БАЛАЛЫҚ ШАҚ ЕЛЕСТЕРІ

«ШІЙКӘЛӘТПЕН» ТАНЫСУ

Мен туған ауылға жер шары жаралғалы бері автобус қатынамайды. Автобус бармайтын мекенде, әрине, тек қана қазақтар тұрады. Ә, айтпақшы, Иван деген бір орыс болған екен, өлерінің алдында «Мені кәпірлердің арасына көмбеңдер, қазақтардың қасына қойыңдар» депті өкініші мен өтінішін жасыра алмай. Ауыл адамдары не істерін білмей дағдарып, «Қой, Иван да өзіміздің ауылдікі, ол да адамның баласы ғой. Аманатқа қиянат жүрмейді» деп, айтқанын екі етпей жерлепті.
Бала кезімізде – елуінші жылдардың алғашқы жылдары ғой, ауылда электр, радио жоқ. Қант, кәмпитті көрмек түгіл атын естімеген кезім. Бір күні «Чапаевтан» нағашым Бақыт келе қалды апасымен. Маған бармақтай қоңыр бірдеңені берді. Арнайы келген соң, әкелген сыйлығы болуы керек. Маған қарағанда, көргені көп. Мен – бес жастамын, ол – анау деген алты жаста. Сондықтан өзімнен гөрі оған көбірек сенемін.
– Бұл не? – дедім қолымдағы қоп-қоңырды ары-бері айналдырып, аударып-төңкеріп.
– Шійкәләт! – деді Бақыт.
Ондай сөзді өмірі естімеген мен түсінің­кіремедім:
– Ол не?
– Кәдімгі кәмпит қой. Жеп көр…
«Кәдімгісін» түсінсем де, кәмпитін ұға алмай, барлау жасаңқырап тілімді абайлап, ақырын тигіздім. Сүт пен тарыдан басқа тәт­тіні татып көрмеген ғазиз басым оның не екенін қайдан білсін. Барлаушы тілім де еш­теңе «айта» алмай, амалсыздан басымды шайқадым:
– Мынау дәрі. Жемеймін.
Бақыт күліп, алдымен өзі шайнап-шайнап, аузын ашып көрсетті:
– Міне, сенбесең қара, осылай жейді.
«Шійкәләт» деген «дәрімен» алғаш осылай танысып едім.

ОРЫС БАЛАЛАР

Келер жылы колхоз орталығындағы жалғыз мектепке баруға алыс деп әкем «Елтайға» көшуді ұйғарды. Өйткені біз тұратын «Ленин» бір кезде жеке колхоз болғанымен, кейін «Октябрь» колхозының бір бөлімшесіне айналған. Орталықтан жеті-сегіз шақырымда.
«Октябрьдің» құрамына кірген «Елтай» мен «Молотов» колхоздары – Ақсай өзенінің бірі – күншығыс, екіншісі – күнбатыс жағында. Әкем «Елтайда» саман кірпіштен үш бөлмелі қоржын там салдырып, соған көшіп келдік. 1919 жылы ашылған Ленин атындағы орта мектеп осы ауылда. Интернаты да бар.
Бірақ мұнда да көпке дейін электр болмады. Әйтсе де мен сияқты алты жастағы кішкентай адам таң қалатын жаңалықтар бар екен. Ең біріншісі – тұңғыш рет орысты көргенім. 1916 жылғы Қарқара қырғынынан әупіріммен әзер аман қалған әжем қыңқылдасам, «орыс келе жатыр» деп қорқытатын. «Елтайға» келгенде, менен бір жас үлкен шөбере әпкем Зақан – Зағира көшенің арғы бетінде тұратын бір-екі баланы көрсетті:
– Аналар – орыстардың балалары. Сен орысша білесің бе? – деді.
«Көрмеген», «қорқатын» нәрсемді мен қайдан білейін, басымды шайқадым. Зақан қолымнан ұстап алды да, «бері кел, оларды мазақтаймыз» деп, оларға тілін шығарып, сайқымазақтана бастады. Ешкімді мазақтап көрмеген, өзімен өзі, тып-тыныш жүрген, тәртіпті «Лениннің» баласымын ғой, әпкемнің ойынан шыға қоймасам керек, арқамнан шапалақпен салып қалды:
–Немене түк білмейсің. Біздің ауылға неменеге келдіңдер өздерің? Тіліңді олай емес, былай шығар. Ой, олай емес. Немене, бұзаусың ба, салақтатпа. Олай бір, бұлай бір. «Нә-нә-нә» де.
– «Нә-нә-нә» деген не? – дедім мен таңданып.
– Өй, кеңкелес, «Нә-нә-нә» деген – нә-нә-нә! Кетші ары, сенімен ойнамаймын. Өзің ойна! – Әпкем бұлқан-талқан болып кетіп қалды.
Қасымда ешкім қалмаған соң, қарағаштар­дың арасынан жасырынып, «орыс» деген шынымен орыс па, әлде адам ба деп қарай бастадым сығалап. Өзім сияқты екі бала ойнап жүр. Бірақ сөздерін адам түсінбейді. Үйден шыққан шешемнен сұрадым:
– Зақан айтады «ана балаларды орыс» деп. Орысқа ұқсамайды ғой.
Шешем мән берген жоқ:
– Орыс емегенде кім? Бар, солармен ойна, – деді де, үйге кіріп кетті.
Әлі сығалап тұрмын. Олар мені елейтін түрі жоқ, өздерімен өздері ойнап жүр. Жүгіреді-секіреді, күледі, ұлпа топырақты жалаңаяқ шаңдатып кешеді. Кәдімгі адамның әп-әйбат баласы сияқты. Бірақ сөздері баланыкі сияқты емес, басқаша. Шаштары қорқынышты – сап-сары. Өздері әппақ. Бала сияқты сөйлесе, мен түсінер едім. Ол кезде қазақ тілінен басқа да тіл болатынын қайдан білейін…
Әлгі екі бала – мен қатарлысы Витька, үлкендеуі Сашка екенін кейін білдім. Асық, ләңгі ойнап, күресетін, жарысатын дос болдық.

