Азамат ШАРҒЫН, актер: Балаларымның көзіне тура қарағым келеді

«Ана тілі»: Шығармашылық өмі­ріңізде қандай жаңалық болып жатыр?
Азамат Шарғын: Мен араға біраз жыл салып, екінші жоғары білім, кино режиссері мамандығын алуға ниеттенгем. Өз шығармашылығымнан бөлек, сол бағытта дипломдық жұмысымды қорғауға дайындалып жүрмін. ­Сценарий жазу үстіндеміз. Талап бойын­ша қысқа не толықметражды кино түсіруім керек. Бұл – міндетті тапсырма.
Ал актерлікке келсек, наурыз ­айында шыққан, Рүстем Әбдіраштың «Қазақ хандығы», «Алтын Тақ» фильмінде Сібір ханы Ибақты сомдадым.­ Актер үшін рөлдің үлкен-кішісі болмайды. Мен өзім эпизодтық рөлге де ас-суымды тыя тұрып, тиянақты дайындалып әдеттенгенмін. Күзде Ақан Сатаевтың «Томирис» тарихи картинасы экранға шығады. Онда Аримас тайпасының Батпай есімді сақ көсемін сомдаймын. Сондай-ақ жыл сайын бірлі-жарым телехикаяларға түсіп тұрамыз. Он жылдан аса уақыт дубляжда қызмет жасадым, қазіргі күні дубляжға бұрынғыдай жиі бара бермеймін. Соңғы дыбыстағаным – «31» арнадан берілген түріктің «Өшпес махаббат» телехикаясы. Басты рөлдегі Кемалды қазақша сөйлеттім. ­Содан кейін дубляжды қойдым десем де болады. Тек арнайы шақырған, уақытты көп алмайтын материалдарды дыбыстауға ғана келісім беремін.
«Ана тілі»: Сіз сомдаған кейіп­кер­лер, көбінесе, мінезді болып келеді. Ал Азамат Шарғын сомдауға келіспейтін образдар бар ма?
Азамат Шарғын: Сауалыңыз өте орынды. Бірде мені тырнағын, қасын бояйтын жігіттің рөліне түсуге шақырды. Бұл рөлден саналы түрде бас тарттым, бармадым. Ондай рөлдер мен үшін жат, мен ғана емес, адамзат үшін де жат деп түсінемін, оның үстіне мен де перзент өсіріп отырған әкемін… Қанша жерден өнер деп қарасақ та, балаларымның бетіне тура қарағым келеді. «Әр кәллада бір қиял» деген сияқты, әр режиссердің басында қандай қиял бар екенін кім білсін? Олардың қиялдарының жемісі болуға құлқым жоқ. Актер болған соң, қандай рөл берілсе де сомдауы керек деп жатады. Мүмкін, діні, ділі, дүниетанымы басқа ұлттың актерлері үшін қандай рөл болса да бәрібір шығар, бірақ мен өзімді ең алдымен актер емес, адаммын деп танимын. Сондықтан адам табиғатына жат, шектен шыққан рөлдерді ешқашан сомдамауға тырысып келемін, жай әзіл үшін десе де, тіпті биік өнер үшін десе де. «Бояушы бояушы десе сақалын бояйтындар» да жетерлік. Әркім өз дүниетаным, түсінігіне қарай әрекет етеді.
«Ана тілі»: Бір кездері «Хабар» арнасында «Нүкте» телебағдарламасын жүргізіп, тележүргізушілік жолға түскен едіңіз. Қалай екен?
Азамат Шарғын: Көрерменге ұна­ған болу керек. Өзіме ұнаған жоқ. Авторлық бағдарлама болмаса, өзгенің айтқанына көніп, айдауына жүре алмайтынымды түсіндім. Бүгінгі күні маған ойын-сауық не саяси-әлеуметтік тақырыптан гөрі, танымдық бағдарламалар жақын. Мысалы, кино, театр, мәдениет саяса­тының жалауын тіктейтін құнды­лықтар. Көрерменмен ой бөліскің келсе, пікірлескің келсе, дұрысы, өзіңді қызықтыратын, аз да болса білетін тақырыпты таңдаған абзал екен. Айтамын, ой бөлісемін десең, әлеуметтік желі дайын тұр. Ешкімге күніңді қаратпай-ақ, формасы тың, қызықты, шынайы дүние ойлап тап та, сөйлесе бер. «Нүкте» бағ­дар­ламасын жүргізгеннен түйген ойым осы.
