Ғылым ордасында

Серік ҚИРАБАЕВ,
академик, Мемлекеттік
сыйлықтың лауреаты

1988 жылдың күзі. ҚазПИ-де проректорлықтан босағаннан кейін, кафедра меңгерушісі болып істеп жатқам. 1987 жылдың наурызында алпысқа толып, арнаулы жеке қаулымен «Халықтар достығы» орденін алдым. Өзіме тән қанағатшылдығыммен, осы тағдырыма да ризалық кейіппен «Алатау» шипажайына демалуға кеттім. Әлия екеуміз. Бір күні академияның Әдебиет және өнер институтының бір-екі жігіті келді. «Арнайы сізге келдік» деген соң, әңгімелестік. Горбачевтің демократиясы партияның кадрды сапырылыстыруына тыйым салған тұс. Әр жерде баламалы сайлаулар өткізіліп, басшыларын ұжымның өзі сайлау салты кіре бастаған. Қазақ университеті бұрынғы
ректорын босатып, демократиялық жолмен Мейірхан Әбділдинді ­ректор етіп сайлаған. Ендігі кезек Әдебиет және өнер институтына түсіпті. Бұрын мемлекеттік Баспа, полиграфия және кітап саудасы комитетінің төрағасы болған Шериаздан Елеукеновті ОК Әдебиет және өнер институтына Мүсілім Базарбаевтың орнына жіберіп еді. Ғылым кандидаты бұл орынға лайық емес деген сылтаумен оны босатуды ұйғарыпты. Баламалы сайлау өтпекші екен. Институттың бас көтерер жігіттері мен қыздары ақылдасып, «ОК бұл күнге шейін әркімді бір жіберіп, өктемдік жасап еді. Енді шын сайлау болса, өз қалағанымызды сайлап алайық» деп кеңесіпті. Талай адамның аттары аталыпты. Біреу менің де атымды атаса керек. Сонымен, өздері талқылап, «егер ол кісі келетін болса, соны қолдайық» деп, орталарынан маған екі өкіл жіберіпті. «Байқауға түсуге арыз беру керек» деді олар. Мен ойландым. «Жасың алпыстан асқанда бастықтық іздеп нең бар, жұмысыңды жазып, сабағыңды беріп, тыныштығыңды ойлап жатпаймысың» дейді бір ой. Екінші ой: «Қой, ұжымның ұсынысы болса, оны сыйла. Тәуекел. Қолынан іс келмейтін адамша партия одан бір, бұдан бір допша лақтырып еді, сайласа, мынаны да істеп көр.

Өзің білетін институт, өзіңнің ­ғы­лымың» деп, оған қарсы дәлел айтады. Ақыры жігіттердің өздерімен ақылдасып, соңғы ойға тоқтадық. Газетте байқау туралы хабар шығып та қойыпты. Оған Рахманқұл Бердібаев, Зейнолла Қабдолов, Рымғали Нұрғалиев, Файзолла Оразаев арыз беріпті. Мен де барып құжат тапсырдым. ­Шериаздан Елеукенов те қайта арыз беруге ұмтылған екен. Оны «кандидатсың» деп, қабылдамапты. Институт ұжымының жиналысы Мұхтар Әуезов музейінде өтті. Сайлауға түсетін адамдар өз бағдарламасын ұсынады екен. Әуелі Бердібаев, ­сонан соң Қабдолов сөйледі. Келесі кезекте мені шақырды. Менің дайын­дап алған үлкен бағдарламам да жоқ болатын. ­Ондай ­жоспарды ұжыммен ақылдаса отырып, әдебиет туралы ғылымның кешегі, бүгінгі жай-күйін толық барлап барып жасау ­керек. Мен тура солай деп айттым. Сөйттім де, әдебиет ғылымына көптен араласып жүрген, оның жағдайымен таныс адам ретінде «Қазіргі күйіміз қалай? Енді не істеу керек?» деген бағытта кейбір ойларыммен бөлістім. Қайта құру кезінде істі жаңартудың негізгі салмағы адамға, кадрға түсетініне, кадрларды іріктеп тәрбиелеу, адаммен жұмыс істеу, ұжымның моральдық-психологиялық жағдайын жақсарту жағдайларына тоқталдым. Ғылым докторларының аздығын, жас мөлшері жағынан олардың әлі де 60-тан төмен түспей тұрғанын айтып, бұл бағытта жұмыс істейтіндерге әрқашан қолдау жасалатынына, өз құрдастарымның ішінде бірінші боп докторлық қорғап, өзімнен кейін қорғағандарға осы күнге дейін таршылық жасамағанымды, қызғаншақтық, біреуге болмасын деген ниетімнің жоқтығын білетіндер осында аз емес деп өздеріне сілтедім. Ғылыми жұмыстардың сапасын көтеріп, қазір алға қойылып отырған «ақтаңдақтардың» орнын толтыру жөніндегі ойларымды ортаға салдым. Қайта құру дәуірі талаптарынан туындайтын әр кезең әдебиеттерін зерттеудің олқы тұстарын толтыру қажеттігін сөз еттім. Қайта құру жариялылықты керек ететінін ескере отырып, егер маған сенім көрсетілсе, істің бәрі ұжыммен ақылдасып шешілетініне сендірдім. Жұрт ду қол шапалақтады. Менің артық уәде бермей, демократия шеңберінде нақты шындықты айтқаныма риза болды-ау деймін. Онда көпірте сөйлеу, көп уәде беру сияқты жайлар да байқалып жатты.
