Жамбыл шеберлігінің бір қыры

Шын асыл сөз уақыттың түс бермейтін қатал сынына бой алдырмас дүлдүл мінезімен бір көрінсе, атақты жырау, импровизатор, жыршы Жамбыл Жабаев поэзиясын айғақ қып алға тартар еді. Жамбыл сөзін қоғамдық формациялар өзімен бірге көшіріп әкетуге жарамады. Феодалдық өмірде сөз ұстап, кеңестік заманды дәріптеген ұлы ақын тәуелсіздік дәуірінің мұрат, талаптарымен де үндесіп жатыр. Өйткені оның аңсағаны – қазақ халқының азаттығы еді, жеке тұлғаның рухани еркін тыныстауы болатын.

«Өтеген батыр» дастанындағы бас­ты идеялық ұстаным ұлттың тұтастығы, ынтымағы, бостандық жолындағы күрес төңірегінде өрістейді. Бұл мақсат қазір де қынаптан қылыш суырып тұрғаны даусыз. Жетісу жерін мекендеген Өтеген батыр ХVІІІ ғасырдағы Ресей мемлекетінің әскери қысымын ерте сезініп, халқына, оның тұрмыс-тіршілігіне лайық жаңа қоныс іздейді. Бұл – Асан қайғы мотивімен ұштасатын сюжеттік желі. Осы тілек, бейбіт өмір үшін, тәуелсіздік үшін шеккен сапар «хикая» деп аталатын эпикалық жырда неше алуан фабулалық көріністер ретімен асқан қиындық, ерлік әсерін тудыру аясында суреттеледі.
Хикаяны бұған дейін Сүйінбай Аронұлы­ның атасы Күсеп, одан Сүйін­бай­дың өзі жырлағанына профессор Сұлтан­ғали Садырбаев айқын дәлел келтіреді.
Хикая емес бұл өзі
Өз жанымнан шығарған,
Есімде жоқ осы жыр –
Қайдан, қалай алынған.
Мұны ызыңдап даладан,
Жырлаған ескен жел маған, – дейді Жамбыл. Кейінде Сәбит Мұқановқа жоғарыдағыдай дерек берсе, шығармада оқиғаның тым алыста өткенін мәлімдеу, өзге жеткізушілерді нақтылап көрсетпеу оның көнелігіне меңзейді. Берідегі тарих орын алғанымен, ақын қиялға арна тартып, жырдың көнелігін ұзақ заманалар қатарын аңғарту нәтижесінде қоюландыра түспек. Сандық ұғымның асыра қолданылуы бас қаһарманға қатысты әсірелеу өнерінің бас­тамасы болып табылады.
Жамбыл бұл туынды өзіне тән көркем дүние екенін атап айтқан. Жыршы-ақын тыңдаушыларын еліктіру үшін ерекше тосын оқиға, мінез тауып, әсерге толы қуатпен бейнелеуге тиіс.
Бұл жырды мен естігем –
Тағы құлжа үнінен.
Бұл жырды мен естігем –
Бұлбұлдың тәтті күйінен.
Бұл жырды мен естігем –
Ер Өтеген туралы,
Саңқылдап шыңның қыраны,
Аңыз еткен күнінен.
Бұл жырды мен естігем –
Шөбінен, дала гүлінен. Синтак­систік параллелизмдер мәтін ағымымен жалғас­қан әсірелеу сарынының әдепкі тұрақты буынын құрап отырады. Қарапайым лексикадан тұратын жетекші буын ой екпінін шоғырландырушы қызмет атқарады әрі сыңар буынның мазмұнымен түрленіп, градация құбылысына ұқсас пішін табады. Мұндағы градация әрбір синтагма емес, бірпара көлемді алатын ортақ негізді мәтін қорытындысы бойынша түзілетіндей.
