Ұлт мәдениетінің қазыналы ошағы

Қазақстан Республикасының Мемлекеттік орталық музейінде Елбасы Н.Назарбаевтың «Ұлы даланың жеті қыры» бағдарламасы аясында көптеген жұмыс атқарылуда. Солардың бірі – бай мәдени мұрамыз зерттеліп, зерделеніп, нәтижесінде ғылыми еңбектер мен энциклопедиялар жарық көрді. Жылдан-жылға музейлік педагогика ісінің де мазмұны байып, қанатын кеңге жаюда. Музей мамандары әртүрлі тақырыптарда экскурсия, дәріс, музейлік сабақтар жүргізіп, көне тарихымыз бен рухани мәдениетімізді насихаттауда көп еңбек сіңіруде. 

Қазақтың ұлттық этнография залы, ондағы мәдениетімізге қатысты экспонаттар, әсіресе ұлттық киім үлгілері келушілердің қызығушылығын тудырып жатады. Мәселен, музейдің қазақ ұлттық киім коллекциясының жинағы 4000-нан аса бірлікті құрайды, олардың хронологиялық қолданылу аясы XIX ғасырдың соңынан бастап XX ғасырдың басына дейінгі кезеңді қамтиды. Бұл коллекцияда ұлттық киім адамның жас ерекшелігіне байланысты этникалық, әлеуметтік сан алуандығымен берілген.
Бізді қуантатыны – соңғы кезде жастар мен жасөспірімдердің халық дәстүрлеріне көңіл бөліп, қызығу­шы­лығының артуы. Олар өз өткенін, ғасырлық дәстүрлерге қатыстылығын білуге құштарлық танытуда. Демек, бұл дәстүрді жаңғырту, оның ішінде ұлттық киім тігу мен киім кию мәдениеті қажеттілігінің туындағанын білдіреді.

Көйлек ХІХ ғ. ортасы. Жібек, шашақ, атлас. Кесте. Жалпы ұз. 135 см, жеңі 67 см, кеуделігі 56 см, етегінің шалғайы 424 см, екі иіннің аралығы 56 см.

Алдыңғы кеңес дәуірі кезеңінде ұлты­мыздың тұтастай бір буын өкіл­дері жат идеологияның әсерінен дәс­түрлі құндылықтар жүйесінен ажырай жаздаған еді. Ал сәнді дәстүрлі ұлттық киім кию «артта қалғандықтың» белгісі саналатын. Қазір заман өзгерді. Бүгінгі таңда, ұлттық мәдениет қайта жаңғырып, оның бірегейлігін ұғынған кезде, ұлттық киімге, оның таңғажайып және қайталанбас ою-өрнектеріне деген көзқарас, сана-сезім жаңғырып келеді. Ал жоғарыда айтылғандай, ұлттық киімнің күллі байлығын насихаттауға қазақстандық музейлер өз үлесін қосуда. Өйткені бүгінде музей халықтың қолданбалы өнерімен ғана емес, дәс­түрлі дүниетанымымен тығыз байланысты ұлттық киімнің түрлі үлгілері сақталған жалғыз орын десек те болады. Зерттеулер көрсетіп отырғандай, бұрын дәстүрлі киім адамның қоғам мен мәдениеттегі орнын «белгілеп» беретін. Мысалы, киіміне қарай адам туралы маңызды ақпарат алуға болатын: мүліктік және отбасылық жағдайы, рулық қатыстылығы, шұғыл­данатын ісі және т.б. Сонымен қатар киім адам денесімен ең тығыз байланысқа түсетін зат ретінде магия­лық, қорғаушылық міндетті де атқаратын. Осы мақсатта киімді толық­тыратын түрлі әшекейлер қолданылған. Сондай-ақ киім ­әше­кейлері этникалық қатыстылықты, адамның әлеуметтік мәртебесі мен жасын анықтауға арналған маңызды ақпарат та беретін еді.

Тақия. Түркіменстан. Красноводск обл. ХХ ғ.2 жарт. Пүліш, мақта мата, металл, алқа, үкі. Биік. 13 см, милық шеңб. 50 см.
Тақия. Түркіменстан. Красноводск обл. ХХ ғ.2 жарт. Пүліш, мақта мата, металл, алқа, үкі. Биік. 13 см, милық шеңб. 50 см.

