ДӘУІР ҚАЛЫПТАҒАН ТҰЛҒА

Екінші жаһан соғысы аяқталды деген хабарды естіген ел-жұрт көл-көсір қуанышы мен шексіз разылығын өз ұстаным-дәстүрімен алақайлап сүйіншілеген болар. Жеңіс хабарымен қоса қабат перзенті дүниеге келгенде ол ұлға Қуаныш деп ырымдап ат қоюда да ұлттық ұстаным жатқанына ешкім шек келтіре алмас.
Өмірге кірдім еңбектеп,
Шалқалап әкем шықты үйден…
Қасым ақынның көңіл пернесін дөп басқан осы сезім майдан даласынан жаралы оралған жауынгердің де жүрегін тербеген болар. Қанды қасап қырғыннан аман оралғанда еңсесі түскен елін көрген ол ендігі өміріміз қуанышқа толы болсын деп тілегені де анық. Бәлкім, менің ғана емес, жалпақ жұрттың қуанышына, бағына туған ұл болсын деп тіледі – ол жағы да сол заман қойнауында қалған әңгіме…

Бір-бірін алмастырған алмағайып уақыттың куәгері – әкесі еді. Баласы Қуаныш Сұлтанов та – екі дәуір мектебін көрді, жүректен өткізді. Аталар, әкелер жүрген жолдың соқтықпалы, соқпақты екенін үлкендердің әңгімесінен анық ұқты. Өз атасы Мұса мен әкесі Сұлтанның басынан өткерген тағдыр-талайын да жүрегіне орап, аялап ер жетті. Қызыл өкіметтің қамшысы тиген ­отбасыдан шыққан анасы Шәрбанудың да мұңлы жанары мен ешкімге айтпайтын жан сырын түйсініп ер жетті.
Қуаныш Сұлтановтың «Заман және замандастар» атты кітабы бар. Міне, сол кітапта жинақталған сыр-сұхбаттар мен материалдардан оның ата-анасы, өзі өмір кешкен дәуірі туралы біраз жайтқа қанығуға болады. Перзент ­парызын, перзент аңсары мен сертін де сол кітапқа көз жүгіртіп отырып анық ұғатындайсың. Бала Қуаныш 12-ге келгенде соғыстан жаралы келген әкесі жүзін бақиға бұрады. Бұдан кейінгі тіршіліктің ауыр қамыты ­анасы Шәрбанудың мойнында қалды. Қарс айрылған жүрегінің қайғысын өзі жамап-жасқаған ана перзенттеріне өмірдің ауыртпалығын көрсеткісі келмеген сыңайлы. Иә, бар ананың серті сол ғой. Шәрбану ана да күллі дүниенің қайғы-қасіреті жанына тыныштық бермеген сәттерде көзінің жасын оңашада сығып алып, бар қуат-күшін ­бойына ­жинап, балаларын алға жетелеген, биікке жол көрсеткен. Адамгершіліктің ақ туын кірлетпеуін ұрпағына үлгі ­еткен. Күндіз-түні бес перзентінің тілеуін тілеп, солардың амандығын Алладан сұраумен күн кешкен.
«Мен негізі шешеме тартқанмын. Шешем нәзіктеу еді. Бірақ нәзік болғанымен, өте қайратты адам болатын. …Әкемізді жерлеп, жетісін беріп келгеннен кейін, бұрынғыдай көшеге шығып қаңғыруды, қылтың-сылтың жүріс пен ойын-сауықты бірден тоқтаттым ғой, қатты ойланып, қалған өмірімде тек осы оймен өмір сүрдім» дейді Қуаныш Сұлтанов естелігінде.
Анасының көңіліне қаяу, жүзіне мұң түсірмеуге тырысқан қайсар ұл титтейінен шаруаның жайын біліп, жұмысқа араласып өсті. «…Шешем қатты жылап отыр. Қар түсіп, аяз басталған тұс, қараша айының соңы болса керек. Таңертең тұрдым да, мектепке барып, сабағымды оқып болдым да кешкі сағат алтыда шешеммен бірге педучилищеге кеттім. Мен бірге бармақ болғанда шешем: «Қой, ­неменеге барасың? Сабағыңа ­дайындал, ертең сабаққа барасың. Мына балаларға қара!» деді. «Жоқ, мен де бірге барамын сенімен» деп соңынан ілестім. Алдымен сыпырып, еден жуып болғаннан кейін әбден түнгі сағат бірге тақаған уақытта барлық пешті тұтатып, от жағасың. Он жеті пеш бар болатын. Отыз екі кабинет. Соның бәрін тазалап, от жағып шықтық. Сөйтіп, үйге түннің бір уағында, сағат екілерге таяу бардық… Содан шешемнің көңіл күйі көтеріліп үйге келдік. Күнде сол әдет қайталанатын болды…».
Иә, өмір оны ерте есейтті. Бірақ бұл өмір сабағы оны қатайтпағаны анық.
Тарихы тереңнен сыр суыртпақ­тайтын Жаркент қаласындағы қара шаңырақ – Ыбырай Алтынсарин атындағы қазақ орта мектебі талай балдырғанның басынан сипап, үлкен өмірге жетелеп апарған киелі орда. Осындағы ұстаздардың тағылымын көрген ол мектептен кейiн бiрден үлкен өмірдің толқынынан ұстап алға жылжыды.