Сайлаудың қорытындысында ең көп ­дауыс алған мен болып шықтым. Байқаймын, институт ұжымы қорытындыға қана­ғаттанған сияқты, есеп шыққан кезде тағы да қол шапалақтады. Сайлаудың екінші туры академияның Қоғамдық ғылымдар бөлімшесінде өтпек. «Шешінген судан тайынбас». Институттағы сайлаудан кейінгі жалпы жағдайды білу мақсатымен академия президенті Өмірзақ Сұлтанғазин мен вице-президенті Жабайхан Әбділдинге кіріп шықтым. Ол кісілер естіп отыр екен. Институт ұжымының мұндай шешімге келгенін қанағаттанғандықпен қарсы алыпты. «Сіз келсеңіз, жарар еді. Сізді білеміз ғой. Бірақ сайлауға араласа алмаймыз. Бәрі демокра­тиялық жолмен шешіледі» деді олар. Қоғамдық ғылымдар бөлімшесі де қызу өтті. Өзеуреп сөйлеп, белгілі біреуді қолдаушылар да табылды. Мен ешкімді дайындаған жоқпын. Қанша дегенмен, демократияға бет бұрған заманда жігіттердің бәрі де адамдық тұрғыда бағаланып, «Кімнің қолынан не келеді?» дегенді ойланған болу керек. Қорытынды дауыс беру менің пайдама шешілді. Сөйтіп, мен директор болдым. Өмірзақ пен Жабайхан қабылдады. Жұмыс жайы, міндеттер жөнінде айтты. «Осы инс­титут ұжымында арыз көп. Соны тоқтатуға күш салыңыз» деді. Жабайхан орныма әкеліп отырғызды. Бұл институтта менің не істегенімді білетін адамдардың көбі әлі де бар. Бұл – партияның да беті бері қарап (оған Өзбекәлі Жәнібековтің ОК хатшысы болып келуі де әсер етті), әдебиеттің ақтаңдақ парақтарын қайта қарауға мүм­кіндік берген кезі еді. Ахмет Байтұрсынов, Шәкәрім Құдайбердиев, Мағжан Жұмабаев, Жүсіпбек Аймауытовтардың ісі, мұрасы жөнінде комиссия құрылған. Мен сол комиссияға мүше болып қатыса бастап едім. Енді директор болған соң, жұмыстың бар салмағын көтеруге тура келді. Олардан қалған мұра жыртылып, жоғалып, бірі бар, бірі жоқ, шашылып кеткен екен. Оларды іздестіріп, Мәскеу, Ленинград, Омбы, Қазан, Орынбор кітапханалары мен архивтеріне кісі жібердік. Сөйтіп, олардың шығармаларын түгел оқып, қорытынды пікір жаздық. Оларды ақтау жөніндегі қаулы шығысымен, кітаптарын баспаға дайын­дадық. 1988 жылдың аяғында ресми ақ­талған жазушылардың алғашқы жинақтары 1989 жылы-ақ баспадан шығып, халыққа тарады. Ақталған жазушылардың мұрасы жайындағы ғылыми талдау жұмыстары да кітаптарын баспаға дайындау ісімен қатар жүргізілді. Кітаптарға алғысөз көлемінде мақалалар жазылды. Екі-үш жылдың шамасында Шәкәрімнің, Жүсіпбектің, Мағжанның шығармашылығы туралы монографиялар басылды. Сәл кейінірек бұл топқа Міржақып Дулатов қосылды. Әдебиеттің ақтаңдақ беттерін толтыру мұнымен шектелмейтін еді. Институттың негізгі ғылыми жұмысы бұрын коммунистік идеологияға сәйкес келмей жабылып қалған әдебиеттік туындыларды қайта көтеру, ­жинап, бастыру, зерттеу, сол арқылы қазақ әдебиетінің ұзақ дәуірлердегі тарихы жайлы толық, жаңа көзқарас қалыптастырумен байланысты жүргізілді. Ақтаңдақтар проблемасы бүкіл әдебиет тарихын, қазақтың ұлттық мұрасын түгел қамтыған болып шықты. Фольклорлық мұраның көп бөлігі