіргі қазақ тіліндегі қалыптасқан терминологиялық жүйені орынсыз өзгерту, қажетсіз балама табуға тырысу орнына, көбіне интернационалдық терминдерді сақтауды жақтау жағында еді.
Тілдік құрылыс, тіл саясаты және Қазақстан Ресгтубликасындағы мемлекеттік тілдің әлеуметтік, қоғамдық қызметінің дамуы ұлттық термин жасаумен тығыз байланысты екені белгілі. Бұл тұрғыдан ол мәжілістер мен конференцияларда сөйлеген сөздерінде, баспасөз беттеріндегі мақалаларында үнемі шындықты, ақиқат пікірді қуаттайтын. Бос айқай ұран мен жалынды үндеу орнына нақты іс-шара, тиісті қаражатпен қамтамасыз етілген мемлекеттік бағдарлама қажеттігін үнемі уағыздайтын. Бұл бағдарлама қоғамның психологиялық жай-күйін және тарихи процестердің ерекшеліктерін ескере отырып, Қазақстандағы тіл саясаты сияқты қазақстандық отаншылдықты, патриотизмді нығайтуға бағытталар еді деген ұтқыр ойы мен идеясын үнемі ұсынатын. Профессор К.Ш.Хұсайыновтың ғылыми еңбектерінің ішіндегі іргелі де тыңғылықты саналатын – соңғы жылдары жарық көрген үлкен «Қазақша-орысша сөздік» (2008 ж. 126 б.т., 50 000 сөз қамтылған). Бұл сөздік академик Р.Ғ.Сыздық пен К.Ш.Хұсайынның жауапты редакторлығымен шыққан. Мұнда Көбей Шахметұлы – көптеген сөздік мақаланың да авторы. Қазақ тілінің байлығын орыс тілінде көрсететін елу мың сөзді қамтыған бұл сөздік тұңғыш еңбек болып есептеліп, қазақ тіл біліміне, мәдениетіміз бен тарихымызды тануға қосылған үлкен үлес боп саналады.
Басшы ретінде институт директоры К.Ш.Хұсайынның ұстанған бір қағидасы – ғылымдағы жалғастық. Осымен байланысты қазақ тіл білімінің ірі тұлғалары А.Байтұрсынұлы, Қ.Жұбанов, І.Кеңесбаев, Н.Сауранбаев, С.Аманжолов, А.Ысқақов, Р.Сыздық, Ә.Қайдар, Ш.Сарыбаевтардың мүшел тойларына орай ұйымдастырылған ғылыми конференциялар мен жиналыстар ғылыми жалғастық дәстүрі мен ғылыми сабақтастықты жүзеге асырды.
Ғылыми қызметкер ретінде Көбей Шахметұлы жан-жақты ізденімпаз, өнімді еңбек беретін ғалым болса, ғылыми-зерттеу институтының басшысы ретінде көпшіл, жаны жайсаң, қарапайым да адал, ғылыми және өндірістік мәселе­лерді шешуге таланттылығы, ұйымдас­тырғыштығы, іскерлігімен ерекшеленеді.
«Сөз өнері дертпен тең» дегендей-ақ, тілші ғалымдардың көбі өнерге жақын екенін көріп жүрміз. Көбей басқарып отырған ұжымда өнерлілер аз емес. Академик Ә.Қайдар сурет, музыкамен шұғылданса, Ө.Айтбаевтың әншілік, күйшілік өнері,Ш.Сарыбаевтың юморы мен күлкілі әңгімелері жұртқа мәлім. Сол сияқты Көбей Шахметұлының өзі де мұндай өнерден құралақан емес. Оның «Шекарашылар» атты кинода басты рөлді ойнаған сол суреті, сол кездегі одақтық «Огонек» журналының сыртқы мұқабасында үлкен портрет боп шыққаны әлі көптің көз алдында.
Ал сәулет өнері бойынша шеберлігі ел аузында аңызға айналғаны да бар. Мемлекет қайраткері, сол кездегі Қазақстан Орталық партия комитетінің бірінші хатшысы Д.А.Қонаев анасы қайтыс болғанда Кеңсайға жерлеуге барып, сол жерде тұрған зәулім де көрікті, күнмен шағылысып тұрған ақ шағаладай аппақ күмбезге көзі түсіп: «бұл кімнің күмбезі?» деп қасындағылардан сұраған екен. Оның белгілі драматург-жазушы Шахмет Хұсайыновтың күмбезі екенін, оны ұлы Көбейдің өзі жасағанын айтқанда, таңданғаны өз алдына, дән ризалығын айтып: «Марқұм Шахаңды білуші едім. Жақсы жазушы, айтулы азамат еді, мынандай ұл қалдырған әкеде арман жоқ. «Әкеден ұл туар болар, әке жолын қуар болар» деген осы ғой» деген екен.
Осы арада Көбей Шахметұлының жиен немерелік жағынан анасының тегіне тартқан жақтары да аз емсс екенін атап кеткім келеді. Халқымыздың «Үйдің жақсысы – ағашынан, жігіттің жақсысы – нағашысынан» деуі де өмір шындығынан айтылса керек. Олай болса, Көбейге ұлы нағашы болып келетін, тарихта есімдері белгілі Ескелді би, Балпық билерді кім білмейді.
«Ұлық болсаң, кішік бол» деген ата-ана өсиетін қаршадайынан қағидаға айналдырған оның өте мәдениетті де кішіпейіл, ізетті, үлкендерді сыйлауға бейім тұратын әдетті мінезі мен жастарға қам­қорлығы өз алдына әңгіме. Осы ретте халқымыздың «Тектіден текті туар – мүйізі қарағайдай, тексізден жаман адам жылағандай» деген дана сөзі есіңе түседі. Әсіресе еңбекқорлығы мен ізденгіштігіне, іскерлігіне дос-жарандар ғана емес, басқа адамдар да риза болып жатады. «Ағаны көріп іні өседі, апаны көріп қыз өседі» дегендей, болашағы зор ғалым өзінен кейінгі толқын іні-қарындастар мен жас шәкірттеріне ерекше үлгі де зор пана болған еді…
Көбейдей тынымсыз күш-қайрат, зор жігермен жұмыс істеп келе жатқан ғалымның ой-арманы, тындырар ісі әлі көп еді…

Телқожа ЖАНҰЗАҚОВ,
филология ғылымының
докторы, профессор

Оқи отырыңыз... Авторлық мақалалар

Пікір қалдыру

Сіздің E-mail-ңыз жарияланбайды.