Ғылымдағы жемісті жылдар

d0b1d0b0d0b1d0b0d188Ол бар-жоғы 16 жасында мектепте мұғалім болды. Ал небәрі 22 жасқа толмай жатып орта мектептің директоры, Гурьев облыстық партия комитетінің мектептер бөлімінің нұсқаушысы қызметтерін атқарды. Ұлағатты ұстаз жолын болашақ өміріне бағдаршам етіп алса-дағы, 50 жыл ғұмырын ғылымға сарп етіп келеді. Оның ғылымдағы жетістігі талайды тәнті қылды. Ол зерттеген нысандар, ашқан жаңалықтар қазақ ғылымына тыңнан кеп құйылған қазынадай болды. Филология ғылымдарының докторы, профессор, «Түркістан уәлаяты», «Дала уәлаяты» газеттерінің алғашқы зерттеушісі Бабаш (Бабанияз) Әбілқасымовтың өмір жолын біраз білген соң, «ол кісінің өзімен жүздесіп, әңгімеге тартсақ» деген ниетте болдық. Себебі көргені мен өмірден түйгені көп қазына қарттың өзі бүтіндей бір тарих, қала берді тағылым екені сөзсіз. Ғылым жолындағы өз ізденісін жалғастырып келе жатқан ғалымды күнделікті жұмыс орнынан таптық. Қағаз, қаламы – қолында. Бабаш ағамызбен әңгімеміздің басы қолындағы жазылып жатқан сиясы кеппеген жұмыс жайында басталды. Сонымен қатар біз келген сәт ағамыздың 80 жылдық мерейтойымен де тұспа-тұс екен. Ғылымға өз үлесін қосып келе жатқан Бабаш ағамызбен әңгімемізді оқырманға ұсынғанды жөн санадық.

– Бабаш аға, қолыңыздағы жазба не нәрсе?
– Бұл еңбектің әзірге сиясы кебе қоймады. Бұл «Қисса аталатын әдебиеттің қазақ мәдени өміріндегі орны» деп аталады.
– Ендеше, осыған кеңінен тоқтала кетсеңіз…
– Әлбетте, Қисса десе, кез келген адамда ең әуелі «дінге қатысты дүние» деген түсінік пайда болады. Бұл олай емес. Қисса ХІХ ғасырдың екінші жартысында қазақ әдебиетінің негізгі көздерінің бірі болған. Бірақ оны кеңес заманында дін десе, зәре-құты қалмайтын қауым әдебиеттің бұл түріне «дінді насихаттайтын дүние» деп қараған. Сол себепті әдебиетшілеріміз де, тілшілеріміз де оған мән бермей, зерттеу жүр­гізбеген. Ал мен қиссаға ХІХ ғасырдағы қа­зақ әдеби тілінің тарихын зерттеп жүрген кезде тап болдым. Содан бері қызығушылығым ауып, түгелдей болмаса да, қиссалардың 70-80 пайызымен таныстым. Олардың бәрі де Қазанда басылып, араб графикасымен жазылған екен. Енді олардың тілін зерттедім. Зерттей келе, олардың барлығының мазмұны дін жайында емес екеніне көз жеткіздім. Олар тілдік жағынан үшке бөлінеді. Біріншісі – әулиелерді, мұсылман дінін, бес уақыт намазды насихаттайтын қис­са­лар «қисса-әнбие» деп аталса, екіншісі – аза­мат­тық тақырыптағы қиссалар. Өйткені олар – «Ләйлі-Мәжнүн», «Жүсіп-Зылиқа» сынды Шы­ғыс әдебиетінен аудармалар. Бұдан кейінгі соңғысын «халықтық туындылар» деп алдым. Олар – өзіміздің ауыздан-ауызға тараған «Қыз Жібек», «Айман-Шолпан», «Ер Тарғын» сынды жыр­ларымыз. Сонымен, Қазақ ауыз әдебиетінің жаз­баға көшердегі үлгісі, әрі ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы қазақ әдебиетінің көркем жанрының басы – осы» деп дәлелдеп шықтым.
– Жаңа бір сөзіңізде ХІХ ғасырдағы қазақ әдеби тілінің тарихын зерттегеніңіз жайлы айтып қалдыңыз. Қазақ әдеби тілінің тарихын зерттеуге не түрткі болды?