Жаркентке тиіп тұрған Сарыөзек­тегі ауданаралық баспаханада еңбек жолын бастап, аудандық газетте корректор, әдеби қызметкер, бөлiм меңгерушiсi болды. Елін қорғап келген жауынгердің ұлы әскери антқа да адал екенін дәлелдеп, бейбіт елдің тыныштығын күзетті. Әскери темірдей тәртіп азаматқа алдағы уақытта ең қажет мектеп еді, ол шыңдалу мен төзiмдiлiктiң сабағын үйреніп шықты.
Одан арғы өмір соқпағы Талдықорған облысы, Панфилов аудандық газетіне алып келді. Өткір мақалаларымен, қоғамдық-саяси істердегі белсенділігімен көзге түскен ол Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетінде білімін тереңдетті. Кейінгі жол, әуелі аудан, кейін облыс, республика көлеміндегі жастармен жұмыс істеу ­саласына бұрылды. Қазақтың сөз мәйегін қалқып ішкен ол тілге шешен, іске мығым, сөзге берік қалпымен ел назарына ілікті. Перзентінің елден алғыс алғаны қай ананың да жүрегін ерекше толқытатыны белгілі ғой. Атаның емес, адамның баласына айналған ұлының ендігі жолына аналық ақ пейілімен мынандай батасын берді:
«Енді сен ел алдында жүрген ­азамат болдың. Бірақ ешқашан біреулер мақтағанда мен сондай екенмін деп, оларға сенбе. Сондай екенмін деп ­ойлама, мақтай берсін, бірақ өзіңді-өзің бақылаудан шығарып алма. Өзіңнен өткен сот жоқ. Егер сен бәрін мен дұрыс істеп жүр екенмін десең, онда түбі бірдеңеге ұрынасың. Жұрттың мақтау сөзіне сеніп қалма» деген екен ана жүрегі. Ананың бұл сөзін қамқор жанның тілегі деп те, алдағы өміріне жөн сілтеген тәлім мектебі деп те түсінген ұл осы өмірлік қағидадан аттап кетпеуге тырысты.
Қазақ тарихындағы ауыр сәттердің бірі – 1986 жылдың ­Жел­тоқсан оқиғасынан соң Қуаныш Сұлтанұлының қызметі төмендеп, партияның Қарағанды облыстық комитетінің идеология жөніндегі ­хатшысы болып сайланды. Желтоқсанда жаңғырған рух жаңа серпін беріп, Әлихан Бөкейхан, ­Ахмет Байтұрсынов, Міржақып ­Дулатов, Әлімхан Ермеков сынды Алаш арыстарының есімдері атала бастаған кезде идеолог-хатшы қызметіндегі Қуаныш Сұлтанов осы іс-шараларды лайықты жүргізе білді. Әлімхан ­Ермековпен көп жыл қатар жүрген ақсақал Жайық Бектұровтың сол жылдары айтқан сөзін мысалға алсақ та оның сол уақыттағы бастамалары оңынан болғанына көзіміз жете түседі. «Биыл арыстар жылы ғой. Қайырымы жоқ, жаласы көп заманда өмір сүріп, ұлылықтарын таныта білді. ­Осыны жиналғандарға тамаша түсіндіре білген обком хатшысы Сұлтановтың дайындығы жан-жақты, тарихи зердесі мықты екен» деген екен сол кезде Ж.Бектұров. Идеолог-хатшы Қуаныш Сұлтановтың ұйымдастыруымен сол жылдары Бұқар жырау, Тәттімбет, Мәдиді еске алу ­шаралары өтті. Қарқаралыдағы Құнанбай қажы салдырған мешітті күрделі жөндеуден өткізуге қаржы тауып, ұйымдастырған да сол кездегі обком хатшысы Қуаныш Сұлтанов болатын…
Тәуелсіздік алар 1991 жыл ел өміріне мерейлі қуаныш болып кірді. Елмен бірге қуанған, шаттанған, жоғын тапқан Қуаныш Сұлтанов дәл осы жылы барын да жоғалтып еді…
«1991 жылы, шешем қайтыс бол­ғаннан кейін бір жұмадан соң Америкаға ұшатын болдым. Үйден шығып кетіп бара жатқанда бір түрлі рухани құлазуға ұшырадым. Отбасым – әйелім, бәрі шығарып салып тұр ғой. Бірақ біреуі көзіме көрінбейді. Шешем жоқ, шешемнің айтатын сөзі жоқ, анамның орны қатты білінді. Әуежайға жеткенге дейін машинаның артқы жағында отырып жылап барыппын. ­Рухани жалғыздық деген сол екен. Ол кезде мен қырық алты жастамын. ­Сонда мен күн көре алмаймын деп ­жылап отырған жоқпын. Шешемнің рухани серіктігі мен бір ауыз сөзін аңсадым» дейді Шәрбану ананы аңсаған ұл.