«Ана тілі»: Қазір кино, театр актерлерінің ішінде той тізгінін ұстап, асабалыққа бет бұрғандар көп. Сіз той мәдениетіне қалай қарайсыз?
Азамат Шарғын: Мен той жүр­гіз­беймін. Мүлде жүргізіп көрмеппін. Қызығушылық, ішкі қажеттілік жоқ. «Табысы жақсы ғой, дауысың, сойың келіп тұр, неге жүргізбейсің? Өзіміз үйретеміз» деп, асабалықты меңгерген кей дос-бауырлар әлі де үгіттейді. Жан дүниең жат санап тұрса, кім не айтса да бара алмайды екенсің. Той жүргізу тұрмақ, шақырған жерге кейде әзер барамын. Жақын көретін ­достармен қалжыңдасып, ой бөліскенді ұнатамын. Бірақ ойын-той, сауық-сайран, арзан күлкі, ыржаң-тыржаң тірлікке жоқпын. Ара-тұра концерт жүргіземін. Онда да ниетім соқса ғана…
«Ана тілі»: Бүгінде танымал актер­лердің бірісіз, көрермен сізді көптеген телесериал арқылы таниды. Өнерге деген қызығушылығыңыз қай кезден басталды?
Азамат Шарғын: Бала кезімде ­актер боламын деп ойламадым, тіпті Өнер академиясының бар екенін де білмейтінмін. Бәлкім, үйде өнер адамдары болмағандықтан шығар… Оқушы кезімде мектептегі бір қойылымға сценарий жазғаным есімде. Сонда сынып жетекшім Тұрахан апай ­«Азамат өскенде драматург болады» деп айтқан болатын. Ол кезде драматург деген сөзді де түсінбеймін. Іштей, әскери училищеге тапсырсам, әскери маман болсам деп жүретінмін. Өнерге келуіме жеңгем, «Қазақ радиосының» дикторы Бағдагүл Рахметқызы себеп болды. 8-сыныпта оқып жүргенде, Өнер академиясы бар екенін айтып, «сонда оқуға алып барамын» дейтін. Ол сөзге аса мән бермедім. Мектеп бітірген соң, бір жыл ешқайда оқуға тапсырмадым, қалаға келіп, кірпіш құятын цехта жұмыс істедім. Келесі жылы жеңгем академияға ертіп келді. Алайда актерлік курстың құжат қабылдайтын уақыты өтіп кетіпті. Тек кинофакультеттің жаңадан ашылған продюсерлік курсына ғана қабылдап жатыр екен. Құжат тапсырдым, ең қызығы, оқуға түсіп кеттім. Жатақханада актерлік мамандықта оқитын балалардың өнерін көрген соң, актер мамандығына қызығушылығым оянды. Көп ұзамай, белгілі бір ­себептермен, оқудан шығарып жіберді. Сөйтіп, академияға іргелес мейрам­ханаға күзетші болып жұмысқа тұрдым. Ол түнгі 12-де жабылады. Жатақ­ханада бірге тұрған актер балаларды алдын ала шақырып қоямын. Себебі аспаздар артылған тамақтың бәрін қалдырып кететін. Сөйтіп, достарым қарындарын тойдырады, әрі маған актерлікті үйретеді. Сөйтіп, өлең, мысал оқуды, этюд жасауды үйрендім. Келесі жылы актерлікке тапсырдым. Кімнің кім екенін білмейсің, ешкімді танымайсың. Бір есікте Тасболат ­Омаров, екіншісінде Рахилям­ ­Машурова, тағы бірінде Болат Атабаевтың есімі жазылып тұр. «Қайсысына кірсем екен?» деп тұрғанда, Айгүл деген таныс қыз кезіге кетті. Ол да актерлікке тапсыруға келген екен. Маған «Болат Атабаев өте мықты маман деп естідім, сол кісіге тапсырып көрейік» деді. Тап­сырдық. Құдай сәтін салып тұр­ған шығар, екеуміз де оқуға түсіп кеттік.