Синтаксистік-стилистикалық орайда үзіндінің 4 және 8-жолдары аралығында сәл өзгеше, жетілдірілген құрылым дүниеге келген. Ол әдеттегідей екі тармақ емес, төрт тармақтан тұрады. А-б-б-а түріндегі қаусырма ұйқас бас көтереді. Автор интонациялық-ырғақтық соны жаңғырымға бару арқылы логикалық суггестия (әсер. – Б.М.) тиімділігін қырнай, толықтыра түскен. Инверсия мысалдары да осы мақсаттың екпінімен тыныстайды, салыстырудың екінші буындарындағы табиғи таңбалардың (құлжа, бұлбұл, қыран) бірі зоонимдік нысандарға табан тіресе, екіншілері (толқын, дөң, шөп, гүл) фитонимдік және ландшафтық атрибуттарға сүйенеді. Олар сөйлемдегі бірыңғай мүше тұлғасына ұқсас қалыпта нысанның негізгі бағалы қасиетін айқындайтын немесе сандық тікелей пропорция әсерін тудырады. Биік және көлбеу кеңістік ауқымындағы қимыл, қозғалыс, вокалдық детальдар, аң-құс бейнесіндегі тартымдылық монтажды-панорамалық көрініске сұлулық пен симметрия нұсқаларын дарытады.
Бұл жырды мен естігем –
Жұлдыздың аққан көгінен.
Бұл жырды мен естігем –
Өрінен ескен желінен.
Бұл жырды мен естігем –
Сай-саланың шегінен.
Бұл жырды мен естігем –
Безіп жүріп ауылдан.
Бұл жырды мен естігем –
Жыршыдан, ақын қауымнан.
«Жел» концепті қайталанады. Бірақ айқындық әкеледі. Үзіндінің алтыншы жолында ландшафтық кескін әрі нақтыланады, әрі жалпыламалық сипат алады. Кеңістік өлшемінде («сай-саланың шегінен») әсірелеу мезеті анық. Өйткені «шек» – шартты түсінік және оның қосым­ша акустикалық мүмкіндіктері әдетте белгісіз. Ал аспан әлеміндегі түстік белгісі ғана аталатын таңба керісінше шексіздік ұғымын бедерлеуімен әсірелеу эффектін әлдеқайда күшейтеді. Алыс та жақын боп көрінетін оның бейнелік-эстетикалық құдіреті талай халықтарға ортақ мифопоэтикалық болмысымен төркіндес. «Аққан жұлдыз» – өтіп жатқан өмір символы. Автор – жыршы уақыттың белгілі бір радиустағы қозғалысына қайталанушылық, жаңарып отырушылық қасиет қосқанын байқату арқылы аңызға айналған сюжет маңызын асқақтатып бағады.
Сегменттің соңындағы төрт жол әсі­релеу қарқынын төмендетіп көрсетеді және сонымен бірге дәріптеу мазмұнына неғұрлым реалистік бояулар үстейді. Автор – қаһарманның балалық тіршілі­гіндегі тұрмыстық, этномәдени детальдар мәтінге ойнақылық бере отырып, эпосты орындаушылық ортаны нұсқау арқылы әсірелеуге ерік берген құбылысты біршама нақтылайды. Автор-жыршыдан автор-қаһарман аясы басым шығып, көру нүктесі биосфера мен табиғаттан адамдар ортасына қарай ойысады. Осының өзінде де ойындық элемент күшті. Себебі бұған дейінгі биік, соқталы суреттеулердің негізгі көзі ақын, жыршылар ғой. Бұл дискурсте болашақ батыр кейіпкер ғана емес, ырықсыз түрде сөз өнерінің құдіреті де марапатталады.
Жыл айналып, жыл озып,
Өтеген өліп, қол үзіп,
Сапар шекті келместей.
Алайдағы тарихтың,
Ауызында халықтың –
Аңыз қалды өлместей.
Дастанда сюжеттік уақыт пен кеңістік тым алысқа ұзап кетеді немесе эпилог алға шығады. Жырдағы оқиғалар легі толық аяқталмайтыны мәлім. Автор – баяндаушы сана ағымына тән үрдіспен бастапқы сарынды доғарып, фабулалық желіні аттамалап түйіндейді. Шағын мәтінде баяндау, пайымдау ғана емес, бағалау акті де көрініс береді. Оның интертекстік өрнегі де аңғарылады. Асылы, әсірелеудің жалынын маздатып тұрған – нарратив құрылымындағы полифонизм.