– Оралдағы педагогикалық институтта оқып жүрген кезімде әдеби тілдің тарихынан баяндама жасап жүретінмін. Содан бас­тап тілдің тарихына икемделе бастадым. 1961 жылы Тіл білімі институты жаңа ашылған кезде мен аспирант болып келдім. Әу бастағы арманым, Ыбырай Алтынсарин шығармаларының тілін зерттеу еді. Аспирантураға түскен соң, тақырыбымды бекіттірмек болып, сол кездегі директорымыз академик Ісмет Кеңесбаев ағамыздың алдына бардым. Өзімнің көптен бері ойымда жүрген тақырыбымды айттым. Бірақ академик ағамыз Ыбырай шығармаларының тілін зерттесем деген ойымды құптай қоймады және онысын бірден білдірді. «Ыбырайдың «Қырғыз хрестоматиясына» кірген біраз әңгімелері ғана бар. Оның кейбірі – аударма, ал кейбірі ауыз әдебиетінен алынған. Сондықтан бұл саған тақырып болмайды», – деп академик ағамыз кесіп айтты. «Одан да мен саған аты аталғанымен бұрын ешкім зерттемеген, Омбыдан қазақ тілінде шыққан «Дала уәлаяты» деген газеттің тілін зерттеуді тапсырайын деп отырмын. Ал жетекшің ретінде Қырғыз ғылым академиясының академигі Игорь Алексеевич Батмановты ұсынамын», – деді. Аталған газетті де, И.А.Батмановты да бірінші рет естіп отырмын. Көңіліме қонбаса да, келіспеуга шарам болмады. Содан кейін Кеңесбаев айтқан «Дала уәлаяты» газетін іздестіре бастадым. Біздің кі­тапханада газеттің өзі жоқ екен, тек бірнеше нөмірінің микрофильмі ғана табылды. Бұл басылым 1888-1902 жылдар аралығында орысша, қазақша – екі тілде шығып тұрған. Уақытында диссертациямды қорғап болған кезде мен тілін зерттеген «Дала уәлаяты» газеті қазақ тіліндегі алғашқы газет емес» деген сөз тарады. Алғашқы қазақ басылымы – «Түркістан уәлаяты» екен. Газет Ташкент қаласында шыққандық­тан жұрт «өзбекше» деп назар аудармаған көрінеді. Енді менің алдымда сол газеттің тілін зерттеу мақсаты тұрды. Ташкентке барып, толық тігіндісін таба алмағандықтан, Ленинградтағы Салтыков-Щедрин атындағы кітапханаға ат басын бұрдым. Онда да біраз қиындықтарға тап болдым. Бірақ ақыры діттеген дүниеге қол жеткіздім. Байқап қарасам, «Түркістан уәлаяты» газетінің тілі «Дала уәлаяты» газетіне қарағанда біршама жақсы сияқты. Осы екі газетке қатысты 1971 жылы «Алғашқы қазақ газеттерінің тілі» деген монография жазып шықтым. Ісмет Кеңесбаев ағамыз, осылайша, менің ғылымдағы алғашқы тұсауымды кесіп берді. Осы кездерде ғылымда қазақ әдеби тілінің тарихы туралы түрлі айтыстар болып жүрген. 60-жылдары ғалымдар әртүрлі пікірде болды. Мәселен, С.Аманжолов: «Қазақ әдеби тілінің тарихы «Дала уәлаяты» газетінен басталады», – десе, Кеңесбаев, Сауранбаевтар Абайдан басталатындығын айтады. Ал кей ғалымдар тіпті Октябрь революциясынан кейін басталды дегенді де алға тартты. Енді мен осы мәселені зерттесем деп ойладым. Ақыры «шешінген судан тайынбас» деп тәуекелге бел буып, осы әдеби тілдің тарихын зерттеуге кірістім.
– Бұл шешіміңіз оң нәтижесін берді ғой…
– Иә. Әркім әртүрлі пікір айтып жүргені болмаса, бұл да нақты зерттелмеген тың тақырып еді.