ШАЙТАННЫҢ СӨЙЛЕУІ

Көшіп келген күннің ертеңіне шешем екеуміз көшенің арғы бетінде тұратын Бошбол апаның (шын аты Әсемжан екенін арада алпыс жылдан аса уақыт өткен соң, немересі Асқардан білдім) үйіне бардық. Күн ашық, сағат төрт-бестің шамасы болуы керек. Анық есімде жоқ. Екеуі әңгімелескенде, қасында қалқиып тұрудан жалығып кеттім. Бір уақытта әлдекім сөйлеп қоя берді. Жан-жағыма қараймын, ешкім көрінбейді. Тоқал тамның төбесіне қарадым – ешкім жоқ. Оның үстіне дауыс үй жақтан шығады. Ол кім, неге тығылады? Білмеймін. Көргім келді. Көрінбейтін кісіні іздеп, үйді айнала зыр жүгірдім. Ұстатпайды. Ұстатпайтыны – көрінбейді.
– Үйді айналып жүгірме, – деді шешем.
– Біреу сөйлеп тұр. Соны таба алмай жүрмін, – дедім.
– Е-е, рәдійө ғой, – деді Бошбол апа жымиып.
Түсіне алмадым: «Рәдійө» деген не: кісі ме, мал ма, зат па?
Сол екі арада дауыс тоқтап қалды, тым-тырыс. Кенет қайта сөйлеп қоя берді. Үйдің ішінде екені анық. Адамның дауысы екені де сөзсіз.
Үйге жүрексіне кірдім. Үш бөлмелі қоржын тамның ортаңғы бөлмесі. Мен кіре бергенде-ақ дауыс сап тиылған. Құлаққа ұрған танадай тыныштық. Жаңа ғана сол жақтағы бөлмеден естіліп еді. Қайда кетті?
Жалаң қабат терезе жабық. Есіктен мен кірдім. Біреудің шыққанын көргем жоқ. Еңкейіп қарадым – төсектің астында ешкім жоқ. Бұрыштағы сандықтың үстінде де, жан-жағында да… Төрге жайылған үлкен текеметтің астына құмырсқадан басқа ешкім де, ештеңе де сыймаса керек.
Бір уақытта әлдекім самбырлап қоя бергенде, дір ете қалдым. Жаңа ғана сыртта жүргенде, «үйде біреу бар шығар, ол кісінің аты «Рәдійө» ғой деп емексіген едім. Ол аға жоқ. Сонда кім сөйлеуі мүмкін.
Әрине, Сол!
Содан басқа ешкім емес.
Сол, сол! Шайтанның нағыз өзі!
Қазақша үйреніп алған Шайтан. Әне, еркек шайтан бөгеліп еді, әйел шайтан қазақша сыпылдатып, сөйлеп кетті. Қашып шығуға дәтім бармай, арбалып тұрып қалдым. Шайтандар мені баласынып тұрса керек, сөзді қойып, ән салуға кірісті. Қазақша шырқайды-ақ. У-шу. Менен жасқану былай тұрсын, қымсынуды да білмейді. Керісінше, олардан мен қаймығамын.
Жан-жағыма қарауға жүрексініп, бусанып тұрмын. «Апа-а!» деп айқғайлайын десем, даусым шықпайды. Шайтандар енді тіпті құтырып кетті. Бар даусымен айғайлап, әндетіп жатыр, сырттағылар неге білмейді? Неге жүгіріп келіп, мені дереу құтқарып алмайды? Солардан үміттеніп, тырп ете алмай қалшиған мүшкіл халімді көрген шайтандар, әрине, масайрап ән сала береді. Домбыраны қандай керемет тартады! Апам айтушы еді, шайтандар адамды алдымен қызықтырады деп. Мыналардың бәрі терезенің алдына үймелеп алып, мені алдап-арбауға кіріскен. Ең сұмдығы – өздерін адам таба алмайтындай жасырынған..
Бір уақытта тегештер ме, леген-шылапшындар ма, қасықтар ма, бірдеңелер саңғырлап-даңғырлап кетті. Бір қызығы бұл шайтандар, апам айтқандай, ешкі сияқты маңырамайды, құйрықтары шолтаңдап, ары-бері жүрмейді, қанша қарасаң да, көзге көрінбейді. Ауа сияқты. Ауызы жоқ болса да, біздің ауылдағы ата-ағаларымыздан, әпке-шешелерімізден әнді әлдеқайда әдемі айтады.
Әнге қанша қызықсам да, буын-буынымды аралап кеткен қорқыныштан тараған діріл басылмай қойды. Осылай қалқиып тұра берсем, көрінбейтін шайтандар мені ешкімге білдірмей, өздерімен бірге алып кететіні санама жеткен сәтте жандәрмен үйден атып шықтым.
– Апа, сіздің үйге шайтандар кіріп алып, өлең айтып жатыр, – дедім Бошбол апаға.
– Тек, қайдағы шайтан! Рәдійө дедім ғой, – Бошбол апа елең қылмай, әңгімесін жалғастыра берді.

