ҚАРА НАРЛАР ҚАТАРЫ КӨБЕЙСІН

Қайнар ОЛЖАЙ,
журналист, Қазақстанның Еңбек сіңірген қайраткері

Баспасөз күні дегенде ең алдымен осы саланың майын ішіп, жілігін шаққандардың еңбегі еске түседі. Тәуелсіздіктің елең-алаңында ел әрі-сәрі күй кешкенде қаламын тастамай, сөзді серік еткендердің естеліктерін көптеп бергіміз келеді. Осы орайда әрі төл мереке қарсаңында елге белгілі журналист, қаламгер Қайнар Олжайдан сөз сұрап, әріптестерін, қызметтегі кейбір оқиға­лар­ды қаламмен бейнелеп беруін өтінген едік. Сол жобамен редак­циямызға жеткен кестелі сөзді назарларыңызға ұсынып отырмыз…

ТАҢЫРҚАДЫҚ ТА, ТАҢЫРҚАТТЫҚ ТА

Ол кезде қазақ тілін оқып-үйрену науқаны жүріп жатты. Біз ауысып келген Қараған­дыға қарағанда Алматыда құлшыныс ересен. Кешікпей өзім қызмет ететін «Егемен Қазақстанның» редакторы алматылықтар қазақ тілін қаншалықты үйреніп және қолданып жатқанын тексеріп, мақала жазуды тапсырды.
Теміржол вокзалы мен әуежайға барып, хабарламаны екі тілде айтатын мамандармен сұхбаттастық. Көшеде тұратын дүңгіршектердегі сатушылардан қазақ басылымдарының қан­шалықты өтетінін сұрадық. Онда дүңгіршек­тер жекешеленбеген, «Союзпечать» аталатын мекемеге қарайды. Айтпақшы, ол кезде «дүң­гіршек» сөзі қолданысқа енбеген, біз «киоск» деп жазғанбыз. «Дүңгіршек» бірер жылдан соң айна­лымға шықты, оны алғаш қолданған «Егемен Қазақстан» редакциясына Ержұман ағамыз Өскеменнен шақырған Ермұрат Бапи еді.
Бірнеше кәсіпорынға барып олардың жанында ашылған қазақ тілін үйрететін үйірменің жұмысымен таныстық. Кітап дүкендеріне кіріп, қазақ тілін оқытатын методикалық кітап, кітапшалар бар ма, соны зерттедік.
Ақыр аяғында «Алатау» санаторийіне ат басын тіредік. Мұнда тынығушылардың қазақша баспасөзді қаншалықты оқитынын білмек едік. Газет-журналды даңғарадай холдың елеусіз бұрышында сатады екен.
Сатушысы – жасы үлкен апай көрінеді.
– Айналайын, қазақ тіліндегі басылымдар таңертең түсе салып, өтіп кетеді, – деп риза болып тұр. – Сендердің «СҚ-ларыңа» да сұраным жақсы.
– Апай, аты-жөніңізді айтыңызшы?
– Атым Панаргүл.
Ішімізден «өте қызық ат екен» дедік қойын дәптерімізге түсіріп жатып.
– Фамилиям Нұрқаділова.
Енді елең еттік. Ол кезде Заманбек Нұрқаділов Алматы қалалық атқару комитетінің төрағасы. Қазіргі өлшеммен қала әкімі.
– Заманбек Қалабайұлының…
– Иә, Заманбек менің туған бауырым ғой.
Мәссаған! Қала басшысының туған апайы елеусіз бұрышта газет сатып тұрғаны қалай? Ең болмаса бір дүкеннің меңгерушісі болмас па? Қатты таңырқадық.
Бірер күннен соң мақаламыз шықты. «Қағазы бар, қаламы жоқ» деген тақырып қойдық. Өйт­кені, тілді үйренуге құлшыныс бар да, үйре­тетін тәсілдер мен көрнекі құралдар, кітап­шалар мен сөздіктер тапшы еді. Соны меңзегенбіз.
Арада бірталай жыл өтті. Енді «Егемен Қазақстан» атанып, өзіміз қызмет істеп жүрген газет бетіне АҚШ-қа тәжірибе алмасуға барған Тіл білімі институтының екі маманының қосарлана жазған мақаласы шықты. Онда америкалық тілтанушылардың біздің газеттегі тақырыптарға танырқап, мақтағаны да айтылған. Мысалға келтірілгеннің екі-үшеуі бізден көрінеді. Оларды қатты таңырқатқаны – сол баяғы «Қағазы бар, қаламы жоқ» екен.