феодалдық салт-сананы, дінді уағыздайды, үстем тап өкілдерін мадақтайды деген сылтаумен қолданыстан шығып қалыпты. Көне дәуірлерден бастау алатын елдің тәуелсіздігі мен басқыншылыққа қарсы күрес идеясын жырлаған әдебиет «ұлтшыл» деп табылған. Біраз ақын-жазушылардың аттарын атауға тыйым салынған. Кеңес жылдарында жаңа әдебиеттің негізін салған классиктеріміз «буржуазияшыл, ұлтшыл», «халық жауы» атанған. Осылардың бәрін түгендеп алу керек болды. Осыған байланысты бұрын жоспарланып қойған қазақ әдебиетінің көп томдық тарихын жасау ісі кейінге ысырылды. Оған біраз дайындық жасап алуды ұйғардық. Институт ғалымдары осы саладағы үлкен жұмысқа жегілді. Олар көне мұралар мен ақталған ақын-жазушылардың шығармаларын жинап бастырды. Олардың өмірі мен еңбектері жайлы зерттеулер, мәтіндерге ғылыми түсініктер жазды. Қазақтың әдеби-мәдени мұрасының мол байлығын қайта бағалаудың ғылыми тұжырымдамасы жасалды. Оларға бүгінгі тәуелсіз елдің мүддесі мен тұтастығы тұрғысынан қарап, зерттеуге ұмтылдық. Бұл жолда бір қиындық тудырған мәселе – бір кезде осы мұраларға тыйым салған партия қаулыларының күшін жою еді. Партия әлі бар, қызмет істеп, үстемдік жасап тұрған кезде оның шешімдеріне қайшы жұмыс істеу де оңай емес-ті. Мәскеудің Орталық Комитеті кейбір қаулылардың күшін ­жоятын жаңа қаулы («Ленинград», «Звезда» журналдары туралы) қабылдады. Осы үлгімен 1947 жылғы Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің «Қазақ КСР Ғылым академиясының Тіл және әдебиет институтының жұмысындағы саяси-өрескел қателіктер туралы» қаулысының (1947) күшін жою туралы мәселе көтердік. Бұл мәселені Орталық Комитетке шықпас бұрын институттың белді ғалымдарымен ақылдасып, Ғылыми кеңеске шығардық. Кеңестің шешімін Ғылым академиясының президиумына жеткіздік. Сол арқылы Орталық Комитетке шығу мақсатын қойдық. Алайда академия басшылығы бұл мәселеде шешімділік танытпады. – Мұндай мәселені Ғылыми кеңестің шешімімен ұсыну жараспайды, – деп ақыл айтты маған вице-президент Жабайхан Әбділдин. – Сіз жеке ғалымдардың атынан ғана Орталық Комитетке хат түсіріңіз. Сосын Орталық Комитет бізден пікір сұрайды. Сол кезде біз қолдаймыз. Ол алып барған хатымды өзіме қайтарып берді. Сөйтіп жүргенде, мені Орталық Комитетке хатшы Өзбекәлі Жәнібековтің шақыра қалғаны. Ақтаңдақтар мәселесімен жиі көрісіп тұратынбыз. Мен сөз соңында жоғарғы мәселені көтердім. Ол бірден түсінді. – Ұсыныстарың қайда? – деді ол. – Институтта қалды. Мен академияның президиумын аттап кетпей, этика сақтап, солар арқылы сіздерге шығам ба деп едім. Әбділдин қайтарып берді. Мен Жабайханның сылтауын айттым. – Менің өзіме жеткізші. Қазір алып кел, – деді Өзбекәлі. Мен тез барып алып келдім. Ол Сейіт Қасқабасовты шақырып алды. «Мына Секең 1947 жылғы академия жөніндегі партия қаулысының күшін жою қажеттігін көтеріп отыр. Қолдайық. Бірақ екеуің бірге ақылдасыңдаршы. Тағы да қандай қаулылар бар? Бәрін қосып жіберейік» деді ол.