РӘДІЙӨ АҒАЙ, БОШБОЛ АПА

«Е-е, Рәдійө деген кісі екен ғой. Оң жақтағы бөлмеде отырған шығар. Амандаспай кеттім» деп ұялып, қайта келдім. Ойыма орныға кеткен оң жақтағы бөлмеге кірдім. Ешкім жоқ.
– Ассалаумалійкүм, Рәдійө аға! – дедім айғайлап.
Кәрі кісілердің құлағы нашар естиді, қаттырақ сөйле деп, апам үйретіп қойған. Осылай амандасқанымда, аталар мен әжелердің барлығы да еститін, маңдайымнан иіскейтін, қолымнан сүйетін. Ал мына Рәдійө ағай қолымнан сүймек түгіл, сәлемімді алмады. Әлде әзілдеп, тығылып тұр ма? Рәдійө аға болмаса, дауыс өзінен өзі шыға бере ме, сөз өзінен өзі естіле бере ме? Әрине, мүмкін емес. Аға қазір бір тасадан шыға келеді де: «Ү-үй, мынау кімнің баласы-ей!» деп келіп құшақтайды. Мен үндемей, қос қолымды бірдей ұсынамын.
Өкінішке қарай, Рәдійө ағайым елең етпеді. Тығылған жерінен шықпай, сөйлей берді. Менімен жасырынбақ ойнағысы келе ме, көрінбейді. Ары-бері іздеп шаршадым. Үш бөлмені түгел адақтап біткенімде, анық байқағаным – дауыс сол жақтағы бөлмеден, терезенің алдынан шығады.
Сыртқа шықтым.
– Кімге айғайлап жүрсің? – Бошбол апа таңдана жымиды.
–Рәдійө ағайға «ассалаумалійкүм» десем, амандаспайды, – дедім бұртиып. Олар күліп кеп жіберді.
– Рәдійө деген адам емес, терезенің алдын­дағы кішкене жәшік, – деп түсіндірді Бошбол апа мейірлене күліп.
– Басқа жәшіктер неге солай сөйлемейді?!
– Е, бәрі рәдійө емес қой, – деп, Бошбол апа тағы күлді. Шешем екеуі сөйтіп мәз болып тұрғанда, мен үйге қайта бет алдым.
Алдымен шайтан болуға шақ қалған, содан кейін адам бола жаздаған, аға бола жаздаған, тымақтай ғана кішкене жәшікке таңдана ұза-ақ қарадым. Саңқылдаған дауыстың кідіретін де, мүдіретін де түрі жоқ. Не жөтелмейді, не су ішпейді, не тамақ сұрамайды. Ешкім көрмейді, не көрінбейді. Бірақ өзімен өзі сөйлей береді. Кімге айтып жатқаны да белгісіз. Бұл не деген ғажап! Не деген сиқыр!
Бошбол апаның үйіне қайта-қайта жүгіріп келіп, «Рәдійө» ағайдың кәдімгі радио екенін алты жастағы «дардай» кезімде қалай ұққа­ным­ды, қаншалық масаттанғанымды ешкімге айтып жеткізе алмай, әлі күнге шыдап келемін…

Бекен ЫБЫРАЙЫМ,
сыншы

Оқи отырыңыз... Авторлық мақалалар

Пікір қалдыру

Сіздің E-mail-ңыз жарияланбайды.