«ҚАЗАНДЫ ҚАЗБАЛАМАПСЫЗ»

«Егеменде» жүргенде «қап!» деген кезіміз де аз емес. Құлбек Ергөбековпен бірге Ленинград қаласына іссапарға шықтық. Онда Құлбек аға Әдебиет бөлімінің аға тілшісі. Жақын күндері Қазақстанда Ленинград жазушыларының апталығы өтпек. Соның алдында Ленинградты, оның қалам ұстаған қауымын таныстыратын мақалалар сериясын жазуымыз керек.
Ерте көктем еді. Тура ақ түндерге тап келіп­піз. Ақ түндердің қасиеті бар ма, әйтеуір ұйқы жоқ. Бір-екі сағаттан артық жата алмайсың. Оны Құлбек ағамыз «талықсып алу» дейді. Сонымен қаланы түнімен жаяу аралаймыз. Ал күндіз келісіп қойған кездесулерге барамыз.
Соның бірінде Эрмитаждың атақты директоры Борис Борисович Пиотровский өзі қабылдады. Кешікпей қайтыс болып кетті ғой. Екі күніміз сол кісінің ерекше қамқорлығымен Эрмитажды аралауға кетті. Қайда, екі күнде жартысын да көріп бітпедік қой деймін.
Келген соң мақалаларымыз шықты. Соның бірі «Өнер тәжі – Эрмитаж» аталған. Мақала жарияланғаны сол журналистика факультетінде бізден екі курс төмен оқыған ініміз, жақын тартатын бауырымыз Бейбіт Сапаралин, шамасы қазір тегі «Сапаралы» деп жазылады-ау, телефон шалды.
– Қайнеке, Эрмитажға барып, Пиотровский­­дің алдына жетіп тұрып Тайқазан туралы сұрамай кеткеніңіз қалай?
Санымызды соқтық. Эрмитаждың буымен елітіп жүріп, мұны сұрамаппыз. «Қап!» дедік. Өзімізден жасы кіші Бейбіттің алғырлығы мен ұлтшылдығы асып тұрғанын сонда мойындадық.
Бірнеше жылдан соң Ресей үкіметі бәрібір Тайқазанды қайтарды. Түркістандағы бұрынғы орнына салтанатпен қойылды. Ол туралы репортаж газетімізге шықты. Авторы – ұмытпасақ Еркін Қыдыр, әлгі Бейбіт Сапаралинның курстасы болуы керек. Онда Ерекең Шымкент облысы бойынша меншікті тілшіміз еді. Репортаж редакцияда біз басқарған Ақпарат бөлімінен өткені даусыз.