Бүгінгі күні Қазақстан Республикасы Мемлекеттік орталық музей этно­графиялық экспозициясына қойыл­ған коллекцияның ішінде әйелдер киімі мен бас киімдері – камзол, көйлек, сәукеле мен тақия және т.б. ерекше назар аударады. Қазақ киімінің коллекциясына арнал­ған ғылыми-зерттеу жұмыстары нәтижесінде, олардың құрылымы, тігу әдістері, әшекейлері және басқа да ақпараттар жиналып, дәлелденген. Мәселен, музейдің 2009 жылы жарық көрген «Қазақтың дәстүрлі киім-кешегі» (иллюстрацияланған ғылыми каталог)» (ғылыми редакторы және жоба жетекшісі Нұрсан Әлімбай) атты ғылыми басылымында қазақтың дәстүрлі киімдерінің барлығына сипаттама берілген – бас киім (мұрақ, қалпақ, сәукеле, қасаба, бөрік, құлақшын, малақай, тымақ, күләпара, тақия, бөртпе, кимешек), сырт киім (бешпент, камзол, шапан, шекпен, жала, ай, күпі, тон, ішік), бой киім (көйлек, шалбар, белдемше), аяқ киім (етік, мәсі, кебіс) және т.б.
Сан ғасырлар бойы қалыптасқан киім үлгілері халқымыздың тарихи дамуы, көшпенділер дәстүрі және мәдениетімен байланысты. Киім пішіні өте ыңғайлы, табиғаттың әр мерзіміне қолайлы етіп теріден, жүннен, матадан тігілетін болған. Музейдің мәдени-білім және ғылыми-зерттеу жұмыстары аясында өткізілетін «Қазақтардың дәстүрлі киімі», «Қазақтың зергерлік бұйымдары», «Қазақ әйелдерінің киімдері», «Әке көрген оқ жонар, шеше көрген тон пішер» атты және т.б. тақырыптық экскурсиялар мен сабақтар барысында келушілер қазақ шеберлері мен ісмер тігіншілерінің қолынан шыққан бірегей көзтартар экспонаттар – керемет зергерлік бұйымдар, ер және әйел адамдардың киімдері мен бас киімдерінің әр алуан үлгілері туралы жан-жақты ақпарат ала алады.
Ұлттық киімдердің үлгілерінің сипат­тамасына қысқаша тоқта­лып өтелік. Мәселен, әйел бас киімде­рінің ішінде «сәукеле» айрықша ма­те­риал­дық құндылыққа жататыны белгілі. ҚР ОММ экспозициясына бірнеше сәукеле қойылған. «Сәукеле» – ұзатылған қыз киетін, аса бағалы, шошақ, биік төбелі ғұрыптық бас киім. Жоралық міндетті де атқаратын «сәукеле» туралы оның бөліктерінің маңызды ерекшеліктерін аңғаруға болады: күрделі пішім, ою-өрнек, әшекейлер біздің ұлттық бас киімдер жөніндегі түсінігімізді толықтыра түседі. Сонымен қатар экскурсия барысында әрбір киім-кешектің тігілуі, қолданған матасы, әшекейлері – түрлі тастар мен күміс құймалар, ою-өрнектері, т.б. туралы мол ақпарат беріледі. Демек, киім арқылы келу­ші­лердің сөздік қорын байытуға, өз ­мә­дениетіне деген қызығушылығы мен мақтаныш сезімін арттыруға да болады.
Музейдің осы және басқа да экспозициялық материалдарын ғылыми тұрғыда зерттеу мекеменің мәдени-білім беру жұмысында да кеңінен қолданылады. Соның ішінде, балаларға арналған біліми бағдарламалар аясында аталмыш киім үлгілері кеңінен насихатталып, музейлік сабақтар, дәрістер, шеберлік сыныптар арқылы олардың шығармашылық қабілетін оятады. Сабақ аясында балалардың ойлау қабілетін арттыру мақсатында киім мен әшекей бұйымдардың өз дизайндарының суретін салу, қуыр­шақ жасау, оларға дәстүрлі киім киіндіру, ши тоқу, жүн түту, жіп иіру, т.б. іс-әрекеттер ұсынылады. Сол арқылы киім, әшекей бұйымдардың қазақша атауларын да еске түсіреді. Демек, музейлік сабақтар мен экскурсиялар қазақ мәдениетінің дәстүрлі заттарының көптеген ұғымдары мен атауларын меңгеруге мүмкіндік беріп, балалардың тіл байлығын жетілдіреді. Яғни музей – төл мәдениетімізді ғана емес, ана тілінің байлығын да үйрететін ақпараттық және білім беру орталықтарының бірі.
Ұлттық құндылықтарды насихаттап, болашақ ұрпақтың бойына сіңіру жолында музей қызметкерлері алдағы уақытта да өз жұмысын жалғастыра бермек.

Ғалия Теміртон,
ҚР МОМ директорының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары

Бибіфатима Бағдәулетова,
Экскурсия жүргізу бөлімінің жетекшісі

Оқи отырыңыз... Авторлық мақалалар

Пікір қалдыру

Сіздің E-mail-ңыз жарияланбайды.