Ақын Өтегенді «Тіктеп біткен маңдайдан, Жан еді қос мүйізді» дегенде әсірелеуіне сенеді. Дәлелі – халық сөзі, интертекст мәртебесі. Шындық қайтадан ірілене бастайды. Мадақсыз жыр жүрегі дұрыс соға алмайтындай.
Тартқан сымдай тал бойы,
Ұқсаған тағы құлжаға.
Өсті батыр тұлғалы,
Жолбарыстай қарулы.
Қырандайын қырағы,
Арыстандай айбарлы.
Жоғарыдағы «мүйізге» байланысты эпитет әйгілі Ескендір патшаның алабөтен қасиеті туралы мифтік аңыздармен ұштасып жатыр. Жамбыл қаһарманын атақты қолбасшымен деңгейлес көрсету мұратын жүзеге асырарда тағы да халықтық фольклор тәсілдеріне табан тірейді. Ескендір сияқты Өтеген де жеңіліс білмейді. Әйтсе де, оның мақсаты басқа. Мұндай әсірелеу образдық-концептуалдық маңыз тағандарымен тамырлас. Ал келесі шумақтағы мадақ мазмұны дәстүрлі эпикалық идиостильге құрылған. Жиі қайталанатын теңеулер легі үдету тәсілімен қанатын жаяды. Зоонимдік мағынадағы кесек сөздер мүсін сымбаты, күш-қайрат, сонымен қатар көрегендік пен айлакерлік қасиеттерге ие болған Өтеген батырды Алпамыс, Қобыланды дәрежесіне көтеріп, дәріптейді. Өтеген – ХVІІІ ғасырда ғұмыр кешкен нақты тарихи тұлға. Соған қарамастан ісінің ізгілігі, мақсатының асқақтығы, ерекше жүректілігі, сезгірлігі, мергендігі, ғажайып сабыр-парасатымен дәл осындай аса жоғары клише-сипаттамалар саясынан өзіне лайықты орын табады. Эпитеттер теңеулердің соңынан келіп, баяндауыштық тұлғаға көшкенімен, еңселі ойды эмоционалдық келісіммен айқындаған. Біз тоқталған мәтін үзіктері – дастан прологының бастапқы және басым бөлігі. Бұдан кейін қазақ еліндегі тарихи-әлеуметтік жағдайлар баяндалады, Өтегенді ерлік сапарына бастайтын психологиялық себептер ашылады.
Жамбыл Жабаев, біріншіден, әсірелеу тәсілін жырдағы қызықтырушылық міндетті жоғары көркемдік-эстетикалық деңгейде орындау үшін пайдаланады. Екіншіден, ол болашақ сюжеттік оқиғалардың маңызын ұлғайта түсіп отырады. Үшіншіден, автор тыңдаушы және жалпы қабылдаушы қауымның ынта-ықыласын біліп, олардың ғажайып көріністерге сенімін арттыруға дайындайды. Төртіншіден, жырау халқына азаттық әперетін самдағай тұлғаны адресат қиялы тоят табатын биік өреден бейнелеуді көздейді. Әсірелеу ақын-импровизатор талантын телегей-теңіз қалыпта, табиғи ажар-сәнімен көрсетуге жол салады. Автор көпшілік мүддесімен үйлесім табатындықтан, оның дәріптеуі қалың қолдауға ие болып, өзінің де айдарынан жел еседі. Сонымен, сөз өнері Жамбылдың күшімен дарын патшалығындағы қымбат қамалды алатындай стратегиялық маңызды жеңіске қол жеткізеді.

Бақытжан Майтанов,
М.Әуезов атындағы Әдебиет
және өнер институты Тәуелсіздік
дәуірдегі әдебиет бөлімінің
меңгерушісі, профессор

Оқи отырыңыз... Авторлық мақалалар

Пікір қалдыру

Сіздің E-mail-ңыз жарияланбайды.