«…Салдыр-күлдір ағып жатқан Өсек өзенінің жарқабақ жиегінде тұрған ескі қорымдағы Қуаныштың ата-анасына бата бағыштадық. Барған сайын арыны күшейіп, арнасы ұлғая түскен асау өзеннің жағасында жасыл желек жамылып жатқан жайбарақат ауылға тамашалай қарап тұрдық. Бір қызығы, мен туған ауылдың ескі аты да Қызылтам, кейінгі аты «Екпінді» еді, Қуаныштың ауылының әуелгі аты Қызылеспе, кейінгі аты «Еңбекші» екен. Содан басқа атамекендеріміздің бір-біріне ұқсайтын ештеңесі жоқ секілді көрінді. Ұлан-байтақ қазақ даласының біріміз қиыр шығысында, біріміз қиыр ­батысында туыппыз» ­деген Әбіш Кекілбаевтың мақаласындағы естелік те осы бір қиын күндердің куәсіндей еді…
Хош, ел еңсесін түзеді. Егемен ел ретінде өз биігіне ұмтылды. Тұңғыш Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың қасына топтасқан азаматтар қатарында Қуаныш Сұлтанов та бар еді.
«Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі ­туралы» конституциялық заң жобасын талқылап, қабылдауға қатысқан топтың қатарында болды. Тұңғыш Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың бастамасымен құрылған арнайы комиссияның төрағасы, академик, заңгер Сұлтан Сартаев бастаған топта, Салық ­Зиманов, Жабайхан Әбділдин, Манаш Қозыбаев, Өзбекәлі Жәнібеков, Мырзатай Жолдасбеков, Олжас Сүлейменов, Шерхан Мұртаза, Әбіш Кекілбаев, Әнуар Әлімжанов, Сауық Тәкежанов, Өмірбек Жолдасбеков, Зинаида ­Федотова, Нұрлан Оразалин, Мұрат Әуезов, Александр Княгинин, Балғабек Қыдырбекұлы, Алтыншаш Жағанова және тағы басқа зиялы тұлғалармен бірге мемлекеттік тәуелсіздігіміздің іргетасын қалайтын тұңғыш заңның сауатты, пәрменді әрі сапалы болуына барынша атсалысты.
1991 жылы Тәуелсіздіктің тұңғыш баспасөз және ақпарат министрі ретінде осы жаңа саланың тұтқасын ұстады. Осы саланың бары мен жоғын түгендеді. Тұңғыш министр есебінде өзіне артылған ауыр жауапкершілікті қара нардай қайыспаған қалпында көтере білді.
«Не құрал-жабдық жоқ, не жүйелі баспасөз жоқ, жаңа мемлекеттің ақпараттық ұстанымы енді ғана қалыптаса бастаған кез. Осыларды шешеміз деп жоқтан бар жасағандай болып едік» деп еске алады Қуаныш Сұлтанов осынау қиын шақтарды кейінірек.
Қуаныш Сұлтанұлының басшылы­ғымен ең алғашқы «Бұқаралық ақпарат құралдары туралы» заң жобасы әзірленді. Тәуелсіздіктің елең-алаңында «бұл одақтан бөлінгендер қайда ­барады, қайтіп ел болады, қалай мемлекет болмақшы» деген күдікті ақпараттарды қарша боратқан ақпараттық майданға төтеп беретін қуатты БАҚ құру ісінің бел ортасында жүрді. Сол кездегі «Социалистік Қазақстанның» ­атауын «Егемен Қазақстанға» өзгеруі, «Лениншіл жастың» «Жас Алаш» болуы да осы алмағайып кездердің жемісі. Ең бастысы, барлық бұқаралық ақпарат құралдарына мейлінше шығармашылық еркіндік берілді. Цензура тоқтады. 1992 жылдың қазан айында, ­Алматыда Тәуелсіз бұқаралық ақпарат құралдарының халықаралық конференциясын ЮНЕСКО-ның бағдарламасы бойынша өткізуге мұрындық болды.
1994-1995 жылдары Қазақстан Рес­публикасының Жоғарғы Кеңесі төрағасының орынбасары қыз­метіндегі Қуаныш Сұлтанұлының ұйымдастырушылық қабілетінің арқасында заң жобаларын дер уақытында қабылдау мәселесі жолға қойылды.