Біз Сейіт екеуміз оның кабинетіне барып, біраз қаулыларды еске түсірдік. Олар сол жылдары қабылданған Жазушылар одағының жұмысы туралы, мектеп оқулықтары туралы, «Қазақ әдебиеті» газетінің жұмысы туралы, т.б. барлығы 5-6 қаулыны жинап, олардың негізгі мәтінін партия тарихы институтынан алдырып, жаңа қаулы дайындадық. Сөйтіп, бұл мәселені де Өзбекәлі тез шешіп берді. Осы жағдайларға, ғылымның алдындағы міндетке сәйкес, институттың құрылымы қайта қаралды. Түпкі мақсатқа – қазақ әдебиетінің көп томдық тарихын жасау міндетін қойдық. Соған лайық әдебиеттің даму жолын дәуір-дәуірмен зерттейтін бөлімдер ашылды. Көне дәуірдегі қазақ әдебиеті, библиография, дерекнама және ғылым тарихы атты жаңа бөлімдер құрылды. Әдебиет тарихынан Абайтану бөлімі бөлініп шықты. Ол Абайдың туғанына 150 жыл толуына дайындықпен байланысты қажет болды және көп жұмыстар тындырды. Қолжазба бөлімін кеңейтіп, үш бөлімнен тұратын орталыққа айналдырдық. Мұндай жаңа құрылым жасауға штат, қаражат дегендерді үкімет қана шешетін кез. Оған біраз жүгіруге тура келді. Институт ғылыми еңбектерді, мәдени мұра үлгілерін жариялау саласында да едәуір жұмыс атқарды. Бұл саладағы жұмыс екі бағытпен жүргізілді. Бірі – әдебиеттік мәтіндерді жариялау, оған кіріспе мақалалар, түсініктер жазу. Екіншісі – ғылыми зерттеу жұмысы. «Халық әдебиеті» деген серия бойынша фольклорлық мұра үлгілерін жариялау сол кезде өріс алды. Оған ертегілер, батырлар жыры, тарихи жырлар, айтыс, дастандар кірді. Осы мұраның менің институт басқарған тұсымда 16 кітабы шығып, кейін нарықтың қысымына кездесіп, тоқтап қалды. Қазір ол 100 том болып қайта басыла бастады. Осыларға қоса Радлов, Диваев жинаған фольклор үлгілері, Қожа Ахмет Ясауидің «Диуани хикметі», Бұқардың, Мұраттың, Кердері Әбубәкірдің, Омар Қараштың шығармалары, жоғарыда аталған ақталған жазушылардың кітаптары, Мәшһүр-Жүсіптің, Сұлтанмахмұттың, С.Садуақасовтың екі томдық жинақтары басылды. «Қазақ», «Алаш», «Сарыарқа», «Түркістан уалаяты» газеттерінің әдебиеттік көрсеткіштері мен мәтіндерін жариялау осы кезде басталды. Ғылыми зерттеу еңбектер тоқтаусыз шығып тұрды. Менің директорлық бағдарламамның бір бөлігі – ғылым кадрларын, әсіресе, жоғары мамандықтағы докторлар дайын­дау болатын. Ғылым докторларының жасы ұлғайып кеткені, жас докторлардың жетімсіздігі көп айтылатын. Жастардың өсуіне қамқорлық көрсетілмеді. Біз осы жағына қатты көңіл бөлдік. Директорлық қызметімнің бес жыл толуына орай берген ұжым алдындағы есебімде мен тек институт қызметкерлерінің ішінен 8 ғылым докторы шыққанын айтыппын. Олардың ішінде орта жасқа таяп қалған Елеукенов, ­Мырзахметов сияқтылармен қатар, Қасқабасов, Майтанов,­ Күмісбаев, Негимов, Ыбраев сияқты жастар да бар еді. Ғылыми бағдарламалар орындауға біз Қазақстандағы әдеби ғылыми күштердің бәрін тартуға тырыстық. Біздің ғылыми жұмыстарымызға жоғарғы мектептегі ғылым докторлары (З.Қабдолов, Т.Кәкішев, т.б.) тұрақты қатысып тұрды. Сонымен бірге жасына байланысты зейнетке шыққан мамандар да сырт қалған жоқ. Қазақ фольклорының жақсы маманы О.Нұрмағанбетова институтқа қайтып оралып, ғылыми жұмыстар жүргізді. Бұрын қорғай алмай кеткен докторлық диссертациясын қорғады. Қазақтың белгілі ­библиограф-маманы Ү.Сұхбанбердина ұзақ жылдар істеп, осы саладағы жоспарлаған жұмыстарын жүзеге асырды. Мен директор болып келген кезде ол қолындағы библиографиялық көрсеткішті аяқтағанша уақытша қалғандығын айтып еді. Мен оған: – Қанша жұмыс істеуге шамаңыз келсе, сонша істеңіз. Тек революциядан бұрын шыққан газет-журналдардың библиографиялық көрсеткішін, оларда басылған материалдардың мәтін жинақтарын аяқтап кетіңіз. Қазір сізден басқа бұл істі атқаратын адам жоқ, – дедім. Ол институтта ұзақ істеп, осы жұмыстарды тындырды. «Дала уалаяты», «Түркістан ­уалаяты», «Сарыарқа», «Қазақ» газеттерінің, «Айқап», «Абай» журналдарының бетінде басылған мақалалардың көп томдық жинағын, көрсеткіштерін бастырды. Мен де оған жағдай жасап бақтым. Ол өзі қатарлы әйелдердің ішінде институтта ең ұзақ жұмыс істегені болды. 