Толыққанды дамыған әдеби тіл баршамыз білетін көркем-әдеби, публицистік, қоғамдық-ғылыми және ресми ісқағаздары деген төрт стильден тұруы керек. Осы төрт стильді іздестіріп жүрген кезде талай жайтқа қанық болдым. Пуб­лицистік стильге жоғарыда аталған екі газет бар. Қоғамдық-ғылыми стильге келгенде де аталмыш газет беттерінен әртүрлі медициналық, ветеринарлық кеңестерді, күн тұтылу, жер сілкіну, жаңбыр, тұман сынды жаратылыс құбы­лыстарын ғылыми негізде түсіндірген мате­риал­дар жарық көрген. Соларды негізге алдым. Сонымен қатар Н.И.Ильминскийдің «Самоучи­тель русской грамоты для киргизов» деген кітап­шасын таптым. Бұл кітап та ғылыми әдебиетке жатады. Ал ресми ісқағаздар ретінде ХVІІІ ғасыр­дан бастап хандардың, сұлтандардың жазған хаттары архивтерде сақталған. Сонымен қатар 1884 жылы Қарамола съезінде Абайдың қаты­суымен шығарылған ереже бар екен. Сол ереже де Қазанның архивінде сақталыпты. Қазақ әдеби тілінің тарихын зерттеу барысында Ыбы­райдың қолжазба газетін таптым. Ол 1880 жылы «Қазақ газетасы» деген атпен газет дайындап, ал­ғашқы нөмірін қолмен жазып, Мәскеуге бе­кітуге жіберген. Бірақ Мәскеудегі басшылар оған рұқсат бермейді.
Міне, осындай деректерді мысалға ала отырып,төрт стильден тұратын қазақ әдеби тілі ХІХ ғасырдың екінші жартысында қалыптасты дегенді дәлелдеп шықтым. Әу баста түрлі пікірде жүрген ғалымдардың көпшілігі менің ойымды құптады. Ал қарсы пікір айтқандарының қолында нақты дерек пен дәйек көздері болмаған еді. Кейін докторлығымды да осы тақырыпта қорғадым.
– Кеңес заманында бәрімізге белгілі ұлттық әдебиетіміз бен мәдениетімізді, тілімізді дамытуға кедергілер болып тұрды. Сондықтан осы тақырыпты зерттеу барысында қысым болды ма?
– Көп кедергі болды деп айта алмаймын. Бірақ ол кезде цензура дейтін қатты болатын. Бір күні мемлекеттік құпияларды қорғау жөніндегі бас басқарма бастығы Шалабаев шақырып алып: «Сіз кітабыңызда «қара қазақтар», «ақ патша», – деп жазыпсыз. Мұныңыз қалай?» – деп кітапта келтірілген мысалдарға біраз шүйліккені бар. Бірақ «қазақтың өзі патшаны «ақ патшам» деп қадірлеген ғой, ал «қара қазақ» деген жай, қатардағы оқымаған қазақтар дегенім. Оның үстіне келтірілген мысалдарда айтылған» деп түсіндіргендей болдым.
– Бүгінгі күнде қазақ баспасөзінің, тіл та­рихының зерттелуі қандай деңгейде деп ойлайсыз?
– Шындығын айтқанда қазіргі кезде тіл тарихын зерттеп жатқан адам жоқтың қасы. Тек өзімнің Айнұр Сейітбекова деген аспирантыма «Әбілғазы ескерткішіндегі араб, парсы сөздерінің қолданысы» деген тақырыпты берген болатынмын. Бұлай беруімнің себебі Хиуа ханы Әбілғазының түрік шежіресі ескерткішінде өзі «мен араб, парсы, шағатай тілдерінен бір сөз қоспадым» дейді. Бірақ ескерткіштегі жазбада араб, парсы тілдерінен сөздер аздап болса да кездеседі. Ал баспасөз тарихын зерттеп, ғылыми жұмыс қорғап жүргендердің де саны шектеулі. Оның көпшілігі – орыс тіліндегі жұмыстар.
– Әбілғазы ескерткішін зерттеуге не себеп болды?