1995 жылы сол кездегі Қазақстанның сыртқы істер министрі Қасым-Жомарт Кемелұлының басшылығымен Қазақстан Республикасының Қытай Халық Республикасындағы елшісі ­болып барды. Сол жылдары, 2001 жылға дейін, Қытай елімен қатар Моңғолия, Корей Халық Демократиялық Республикасы және Вьетнам елдеріндегі елшілік істерін қоса атқарды. 2001-2011 жылдары Қуаныш Сұлтанұлы Парламент Сенатының депутаты, Әлеуметтік және мәдени даму комитетінің төрағасы, кейін Халықаралық ­іс-тер, қорғаныс және қауіпсіздік комитетінің төрағасы болған жылдары да Тәуелсіз Қазақстанның қарқынды дамуы ­жолында ең алдымен Ата Заңда жазылған баптарға сүйене отырып, мемлекеттік құрылыстың негізін қалайтын аса маңызды құжаттар қабылдауда сіңірген еңбегі зор.
Сенат депутаты кезінде ЕҚЫҰ, Еуропарламент, көптеген маңызы жоғары халықаралық ұжым, форумдарда Қазақстан өкілі ретінде еліміздің мүддесін әлемдік қоғамдастыққа жеткізді. Дипломатиялық қатынастарға шеберлігі, халықаралық саясаттағы білігі де елдің мәртебесіне қосылған бір үлес еді.
Еуропаның қауіпсіздік пен ынтымақтастық ұйымын реформалау мәселесі көтерілгенде де осы реформалардың бағыт-бағдарын ­бел­гілеу үшін Еуропаның көрнекті ­саяси қайраткерлерінен 7 адам іріктеліп, арнайы кеңес құрылғаны көптің есінде. Осы кеңеске жеті ақылманның біреуі болып Қуаныш Сұлтанов енгенін де айта кету парыз.
Қуаныш Сұлтанұлы сенатор ­болып тұрған уақытта Жетісу аймағы жүгерішілерінің өтініші бойынша депутаттық сауал тастап, Үкіметтік комисия құрғызып, барша Қазақстанда жүгері өсіретін диқанға әр гектарға 30 мың теңгеден екі-үш жылдай субсидия бергізгенін де ауылдағы еңбек адамы ризашылықпен айтып жүреді. Жаркент қаласындағы өзі орта білім алған Ыбырай Алтынсарин атындағы қазақ орта мектебін күрделі жөндеуден өткізіп, ­жанына қосымша жаңа ғимарат тұрғызуға көмектесті. ­Темірхан Досмұхамбетов екеуі Жаркент қаласында жаңа спорт кешенін салдырды.
Саясаттану ғылымының ­докторы, беделді мемлекет және қоғам қайраткері, қарымды қаламгер, ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты, ­Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың сенімді серіктерінің бірі, ұлтжанды азамат Қуаныш Сұлтанов осы күні де сол абырой биігінен аласармағанына сенімдіміз.
Қуаныш Сұлтанов бірнеше ­жауапты қызметтердің жолын абыроймен жүріп өтті. Атап айтқанда, Қазақстан Жастар одағының жетекшісі, Орталық партия комитетiнде мәдениет, партиялық-ұйымдастыру, ­идеология бөлiмдерiнiң меңгерушiсi, Баспасөз және ақпарат министрі, Премьер-Министрдiң ­орынбасары, Жоғарғы Кеңес Төрағасының ­орынбасары, Қазақстанның Қытай Халық Республикасындағы Елшiсi, ­Сенат ­депутаты, комитеттер төрағасы, Мәжіліс депутаты, ЕҚЫҰ жүйесiн реформалау жөнiндегi көрнектi ­саяси қайраткерлер кеңесiнiң мүшесi болды. Осы кезеңде де оның бойынан елдiк ұғымдар мен принциптi мәселелер өзгермегенін біз емес, үзеңгілес әріптестері айтады.