55 жаста зейнетке кетудің орнына 75-ке дейін жұмыс істеді. Оның атқарған жұмыстарына әрқашан көңіл аударып, қолымыздан келгенше көмек бердік, алғыс айтып тұрдық. Соған қарамастан, ол соңында маған өкпелеп кетті. Адамға қанағат деген қашан да керек нәрсе ғой. Қанағатсыздықты әліне қарамай болмасқа ұмтылу тудырады. Бір күні ол маған келіп, осы шығарған кітаптарының негізінде докторлық диссертация қорғағысы келетінін айтты. Мен оған докторлық қорғауға қарсылығымның жоқтығын, ол үшін жаңа ғылыми жұмыс жазу керектігін, ал библиографиялық жұмыс қанша көп болса да ғылыми еңбек құрай алмайтынын түсіндірдім. Ол кезде жарияланған еңбектердің жиынтығы есебінде реферат жазып қорғау салты бар-ды. Ғылыми жағын көтеріп, автореферат жазып көруге кеңес бердім. Алайда ол бұл істі атқара алмады. Жазып әкелген рефераты басылған мәтіндердің ғылыми түсінігі дәрежесінде қалды. Сөйтіп, дүрдараз болып кеткен Үшкілтай мен директорлықтан кеткеннен кейін Жоғарғы аттестациялық комиссияға, академияның, институттың басшыларына барып, осы бағытта біраз әңгімелер жүргізді. Барлық жерде де мені жамандаумен болды. Алайда ненің ғылым, ненің ғылым емес екенін білетін адамдар оның ісін ілгері бастыра алмады. Жоғарғы аттестациялық комиссияға берген авторефераты айналып маған келді. Мен ол жөніндегі пікірімді айтып, түсінік бердім. Сонымен, Үшкілтай доктор бола алмады. Одан соң ол менімен амандасудан қалды. Мұны мен Үшкілтайға өкпелеп жазып отырған жоқпын. Атақ-дәрежесіне, жасына қарамай, институттың ғылыми бағдарламасын орындауға мамандарды толық тартуға тырысқан өзімнің директорлық принципімнен хабардар ету үшін жазып отырмын.
Институт ұжымын жас кадрлармен толықтыруға тырыстық. Жазуға қабілеті бар деген біраз адамды (Т.Жұртбаев, Қ.Ергөбеков, Қ.Салғарин, Т.Шапай, т.б.) шақырып алдық. Мен есеп берген алғашқы бес жыл ішінде институттан 23 ғылыми қызметкер кандидаттық диссертация қорғады. Мен келгенде институтта 9 аспирант бар еді. Ол отызға жетті. Институт қасынан докторантура ашылды. Біраз талапты жас ғылым кандидаттарын осы жолмен докторлыққа дайындадық. Шетелдермен, әсіресе, қазағы мол аймақтармен – Қытай, Моңғол республикаларымен байланыс орнаттық. Олардың әдебиетін зерттеу қолға алынды. Моңғолия мен Қытайдағы қазақтар ортасынан ғылым докторлары мен кандидаттар дайындау ісі жүргізілді. Моңғолияның Баян Өлгейдегі ғылыми орталығының директоры Қабидаш Қалиасқарұлы бірінші болып докторлық диссертация қорғады. Менің директорлық жұмысымда қолым жеткен үлкен табысым – институттың моральдық-психологиялық климатын жаңарту болды десем, өтірік болмас. Менен бұрын арызды ең көп ­жазатын институт атанған ұжымда мен келген соң арыз жазу бірден тыйылды. Жариялылық жолымен, демократиялық принципті сақтап жұмыс істедім. Институт жұмысындағы кемшіліктер, ұсыныстар болса, ашық айтуға жол бердім. Оны түзетуге тырыстық. Ол кезде ғылыми қызметкерлерді әлеуметтік жағынан қорғау деген болатын. Пәтер беру, демалыс орындарына, пионер лагерьлеріне жолдама, еңбекақыға қосымша материалдық көмек көрсету мүмкіндіктері болды. Осы жұмыстарды әділдікпен, ұжымның, кәсіподақтың ашық, өз еркімен шешуі ешкімнің наразылығын (арыз жазу да содан шығады ғой) тудырған жоқ. Жас кадрды жұмысқа алу ісінде де бір-ақ қағида жұмыс істеді. Ол – оның шығармашылық қабілеті. Олардың бірін ішке тарту, бірін сыртқа тебу сияқты әдеттер болған жоқ. Институттың әкімшілік қызметімен бірыңғай шұғылданып кетпей, өзімнің де ғылыми қызметкер екенімді ұмытпадым. Кеңсе жұмысының көптігіне қарамай, шығармашылыққа уақыт таптым.