– Бір жылдары Ісмет Кеңесбаев біздің бөлімге бастық болып келген кезде «қазақ әдеби тілінің арғы тарихы қайда жатыр» деген мәселе қойдық. Ол сөз жоқ, орта ғасырдағы түркі ескерткіштеріне дейін созылып жатыр. Осыдан соң ол кісі әрқайсысымызға бір-бірден ескерткіштерді бөліп беріп, олардың қазақ әдеби тіліне қаншалықты қатысы бар екенін зерттеуге тапсырды. Маған «Хиуа ханы – Әбілғазының «Түрік шежіресі» атты ескерткіші тиді. Зерттеп қарасам, таза қыпшақ тілінде жазылған, тілі тамаша екен. Кейіннен, яғни 1976 жылы осы тақы­рып аясында «Түркі тілдері этимологиясының проб­лемалары» атты бүкілодақтық конференцияда «Әбілғазы Баһадүрханның «Түрік шежіресіндегі» этимо­ло­гия­лық этюдтер» деген тақырыпта баяндама жасап, 1992 жылы Әбілғазының «Түрік шежіресінің» қазақша аудармасын кітап етіп шығардым.
– Бабаш аға, сіз алғашқы еңбек жолыңызды ұстаздықтан бастаған екенсіз. Сол күндерден есте қалған естеліктеріңізбен де бөліссеңіз…
– Мен Исатай мен Махамбеттің ел қорғаған, Жәңгір ханның ордасын тіккен Нарын құмында туып-өстім. Алты жасымда әпкелеріммен бірге мұғалімнің қарсылығына қарамастан, әкемді ертіп барып, мұғалімге айтқызып жүріп, бейресми түрде 1-сыныпты аяқтадым. Келер жылы амал жоқ, мені 2-сыныпқа көшірді. Осылайша, 16 жасымда мектеп бітіріп, арман қуып Алматыға сапар шекпек болдым. Сондағы ойым журналист болу еді. Бірақ анамның айықпас ауруға шалдығуы мені бұл сапардан тоқтатып қалды. Үлкен ағам соғыстан оралмаған еді. Соның қазасынан қан жұтып жүрген анам менің де көз алдынан кеткенімді қаламады. Осыдан соң уақытымды құр өткізбес үшін жұмыс істедім. Онда да әкем білім бөліміне барып, колхоз орталығындағы мектепке мұғалім етіп жұмысқа орналастырды. Соғыстан кейінгі қиын-қыстау заман. Жоғары білімі бар жандар да санаулы-ақ. Сондықтан ол кезде орта білімі барлардың өзі жоғары біліммен тең болатын. Мектепте қазақ тілінен, географиядан сабақ бердім. 1949 жылы анам көз жұмған соң, Орал педагогикалық институтына келіп, оқуға тапсырып, қазақ тілі мен әдебиетінен мұғалім болуды көздеп, студент атандым. 1953 жылы оқу бітіріп, елге келгенімде, сол кездегі білім бөлімі мені өзім бұрын оқыған Амангелді мектебіне директор етіп жіберді. 22 жасқа да толмаған кезім еді. Ондай үлкен жауапкершілік жүктелгеніне әу баста біраз қиналдым да. Бірақ басшылардың шешіміне тағы да қарсы шыға алмадым. Директор болып, бар-жоғы 19 күн ғана отырдым. Бір күні «обкомға шақыртып жатыр» деген соң келсем, Гурьев облыстық партия комитетінің мектептер бөліміне нұсқаушы етіп тағайындамақ ниеттерін жеткізді. Мен түрлі сылтау айтып, бұл қызметтен бас тартсам да, болмады. Бұдан кейін насихат секторына меңгерушісі болдым. Бірақ ғылымға деген ой-арман, мұратым мені ақыры Тілі білімі институтына алып келді. Осыдан соң менің ғылым жолындағы өмір баспалдағым бас­талды.