«Ана тілі»: Солайша, әйгілі Болат Атабаевтың шәкірті атандыңыз…
Азамат Шарғын: Болат ағаның курсына 2003 жылы қабылдандық.
Алғашқы сабағынан-ақ, еш қалыпқа сыймайтын ойларымен үйіріп алды. Ауырсақ та сабағынан қалмайтынбыз. Бізді еркін ойлы, қандай жағдай болмасын өз пікірімізді білдіруден жасқанбауға үйретті. «Педагогика – бала тәрбиелеу ғылымы. Ол жоғары оқу орындарында жарамайды. Балабақша мен мектепте ғана жарамды. Ал жоғары оқу орындарында андрагогика тәсілі қолданылуы тиіс. Ол да тәрбиелеу ғылымы, тәсілі – студентке бала деп қарамау, керісінше, әріптес көру, ортақ түсіністік табу, қолдау, білгеніңмен бөлісу. Дамыған елдерде баяғыдан осы тәсілмен жұмыс істейді» деп отыратын. Содан болар, біздің курс ерекше болды. Ұстаздардан жасқанбай, ой-пікірімізді ашық білдіретінбіз. Болат ағаның бар ойы театр өнерін дамыту, жаңа белеске алып шығу болатын. Сол жылдары-ақ «Театр өнері бір орында тұр, кино, ­сурет, музыка – бәрі дамып кетті» дегенді жиі айтатын.
«Ана тілі»: Ұстазыңыз құрған «Ақсарай» театрының құрамына актер болып қалай қабылдандыңыз?
Азамат Шарғын: Бұл театрды ұстазымыз бізбен, өзі оқытқан бүкіл курстың түлектерімен құрды деуге болады. 2006 жылы «Ақсарай» мюзикл театры құрылды. Респуб­лика сарайында­ «Қыз Жібек» қойылымымен ресми ашылуын жасады. Аз уақыттың ішінде Қазақстанның көптеген қаласын аралап, Тбилиси,­ Ашхабадта фестивальдарға қатысып, көпшілік көрерменге танылып үлгерді. «Ақсарай» театр әлеміне жаңа леп, өзгеше бет-бейне алып келді десем, қателеспеймін. Спектакльдерде режиссерлік форма, терең ой мен мұндалап тұратын. «Қыз Жібек», «Махаббат пен Зұлымдық», «Көшкін» қойылымдарын барған жерлерде көрерменнің сұрауы ­бойынша қайталап қойған кездеріміз де болды. Театрымыздың басқалардан ерекшелігі – күңіренген, қайғы жұтқан немесе тәтті дауыс, жөнсіз айғай сияқты штамптан ада, кәсіби режиссер, хормейстер, балетмейс­тер, жас әрі шынайы актерлар жиналған ұжым болдық. «Ақсарай» театрының іздегені – сахнадан ақыл айтатын, «Біріншіден, не жаман?­ Екіншіден, не жаман?» дейтін «даналық» театр болу емес, жеткізілген ойдан көрермен өзі шешім қабылдайтындай «жаңалық» театр болу еді.
2009 жылдан бастап театрдың әлеуметтік жағдайы нашарлай бастады. Жылға жуық қаржысыз жұмыс істедік. Театрды сақтап қалу үшін Болат аға барын салды. Біз де төккен теріміздің желге ұшқанын қаламадық. Кейіннен ұста­зымнан рұқсат сұрап, дубляж саласына кеттім.
«Ана тілі»: Дубляжға өз қалауыңыз­бен кеттіңіз бе, әлде басқа театрларға көңіліңіз толмады ма?
Азамат Шарғын: Қазақта «жоқшы» деген ұғым бар. Мал-жанын жоғалтып не ұрлатып, соны таппай жүрген, яғни жоқ іздеп жүрген адамды айтады. Мал деген қазақ үшін, өмірінің бір бөлшегі, құнды дүниесі. Сол түсінікке байланыстыра айтсақ, біз құрған «Ақсарай» театрының, іздеген «жоғы» басқа да, өзге театрлар­дың іздеген «жоғы» мүлде басқа болып көрінеді. Мен үшін әлі де солай. Сондықтан іздеген «жоғымның» ол жерде емес екенін көре тұра, біле тұра несіне барамын? Қысқасы, басқа театрларға баруға тіпті де құлқым болмады.