Әрине, 7 жыл институтта директор ­болып отырған тұста мен атқарған жұмыс бұл қысқа шолумен шектелмейді. Менің академия, Қоғамдық ғылымдар бөлімшесінде қатысқан жұмыстарым да аз емес. 1993 жылдың аяғында институт ұжымы алдында бесжылдық қызметім жайлы есеп беріп, жаңа мерзімге қайта сайлаудан өттім. Ұжым жасырын жабық дауыспен бірауыздан сайлады. Қоғамдық ғылымдар бөлімшесі де есебімді тыңдап, сайлаудан өткізді. 1994 жылы Қазақ КСР Ғылым академиясының толық мүшесі ­болып сайландым. Әлемдік ғылымда атағы зор математик ғалым Өмірзақ Сұлтанғазин академияны білгірлікпен басқарды. Өмірде қарапайым, кішіпейіл, қайырым-мейірімі мол адам еді. Оның орынбасары Жабайхан­ Әбділдин де бұрынғы одақ көлемінде философиялық мектебі бар ғалым болатын. Осылардың ортақ еңбегімен Қазақстанның Ғылым академиясы өзінің одақтық кеңіс­тікте бұрын ие болған орнын төмендеткен жоқ. Алайда бұрынғы кеңестік жүйені қайта құру, осы саладағы реформалар академияның ұйымдастыру, басқарушылық қызметін тоқтатуға мәжбүр етті, ғылыми жұмыстың қарқыны өзінің ырғағын бұзды. Биліктің академия жүйесіндегі «реформаға» қанағат етпеуі 1994 жылы Өмірзақ ­Сұл­танғазинді президенттіктен өз еркімен кетуге мәжбүрледі. Ол «Сәтбаев құрған академияны өз қолыммен қирата алмаймын. Керек болса, мен кетейін. Реформаны өздерің жүргізіңдер» деді кетерінде. Пре­зиденттікке жаңа сайлау жүргізілді. Демократияның жаңа жүзеге аса бастаған кезі. Президенттікке сайлауға Өмірбек Жолдасбеков, Кенжеғали Сағадиев, Еділ Ерғожин үшеуі түсті. Оған ел президенті қатысты. Көп дауыс алған К.Сағадиев академия президенті болып сайланды. Сағадиев бұрын көп жыл жоғарғы мектеп жүйесінде қызмет істеген кісі еді, біраз уақыт акаде­мияға бас ғылыми хатшы болып келіп, Басқару академиясына ректор боп қайта кеткен. Бірақ оның президенттік өмірі ұзақ болған жоқ. Ол қаржыдан қысылған академияны Ғылым және жаңа технология министрлігімен қосу арқылы қаржылан­дырамын деп ойлады. Ол үшін екеуін қосуға ұсыныс берді. Елбасы бұл ұсынысты қабылдады да, «Ғылым министрлігі – Ғылым академиясы» деп, екі атпен құрылған мекемеге оны басшы етіп сайламады. Ол билікке бұрынғы Ғылым және жаңа технология министрі В.Школьник келді. Жалпы алғанда, осы тұс ғылымның дамуында белгісіздік белең алған, ауыр кезең болды. Ғылым мен академияның келешегі жайлы тұрақты көзқарас болған жоқ.