ҚҰБЫЛЫСТЫ ӨЛШЕУ  МҮМКІН ЕМЕС

Өзімізді елдің алдындамыз деп санамаймыз. Жалпы «кім алда, кім артта» деген де артық. Жуырда әлдебір сайтта аты таныс бауырымыздың «ХХ ғасырдағы қазақтың үздік бес журналисі» деген анықтамасын көріп қалдық. Құптамадық. Оны қалай анықтайсың? Анықтау үшін өлшеу керек. Затты өлшеуге болады, ал құбылысты өлшеу мүмкін емес. «ХХ ғасырдағы қазақтың ең семіз бес адамы» деген анықтамалық жасауға болады. Өйткені, салмақ өлшенеді. Ал талантты, халыққа келтірген пайданы немен өлшейсіз? Жалпы ХХ ғасырдың немесе ХХІ ғасырдың үздік бірдеңесі дегенді анықтау – қажетсіз тірлік. Біреу біреуді ұсынған кезде басқалар тура сол адамның кемшілігін көрсете қояды. Талай рет байқадық. Бірлікті осындай тірлік құртады. Мерейтой үстінде осы бауырымыз «Қайнар Олжай ХХІ ғасырдың басындағы үздік журналист» деп жариялап қойыпты. Үзілді-кесілді келіспейміз. Өзіміз үшін ХХІ ғасыр басындағы ең құрметті журналист – Сапабек Әсіпов ақсақал. Сосын Ермұрат Бапи. Ермұрат әлі жас. Тоқсанға келгенде толық бағасын алар, біз жуырда ғана өмірден өткен, топырағы енді суып жатқан Сапабек атамыз туралы айта кетелік. Тоқсаннан асқанша қаламы қолынан түспеді. Онда да бір тақырыпты – қазаққа жерді сақтап қалуды, тіпті дәлірек айтсақ қайтаруды қозғады. Екі кітап жазды. Одан көп шығар, біздің көргеніміз екеуі. «Тантал азабы» деп жазғанының өзі неге тұрады. Баласы да журналист. Тек орыс тілді. Және тақырыбы әкесінен мүлде басқаша. Кейде тіпті кереғар келіп жатады. Бірақ, көзқарастарының қайшылығы бір шаңырақ астында әкелі-балалы тұруларына еш бөгет болмаса керек. Сапабек ақсақалмен сырлас болдық. Алғашқы таныстықта бізден әбестік кеткен. Сексенінші жылдар соңында, Горбачевтің қайта құруы тұсында Қазақстан Журналистер одағында жиналыс өтті. Төраға Камал Смайылов бізді арнайы шақырды. Себебі жиналыс тақырыбы – жас журналистердің жағдайы. Жиналыс басталған соң бір егде кісі сөйледі. Алдымен жасы үлкен журналистерге жағдай жасап алмай, бала-шағаны айтқандарың қалай деген сарында. Біраздан соң сөз берілгенде «сақалын сатқан кәріден, еңбегін сатқан бала артық» деп салдық. Үлкен ағаның – Сапабек Әсіпов осы кісі екен – көңіліне қатты келіп қалды. Қазақтың көптеген мақалын абайлап қолдану керек. Ғабең жазған: «ауылдағы қыздың аузы сасық» дейін десем, арасында сен де кетіп қаласың ба деп тартындым». Біз абайламай дүңк еткізіппіз. Беріде түсіністік. Арнайы іздеп келіп жүрді. Кітаптарын сыйлады. Сапабек ақсақалды «Бірінші» атты деректі сериалға түсірдік. Голощекин туралы фильмге. Студент кезінде Голощекин атты стансадан қалай өткенінен бастап әңгімелеген жарықтық. Қазақтан ХХІ ғасырдағы Құрметті журналист іздесеңіздер – міне осы кісі.
Әкелі-балалы журналистер дегенде Матаевтар еске түседі. Жазайық. Анығында арылайық. Сейітқазы ағамыз бір курс жоғары оқыды. Орыс бөлімінде. Бірінші курсты бітірген соң студенттік құрылыс отрядына бардық. Сейітқазы командир болды. Іскерлігін, турасын айтатын мінезін сонда көрдік. Құрылысшылар күнін атап өтуге тауға барғанда бүкіл жігіттер мас болып қалды. Командир Сейітқазы, отрядтың комиссары Олег Никанов үшеуміз ғана саумыз. Олег досымызды да айта кетелікші. Қазір Мәскеуде тарихқа қатысты журнал шығарады деп естідік. Біздің курста орыс бөлімінде оқыды. Бастапқыда қазақ бөліміне староста болған бір суаяқ кассадан бәріміздің стипендиямызды алып, сосын «ұрлап кетті» деп