Ал дубляж саласына баруыма ­себеп те, қызығушылық та болды. ­Студент кезімде Тоқтарбек Қамшыбай дейтін белгілі дубляж режиссерінен тәлім алып, түріктердің «Қыналы қар» сериалындағы Әли мұғалім мен Қамбарды дыбыстауға атсалысқанмын. Дубляж өнері оңай шаруа емес. Екінің бірі, егіздің сыңары дубляжда жұмыс істей алмайды. Ұзақ уақыт үйретуге режиссерлердің уақыты тығыз. Дуб­ляжға бейімің болмаса, қойған талаптарын аз уақытта меңгеріп кете алмасаң, қабілетің жетпесе, ешкім сені әлдилеп отырмайды. Негізі бізде ондай мамандық бар ма, нақты білмедім. Бар болса, 10 жылдан астам жұмыс уақытымда «дубляж мамандығын арнайы оқып келіп отырмын» деген бірде-бір дубляж актерін көрмедім. Бәрі – театр және кино мамандығын бітірген қыз-жігіттер. Шетелдерде бұл мамандықты арнайы оқытады деп естідім. Сондықтан да ол жақта біз сияқты театр, кино актерлеріне ­дубляж саласында сұраныс аз, өз кәсіби маман­дары бар. Бізде қабілеті бар актерлерден жасақтайды. О ­бастан солай. Бұрындары бұл саланың ­дамуына өз үлестерін қосып, өшпес із қалдырып кеткен Әнуар Молдабеков, Атагелді Смайылов, Мәкіл Құланбаев, Фарида Шәріпова, Мұхтар Бақтыгереев сынды тұлғалардың бәрі театр және кино актерлері.
Бүгінде дубляж саласында жүр­геніме 10 жылдан асыпты. Осы жылдар ішінде «Қазақфильм» киностудиясы, «Қазақстан» ұлттық арнасы, «Хабар», «31», «Астана» арналары бар, бәрін қосқанда жүздеген мульт­фильм, деректі және көркем фильм­дер, телехикаяларды дыбыстауға қа­тысып­пын. Жоғарыда аты аталған өнер майталмандарының ізін жалғап, қазақ дубляж өнерінің өркендеуіне болмашы ғана септігім тиген болса, соның өзі – мен үшін үлкен қуаныш, жеңіс. Дубляж өнері – үлкен мектеп. Бұл өнерге бергенімнен, алғаным көп болды. Қыр-сырына қанықтым. Осы керемет өнерге баулыған ұстаздарым Тоқтарбек Қамшыбай, Эльмира Бауыржанқызына алғысым ерекше. Он жылдан аса үзеңгілес болған, даму­ыма себепкер болған, экранның артында көрінбей отырғандарымен қазақ киносына, дубляжына әлі де өлшеусіз еңбек етіп жатқан әріптестерім Бекен Сәбенұлы, Азамат Қанапия, Абай Досжан, Ерғали Төлебаев, Қайрат Әділгерей, Жанар Шабақова, Әлима Қайырбекқызы, Гүлнар Сматоваларға рақмет! Дубляждан қазіргі оқып жатқан мамандығыма тигізер септігі мол тәжірибе жинадым десем де болады.
«Ана тілі»: Он жылдан бері театрмен байланысыңызды үзіп алмадыңыз ба? Театрға қаншалықты жиі барасыз?