– Ғылым жолы қиын жол екендігі анық. Сол жолда өзіңізге қолдау көрсетіп, қол ұшын созып, рухани демеу берген отбасыңыз жайлы да айтып берсеңіз…
– Әрине, ғылыми жұмыспен айналысқан соң отбасы тарапынан да қолдау болмаса, қиындықтар туары анық. Бұл тұрғыда отана­сының қолдауы көп болды. Ғылыми жағынан болмаса да, отбасылық шаруаларға алаңдамай, өз жұмысыммен айналысуыма бар жағдайымды жасады. Балалардың оқуы, жан-жақты тәрбиесі, отбасының күнделікті күйкі тіршілігі де сол марқұм әйелім Ақзинаның мойнында болды. Үш баламның білімді азамат, білікті маман болуы да сол жарымның арқасы деп білемін. Дүниеге немерелер келген соң да, олардың тікелей тәрбиесімен айналысып, үлкен өмірге қанат қағуына өз үлесін қосты. Бүгінде ұлдарым – ұяға, қызым қияға қонып, өз жолдарын тапты.
– Аға, өзіңіз білесіз, «Ана тілі» газеті – тіліміздің жоғын жоқтап, мұңын мұңдайтын ұлт газеті. Осыған орай мынадай сауал тастағым келіп отыр. Мемлекеттік тілдің әлі де өз орнын таба алмай отырғанына не себеп деп ойлайсыз?
– Иә, мемлекеттік тіл туралы айтылардай айтылып, жазылардай жазылып жатса-дағы нәтиже жоқ. Себебі қажеттіліктің болмауында. Бұл да айтылып келеді. Кезінде түкпірдегі қазақ ауылында өскен біз де орыс тілін білген жоқпыз. Бірақ кейіннен оқуға түскенде, қызметке орналасқанда қажеттіліктен үйрендік. Ал біз орыстілді қазақтар мен өзге ұлттарға қанша ақша төлеп оқытайық, үйрен деп үгіттейік, еш нәтиже болмайды. Өйткені оларға қажеттілік шамалы. Жуырда «Ана тілі» газетінде тіл инспекциясын құру қажеттігі туралы материал жарық көрді. Мұндай мекеме бірқатар мемлекеттерде бар. Бізге де сөзсіз қажет. Қазақ тілін менсінбейтіндер сәл де болса, аяғын тартып жүрер еді. Бүгінде ісқағаздарын қазақ тіліне көшіріп болдық деп жатамыз. Бірақ оның денін аудармашы жалдап, орысшадан қазақшаға аудартып қана отыратынын көрмейміз. Көрсек те, мән бермейміз.
– Ғылым жолында жүріп те талай мемлекет­тік қызметтерде істедіңіз. Тәуелсіздік алғаннан кейін де «Қазақ тілі» қоғамын құруға тікелей ұйытқы болып, сөздіктер, тілдескіштер шығаруға атсалыстыңыз. Бейнетіңіздің зейнетін көріп, еліңіз еңбегіңізді елеп, түрлі марапат, алғысхаттар алып, «Халық ағарту ісінің үздігі», өз туған ауданыңыздың «Құрметті азаматы» атандыңыз. І дә­режелі Шоқан сыйлығын да иемденген екенсіз. Бұған қарамастан «әттеген-ай, осыған мойын бұра алмадым-ау», әлде «енді осыны бір зерттесем» деген ойыңыз бар ма?
– Өте дұрыс айтасыз. Әлі де Орхон-Енисей жазбаларын бір зерттесем деген арман-мақ­сатым бары рас. Кеңес заманында орыс түркологтары түрік ескерткіштерін зерттеуге қазақ ғалымдарын жібермеді. Тіпті ең алғаш өзімнің ғылыми жұмысымның жетекшісі болған И.А.Батмановтан сол ескерткіштердің тілі қай тілге жақындығын сұраған кезімде «олардың сендерге мүлдем қатысы жоқ» деп қысқа қайыр­ған еді. Ғ.Айдаров деген түрколог ғалымымыз Мәскеуге сан мәрте хат жазып, Моңғолияға барып, ескерткіштерді көруге бармақшы ниетін білдіреді. Бірақ түрлі себептер айтылып, оны да зерттеуге жібермейді. Міне, сол ескерткіштерді көзбен көріп, зерттесем деген арманым бар. Бірақ ол алдағы күннің еншісіндегі дүние ғой…
– Әңгімеңізге рақмет!

Сұхбаттасқан
Анар ДҮЙСЕНБАЙҚЫЗЫ

Оқи отырыңыз... Авторлық мақалалар

Пікір қалдыру

Сіздің E-mail-ңыз жарияланбайды.