Әбіш Кекілбаев,
мемлекет және қоғам қайраткері, Қазақстанның Еңбек Ері:

Меніңше, Қуаныш алған алғысы алдынан шығып жүрген адам. Саясатта да, ғылымда да, сөз өнерінде де, адамгершілік мәселесінде де діттеген биігінен көрініп, абыройлы ғұмыр кешіп келе жатқаны – соның даусыз дәлелі болса керек. Қажымас жігері мен қалтқысыз қызметінің өтеуі ми қайнатқан ыстықта оның төбесіне бір шөкім бұлт болып төніп, бықсыған бұлыңғырда бұлт арасынан шыға келген Күн болып нұр сеуіп тұратындай.

Фариза Оңғарсынова,
ақын, ҚР халық жазушысы:

«…Өмірден ерте кеткен менің Сейдахмет ағам (Бердіқұлов) айтатын: «Әншейінде көңіліңді тербеген сұлу сезім, Айдың нұрындай әдемі ойларың аузыңнан шыққанда не қағазға түскенде жуасып, түсін сала береді ғой» деп.
Талдықорған өңіріндегі Өсек өзенінің бойын жайлаған қарапайым қазақ ауылы Қызылеспеде туып, халқының мақтанышына айналған Қуаныш – ғайыптан тайып билікке келе қалған көп торының бірі емес, тарихымыздың өмірбаян шежіресінен орнын ойып алатын ірі тұлға.

Аршалы Алатаудың хақ төрінде,
Өрекпіп Өсек өзен жатты өңірде.
Арманның арғымағын жайдақ мініп,
Балаң жас сол аймақтан тартты өмірге.

Жалынан жүйрігінің жел ескенде,
Көз салып жолдағы жар, белес-белге.
Тұйғындай түйіледі жанарыңда
Жалт ойнап, елең етпей елестерге.

Зулатып асты талай жар, қырынан,
Көгіңде қалықтайды жалқы қыран.
«Пау, менің өренім!» деп емірене
Бел жазып қарап тұрды халқы бұған.

Ел-ана: «Жолын аш» деп, – нұр-тәңірім!»
Бата етті, сезіп сонда ұл қарымын.
…Өмірдің жолы тасты, өрі тайғақ –
Тұяғы тайпалмағай тұлпарының!