Азамат Шарғын: Қазір жиі болмаса да, театрдағы премьераларға өзім жақсы көретін, өнерін құрметтейтін аға-әпкелерімнің жасаған рөлдерін көру үшін барып тұрамын. Бірақ көбіне қойылымдардан әсер ала алмаймын, жаңалық жоқ. «Сол баяғы баяғы, Байқожаның таяғы». Кейде­ спектакль көріп отырып, Болат ағаның «Кірпіш болса, раствор жоқ, раствор болса, кірпіш жоқ» деген сөзі есіме түседі. Мемлекеттік тапсырыс­пен қойылатын мәнсіз қойылымдар, тәуелді режиссерлер, сол режиссерлерге ой-пікірін еркін білдіре алмайтын актерлер ұжымдасқан ортада биік өнер тууы мүмкін емес деген ойдамын. Бәлкім, Болат ағаның дүниелеріндегі терең ойды, тың форма, мәнді іздейтін болармын, соны таба алмағаннан осындай пікірде шығармын. Әрине, бәрі бірдей Атабаев болуы шарт емес. Дегенмен, 15 жыл өтті ғой. Қойылымда да, ойында да сол бәз баяғы өрнек. Бұл – даму жоқ, өзгеріс жоқ деген сөз.


«Ана тілі»: Бүгінде кино саласында жүрген сіз үшін театрдың өміріңізде алатын орны қандай?
Азамат Шарғын: «Тәшкен көрген жігіт» дегендей, театр көрген, сахна сырын аз да болса сезінген актер ретінде білерім, кәсіби актер үшін театрдың орны бөлек. Оның киноға бергісіз артықшылықтары, өз ләззаты бар. Көрермен үшін де, актер үшін де. Кино – артық-кем тұсы жонылып, екшеліп, көркемделіп барып ұсынылатын өнім. Актер ойды жеткізе алмаса не қателессе, режиссердің көңілінен шықпайынша, сахнаны қайталап түсіре береді. Ал театрда қателікке орын жоқ. Спектакль – тірі ағза, тірі процесс. Бастан-аяқ кейіпкерің мен көрермен арасындағы жіпті үзбеуің керек. Театр – ұжымдық өнер. Футбол сияқты. Қойылымда жалғыз актерге не режиссерге ғана сенім артылса, Мессиге сеніп «Ливер­пульдан» тас-талқаны шыққан «Барсе­лонаның» күйін кешеді. Сондықтан да ұжымда әрбір маман маңызды.
Ал егер пьесаға тың форма беріліп, суретші ойлы шешімдерімен толық­тырса, актерлер сол берілген жағдайда шынайы өмір сүре білсе, сендірсе… онда көрермендер театрдан да киноға бергісіз әсер алып шығатынына сенімдімін.
«Ана тілі»: Сонда елімізде сіздің көңіліңізден шығатын театр жоқ па?
Азамат Шарғын: Маған көрнекті режиссер Нұрғанат Жақыпбай ағамыз басқаратын Елордамыздағы ­«Жастар» театры ұнайды. Оларда ізденіс бар. Бір-екі қойылымдарын көрдім. ­Режиссер мен актер арасындағы өзара байланыс, түсіністік, іске адалдық, ауызбіршілік – бәрі айқын көрініп тұр. Істеріне адал ұжым.
Данияр Базарқұлов пен Дина ­Жұма­баеваның жаңа өрнек іздеп, өзгеріске ұмтылып жатқандары қызықтырады. Сондай бастамаларды мемлекет қолдаса, дамытса екен деймін. Интернет, технология заманындағы көрер­меннің ой-танымы алға шығып кеткен. Көп ойланады, ізденеді. Оларға уақытпен қатарласа шапқан арт-хаус, интеллектуалды дүниелер қажет.
«Ана тілі»: Сол «қажетті» қалай толтырамыз? Өнер саласын дамыту үшін не істеу керек?
Азамат Шарғын: Құдай бере салған Димаш деген бауырымыз бар, Құдайбергенов! Сол Димаш әлем бойынша көптеген тыңдарманның ән өнеріне деген көзқарасын өзгертті, таным-талғам деңгейлерін тағы да біраз жерге, зау биікке көтеріп ­тастады, әннің құдіретін сезіндірді. Жеке өз басыма, кәсіби маманның сезініп салған әні кино көргендей, тамаша кітап оқығандай ғажап әсерге бөлей алатындығына көзімді жеткізді. Абай бабамыз қара сөзінде: «Сократқа у берген, Ғайсаны дарға асқан, Пайғамбарымызды түйенің жемтігіне көмген кім? Ол – көп, демек, көпте ақыл жоқ. Ебін тап та, жөнге сал» дейді. Айтпағы, шығарма, қойылым, кино, ән болсын, «Көптің жетегіне ермеңдер, ебін тауып жетектеңдер, талғам-танымын өсіріңдер, дұрыс бағытты сілтеңдер» деп тұр емес пе?