Елбасы жүйені өзгерту қажеттігін айтып, академия мен академиктердің беделін көтеру, оған жағдай жасау қажеттігі жөнінде мәселе қойды. Осындай біздің үмітімізді жалғаған бір әңгіме – ел президентін қызметіне референдум арқылы қайта сайлау қарсаңында (1995) өтті. Академиктерді жаңа резиденциясында қабылдаған Елбасы­ оларға Президент сарайын өзі бастап, аралатып көрсетіп, жылы қабақ танытып әңгімелесті, бәріміз бірге отырып ас іштік. «Академиктерді біз бағаламай жүрміз, ол жараспайды. Біздегі барлық саладағы іске академиктердің ақылы, кеңесі керек. Әр саладағы жиналыстың төрінде сол саланың академигі отыратын құрметті орын болуы қажет» деді ол. Академиктердің материалдық жағдайын жөндеу үшін Президент арнаулы грант («стипендия деп атау ыңғайсыз болар, оны грант деп атайық» деді Президент) беретін болды. Ол біздің бұрын академиядан алып жүрген гонорарымыздың үстіне қосымша берілетін көмек болып саналды. Біз бәріміз мәз болып, «Президенттің саулығы үшін» деп тост көтердік. Бір-екі күннен кейін Премьер-Министрдің орынбасары И.Тасмағамбетов келіп, академиктерге үш айға грант үлестірді. Академияға «Ұлттық ғылым академиясы» деген статус берілді. Гранттың екінші кезегін ­тосып жүрген кезде Президент сарайына шақырылған академиктер министрлік пен академияның қосылуына куә болды. Бұл әңгіменің жаңғырығы сол жиыннан бірер күн бұрын шыққан. Бәріміз кіріп жайғасып отырғанбыз. Президент келіп бірден іске кірісті. Қабағы қатулы көрінді. «Осы әңгімені бастаған өздеріңсіңдер, міне, академия мен министрлікті қосу жайында берген Сағадиевтің ұсынысы» деді ол қолындағы қағаздарының бетіндегі бір хатты үстелдің үстіне қойып жатып. Содан кейін екінші бетке үңіліп: «Міне, мынау – осы ұсынысты қолдап, академиктер Зиманов­ пен Щерба жазған қағаз (оны да үстел үстіне қойды). Міне, мынау қағазға тағы бір топ академиктер қол қойған» деді. Содан кейін басын көтеріп, көпке қарады да: – Мен сіздердің ұсыныстарыңызды қабылдадым. Бұйрықты оқыңыз, – деп үкімет төрағасының орынбасары, Әділет министрі Н.Шәйкеновке қарады. Н.Шәйкенов бұйрықты оқыды. Кетерінде Президент: «Бүрсігүні академияға барам. Жаңа президент жөнінде сонда әңгімелесерміз» деді. Сонымен, 15 минуттың ішінде жиналысты бітіріп, тарадық. Уәделі күні Президент Ғылым академиясының Ғалымдар үйіне келді. Кіші залда жиналып күтіп отырғанбыз. Тек академиктер ғана. Мүше-корреспонденттер мұндай жиындардың бірде-біріне қатыстырылған жоқ. Президент келді. Төрдегі үстелге барып сөз бастады. – Бүгін президент әрі министр қызметіне адам сайлаймыз. Сіздердің келісімдеріңізбен ұсынылған адамды мен тағайындаймын. Екі рет дауысқа қоям, – деді ол. – Менің ойымша, осыған ең лайықты адам – Владимир Сергеевич Школьник. Министр болып істеп келеді. Екеуінің жайын да жақсы біледі. Осыны айтты да, қазақшалап: – Бас бұзып бара жатса, өзіміз бармыз ғой, қараймыз. Қарсы емессіздер ғой, – деді ол. – Басқа ұсыныс бар ма? – Жоқ, – десті әр жерден сиреп шыққан дауыс. – Ендеше, дауысқа қоям. Владимир Сергеевич Школьник Қазақстан Республикасы Ғылым академиясының президенті әрі Ғылым министрі болсын дегендеріңіз дауыс беріңіздер! Қарсы болған ешкім болмады. Осымен тарадық. Обалы нешік, В.Школьник академияға жаман қараған жоқ. Бұрынғы бар құрылымдарды негізінен сақтауға тырысты. Қаржы тапшылығынан қысқартуларға ұшырағанмен, академияның институттары сол қалпында сақталды. Кейбір институттарды қосу сияқты ұсыныстарды да қабылдамады. Академиктер ішінен Ақсақалдар кеңесін құрып (төрағасы А.Абдуллин, орынбасарлары – З.