Нұрлан ОРАЗАЛИН,
Мемлекеттік сыйлықтың
лауреаты

«Өнерге басшы болуға болмайды. Өнерде жағдай ­жасаушы бола білген адам ғана жеңіске жетеді» деген сөзді де сол жылдары Қуаныш Сұлтановтың аузынан сан естігенім есімде.
Біздер, өнер адамдары, әсіресе, жазушы қауымы, индивидуалистерміз. Сондықтан бірімізді-біріміздің мойындауымыз қиын. Бірімізден-біріміз қарадай жерініп, түңіліп жүреміз. Кеше де солай болған… Өкінішке қарай, бүгін де солай… Ертең де солай бола ма деп ойлаймын… Кәсібіміз жазу болған соң, не шара?! Кәкеңнің бір мықтылығы – басы қосыла бермейтіндердің басын қосып, өзі айтпақшы, «өнер­дегілерге жағдай жасаушы», сырлас дос бола білгені. Осындай қасиет ертеде Ілияс Омаровтың бойында бар еді деп естуші едік… Әрине, бұл сирек қасиет, тұлғаларды ұйыстыру арқылы белгілі бір саланың тұтқасын ұстап, тағдырына жауап беретіндердің басын қосудың төркінінде ұлтты ұйыстыру дейтін ұлы қабілет жататынын ұмытпауымыз керек-ақ!..
Қуаныш Сұлтановтың бойында осы қасиеттің барына сенемін.
Қуаныш Сұлтанов өмірі мен тағдырын ел өмірі мен тағдырынан, қоғам өмірінің өзгерістері мен сілкіністерінен бөле-жара қарауға болмайды.
Бұл – кешегінің де, бүгінгінің де ақиқат сөзі.
Елдікті мұрат еткен жанның кешегі империяның ой мен санаға құрсау салған күрделі кезеңінде де ат үстінде болғанын, дүниені дүр сілкіндіріп, әлемнің саяси картасын уақыт дейтін қатал мінезді, қатыгез шебердің алып қайшысымен оңды-солды тілгілеген алмағайып әрекетке толы жаһандану дәуірінде де ер үстінде келе жатқанын көреміз.
Қуаныш Сұлтанов – екі дәуір мектебін тең меңгеріп, жаһандану жағдайында ұлттық құндылықтарымыз бен ел тағдырын оң жолға бастар саясаттағы кең тынысты мәдениеттілікті қызғыштай қорып келе жатқан ұстанымы берік мемлекетшіл, қоғамшыл, халықшыл тұлға.

Сөзімізді ана туралы естелікпен түйіндегіміз келеді. Әр адамның жүрегінде ораулы жүрген бір әуені, қазақы әні болатыны белгілі ғой. Қуаныш Сұлтанов та дәстүрлі әнді жүрегінде әлдилеп өскен ұл. Заманында Дәнеш Рақышевты құрмет тұтып, шаңырағының төріне шығарып қойып, дәстүрлі әндердің көшін тізбектетіп, рухани жан дүниесін ­тазартып отырады екен. Сондай ғажап күндердің бірінде, отбасылық мерейлі бір ­отырыста Қуаныш Сұлтановтың анасы Шәрбану апа келіні Бейбітке күміс сырғасын сыйға тартыпты. Бұл сырғаның да тарихы бөлек. Ең алғаш келін болып түскен жылдары бұл күміс әшекейді Шәрбану апаға өз енесі, яғни Қуаныш Сұлтановтың апасы құлағына тағыпты. Саф күмістен соғылған бағалы бұйым содан бері Шәрбану ананың күллі ғұмырына, жүріп өткен жолына, қиындығы мен қуанышына, отағасына деген адалдығына куә болып келген. Енеден-келінге ауысқан бұл сырғаның тарихын естіп, әсерленген ақын ­Хасенхан Талғаров сөзін жазып, Дәнеш «Күміс сырға» атты әнді өмірге әкелген екен. Ұрпақтан-ұрпаққа жеткен мұндай естеліктер арқылы байырғының сағыныш күйін тербейтініміз белгілі ғой.
Біздің айтқымыз келгені, атадан-балаға, енеден-келінге ауысатын әдемі дәстүрді сақтаған ­ортада өсіп, сол ортаның ­алтын арқауына айналған тұлғаның да елге берген сөз бен серттен таймайтыны жайлы әңгіме еді…

Қарагөз Сімәділ
«Ana tili»

Оқи отырыңыз... Авторлық мақалалар

Пікір қалдыру

Сіздің E-mail-ңыз жарияланбайды.