бермей қойып, кешікпей сол ақшаға үйлену тойын жасаған соң декан стипендия таратуды Олегке жүктеді. Қалған төрт жыл ұрлық-қарлықсыз, айғай-аттансыз алып тұрдық. Студенттік құрылыс отрядында және бір қызық болған. Нарынқолдамыз. Құрылыс басына салт атты шал келді. Жапырлай қол ұсынып сәлем бердік. Әрбірімізден «қай рудансың?» деп сұрайды. Арғын, найман, шеркеш, адай, суан, қыпшақ, дулат… Бір кезде Олег қол берді. Онда бәріміз сақалдымыз. Күнге күйгенбіз. Ақсақал оны да қазақ деп қалса керек: «сен қай рудансың?» десін. Бәріміз де қу тілдіміз ғой, арамыздан Ғабдул-Ғазиз: «Ата, ол орыстың найманы» деді. Ал кеп күлейік. Сонымен биік таудың қойнауына құрылысшылар мерекесін атап өтуге екі машинамен келгенбіз. Бірі тауда жүретін алып «Урал», екіншісі командирдің «УАЗ-ы». Мәс-саған, екі шофер де студенттерден бетер мас. Таудың жолы сұмдық екенін келерде көргенбіз. Ал енді қайттіқ? Түн түсіп барады. Сонда үстіне 40 студент – болашақ журналистер тиелген көлікті Сейітқазы, екінші «УАЗ-ды» Олег айдап түскен. Әлгі «барлауға кіммен барасың» деген сұрақ қойылса, осы Сейітқазы ағамыз бен Олег досымызды таңдар едік. Кейін Сейітқазы ағамызбен жолымыз түйісті. Қарағанды қаласында. Ол кісі ҚазТАГ-тің тілшісі, біз «Лениншіл жастың» тілшісіміз. Көп тақырып ортақ болды. Тағы да іскерлігі мен өткірлігіне, сосын ұлтшылдығына тәнті болдық. Үшінші рет Прездиденттің қасында алғаш журналистер тобы құрылып, соған қосылғанымызда тағы алдымыздан шықты. Назарбаевтың баспасөз хатшысы еді. Бұдан тура жиырма жыл бұрын 40 жасқа толғанымызда «Хабар» агенттігінде қол астымызда істейтін барлық қызметкерді бір күндік думанға алып кеттік. Жетіген мен Қапшағайдың арасында, көл жағасына. «Хабардан» ешбір бастығымызды қоспадық. Тек сырттан бір адамды шақырдық. Сейітқазы Матаев. Ағамыз Қазақстан Журналистер одағын тіркеткенде құрылтайшылардың тізімінде тұрдық. Кейін жаңа заңнамаға орай қайта тіркеткенде қоспаған екен, «қазаншының еркі бар, қайдан құлақ шығарса». Сейітқазы ағамыз істі болғанда «Командир» атты мақала жазып қорғамақ едік. Бірақ, бір күннен кейін сол кезде істі тексерген мекеме тарапынан «Матаев журналистерді ұйымдастырып, істің тергеуі мен сотына қысым жасайды» деген мәлімдеме таратылды. Тура осы мәлімдеме қолымызды буды, аяғымызды тұсады. Ақтап жазғанымыз басындағы бұлтты сейілтпек түгіл, қоюлата түсерін бағамдадық. Әліптің артын бақтық. Ақталмаса да, жазасы азайып, міне бостандыққа шықты. Түбі ақталатына сенеміз. 1937-де «халық жауы» деп айып тағылғандар да алды 1957, соңы 1992 жылы ақталды ғой. Ағамыз ондай ұзақ күте қоймас. Тек аман болсын. Айтпақшы, қазақ тарихында баласымен бірге түрмеге отырған екі қазақ бар. Бірі – Рысқұл батыр. Өзі болысты атып орыстың түрмесіне түскенде баласы Тұрарға біреулер қастандық қылар деп, қасына алғызған. Екіншісі – Матаев. Қазір емес, кейін мақтануға болар. Біздікі тек детальді ойнатқан. Айтпақшы, қай бір жылы Есіркепов деген журналист істі болды. Оны Сейітқазы ағамыз қорғады. Бір күні әлдебір орыс тілді газеттен тілші хабарласты. «Есіркеповтің ісі бойынша пікіріңіз қандай» деді телефонмен. «Біз журналистер одағының мүшесіміз, сондықтан одақ төрағасы Матаев қандай пікір айтса, сол жақтамыз» дедік. Осы сөзіміз үшін қатаң ескерту естідік. Қайдан екенін сұрап қайтесіздер.

Оқи отырыңыз... Авторлық мақалалар

Пікір қалдыру

Сіздің E-mail-ңыз жарияланбайды.