Қожабеков пен мен), ғылым жайын, оны нарық заманынан аман алып шығудың жолдарын ақылдасып отырды. Академиктерге деген құрмет те, олардың еңбегін бағалау жағы да заман қысымына лайық болғанмен, негізгі ниетте қағажу болған жоқ. Ақыры, ол осы қызметтен абыроймен Энергетика министрлігіне ауысып кетті. Осыдан кейін Елбасы Ұлттық академияны қайта құру жөнінде жарлық жариялап, президенттікке Нағима Айтхожинаны бекітті. Қуанып қалдық. Әрі академияның құрылғанына, әрі белгілі ғалым қызды елеп, көтергеніне. Алайда құрылым ғылымды басқару ісінде әлсіздеу болды. Институттардың барлығы министрліктің қарамағында қалды. Академияға ғылымдық бағдарламаларды қарау, экспертиза міндеттері ғана жүктелді. Оның бұрынғы бөлімшелерден тыс жарытымды штаты да болған жоқ. Н.Айтхожина осы жағдайларды өзгертемін деп біраз жүгірді. Бірақ басшылық тарапынан қолдау таба алмады. Сөйтіп жүргенде өзі орнынан қалай босап қалғанын білмей қалды. Ұлттық ғылым академиясының президенті болып Дәукеев келді. Дәукеев бұрын ­республика көлемінде әртүрлі басшылық қызметтер атқарған, министр, облыс әкімі болған, пысық жігіт есебінде белгілі болатын. Оның осы пысықтығынан үміт еткен академия мүшелері жаңа президентті жылы қабылдады. Әрқайсымыз сөйлеп, оған академияны қалпына келтіру туралы міндет арттық, үмітіміз ақталса, қолдаймыз деп уәде бердік. Алғашқы келген бетінде ол біраз жұмыстар істеді. Академияға қосымша штат алды. Сол тұста қабылданған ғылыми жұмыстың іргелі бағдарламаларын сараптау жұмысын академия жүргізді, оған бөлінетін қаражатты да министрліктен Дәукеев алып, үлестірді. Білім және ғылым министрлігіне өтіп кеткен институттармен байланыс орнатып, оны жартылай (заңдастырылмаған болса да) академияға бағындыру сияқты мәселелер қойды. Алайда мұның барлығы ғылымды басқарудың негізгі мәселесін шеше алған жоқ. Академияға жіберіп, оған қолдау көрсеткендердің ешқайсысы академияны қалпына келтіруге мүдделі емес еді. Бұл жағдай істі жөнге келтіру бағытында біраз талаптар жасаған Дәукеевті де тығырыққа тіреді. Ақыры басшылық оның алдына академияны қоғамдық ұйымға айналдыру туралы мәселе қойды. Кейбір азаматтар Дәукеевке Француз­ Академиясының үлгісін қабылдауды ұсынып үгіттеді. Алматыға қайтып келген Дәукеев академиктерді жинап, осы ұсыныс жайлы әңгімеледі. – Менің байқауымша, – деді ол, – жоғарғы басшылық академияны қоғамдық ұйымға айналдырудың жобасын жасап жатқанға ұқсайды. Осыған біздің өз еркімізбен көнуімізді ұсынады. Егер біз осылай шешім қабылдасақ, бізді мемлекеттік бюджеттен қаржыландырамыз дейді. Академия тікелей ел Президентінің қарамағында болады. Сайлаудан өткен жаңа академиктерді Президент өзі бекітіп, куәлік тапсырады. Академия мен академиктердің тағдырына ел басшысының өзі қамқорлық жасайды. Егер осыған келіссек, Президентке хат жазу керек. Академиямыздың басшылары да, бұрынғы президент Өмірзақ Сұлтанғазин де, ақсақалымыз Салық Зиманов­ та осыған көніпті. Әртүрлі күдіктеріміз бен сұрақтарымызды солар араласып басты. Содан кейін бәріміз де ұсыныстарды толықтыру бағытында пікір айтып, негізінен хат жобасын қолдадық. Хатқа қол қойдық. Академиктер ішінен жалғыз Айтжан Абдуллин қол қоюдан бас тартты. Кешікпей академияны қоғамдық ұйымға айналдыру жөнінде арнайы жарлық шықты. Сөйтіп, «Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясы» деп аталатын үлкен мемлекеттік ғылыми мекеменің жағдайы осылай шешілді. Бұрынғы одақ көлемінде Ресей мен Украинадан кейінгі үшінші орынды алған, ғылыми табыстары әлемге белгілі академия, Сәтбаев Академиясы әрі қарай қоғамдық негізде жұмыс істейтін болып статусын өзгертті.

Оқи отырыңыз... Авторлық мақалалар

Пікір қалдыру

Сіздің E-mail-ңыз жарияланбайды.