Өнердің қай саласына да, ол мейлі кино, сурет, музыка, театр болсын, халықтың сол өнерге деген таным-талғамын биіктететін, құнды ойларымен бөлісетін, дамуға, өзгеруге септігін тигізетін Димаш сияқты кәсіби, еркін ойлы мамандар керек.
«Ана тілі»: Ал қазіргі режиссер­лердің ішінен кімнің еңбегі көңіліңіз­ден шығады?
Азамат Шарғын: Өзімізден Эмир Байғазиннің, Шәрипа Оразбаеваның ізденістері қызықтырады. Шетелдік­терден Бергман, Тарковский, қыс­қасы, «соқыр тауыққа бәрі таң» де­мек­ші, ізденіс үстінде жүрген маған дәл қазір бәрі таң болып тұр…
«Ана тілі»: Өзіңіз де кинорежис­серлік білім алып жатыр екенсіз? Қолға диплом алған соң, қандай фильм түсіру ойыңызда бар?
Азамат Шарғын: Барынша ізденіп, кәсібилікке жетіп, кино арқылы, құнды ойлар айтқым келеді. Менің таным­ымда кино – ойын-сауық, болмаса идеология құралы ғана емес, сондай-ақ адам жанын үңги алар, тұңғиығына үңіле алар құрал. Ал режиссер – білген-түйгенін сол құрал арқылы көрерменге жеткізуші, бөлісуші. Кинода екі сүрлеу бар. Бірі – авторлық, екіншісі – жанрлық. Автордың іздегені – жан азығы, жанрдың көздегені – тән азығы деп түсінемін.
«Ана тілі»: Демек, сізді авторлық кинодан көретін боламыз?
Азамат Шарғын: Бұйырса дейік… Қолдан келе ме? Әлі белгісіз. «Ұстаздан шәкірт озар» деген сөз бар. Бұл жердегі озуды – даму деп түсінемін. Болат ағаның бізге берген білімін, жеткізген ойларын ойласам, дым бітірмей жүргеніме қысылам, қынжылам, өзіме көңілім толмайды. Демек, дамымадым. Ізденбедім. Кинорежиссер болуға жетелеген осы ой болар, бәлкім? Ағайдың арманы – біздің дамығанымыз, өзінен оза шапқанымыз еді. «Даму деген, мен 10 жылда жеткенге, сендер 5 жылда, ал балаларың 2 жылда жетуі керек» деп отыратын. Ол кісі мен үшін, тек ұстаз ғана емес, екінші әкемдей. Ал бала болмашы жетістігін әкесіне көрсеткісі, оң бағасын, батасын алғысы келіп тұрады ғой? Мен де ұстазымның оң бағасын алғым келеді. Көрсеткен бағытының, берген білімінің зая кетпегенін көрсеткім келеді. Бірақ қолымнан келе қояр ма? Өре-танымым жете ме? Білмеймін. Білетінім, талпынып көремін. Шерхан Мұртаза атамыз 60-қа толғанда, Оралхан Бөкей: «Аға, сіз менің ұстазымсыз! Мен сізге шәкірт болғанымды мақтан тұтам! Міне, сіз алпыс деген асуға шықтыңыз. Төменге қараңызшы, Аға, мен көрінем бе екем?» деп хат жазған екен. Яғни ұстазынан: «Даму, жылжу бар ма менде?» деп сұрап тұр ғой. Мен де бір күндері Оралхан Бөкей секілді хат жазғым келеді.
«Ана тілі»: Шығармашылығыңызға табыс тілеймін! Сүбелі сұхба­тыңызға рақмет!

Сұхбаттасқан
Әсел САРҚЫТ

Оқи отырыңыз... Авторлық мақалалар

Пікір қалдыру

Сіздің E-mail-ңыз жарияланбайды.