Сот қазақша сөйлейді

Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасындағы тiл туралы» заңының 4-бабында «Қазақстан Республикасының мемлекеттiк тiлi – қазақ тiлi. Мемлекеттiк тiл – мемлекеттiң бүкiл аумағында қоғамдық қатынастардың барлық саласында қолданылатын мемлекеттiк басқару, заң шығару, сот iсiн жүргiзу және iсқағаздарын жүргiзу тiлi» деп жазылғаны баршаға мәлім. Сонымен бiрге барлық мемлекеттiк органдар мемлекеттiк тiлдi, яғни қазақ тiлiн барынша дамытуға, оның халықаралық беделiн нығайтуға, ана тiлiн сақтауы мен дамытуы үшiн көмек көрсетуге мiндеттi деп көрсетiлген.

Азаматтық істер жүргізу кодексінің 14-бабына сәйкес, азаматтық істер бойынша сот ісі мемлекеттік тілде жүргізіледі, ал қажет болған жағдайда сот ісін жүргізуде мемлекеттік тілмен қоса, орыс тілі немесе басқа тілдер бірдей қолданылады делінген.
Мысалы, тек Алматы облысының соттарымен үстіміздегі жылдың тоғыз айында 13 мыңнан астам азаматтық іс қаралса, соның ішінде мемлекеттік тілде қаралғаны 21 пайызды құрайды.
«Неліктен осынша аз мөлшерде азаматтық істер сотта қаралған» деген сауалға тәжірибеден жауап алуға болады. Сотқа жүгінетін адамдардың ұлты қазақ бола тұрып, сотқа келіп түскен арыз-шағымдардың көбі орыс тілінде түседі. Өз ана тілін жетік білсе де, заңды білмегендіктен, заң кеңесі орыс тілінде берілгендіктен, арыз да орыс тілінде келіп түседі. Ал процессуалдық заңдардың талаптарына сәйкес, сот істі арыз қай тілде берілсе, сол тілде қарауы тиіс. Содан соң сол арызды сотқа тапсырған адам сотта орыс тілін жете білмегендіктен, мемлекеттік тілде, яғни қазақ тілінде сөйлеуді сұрайды.
Заңда «сот ісі мемлекеттік тілде жүргізіледі» деп көрсетілгендіктен, сот үдерісіне тараптардың біреуі ғана қазақ тілін білмеген жағдайда аудармашы қатыстырып, сот мәжілісін мемлекеттік тілде жүргізген дұрыс. Қайткен күнде де сот ісінде мемлекеттік тіліміздің қолдану аясын кеңейтуді қажет етеді.
Сот жүйесінің қызметкерлерінің басым көпшілі­гі өздері мемлекеттік тілде құжат әзірлейді, хат жазады, қазақ тілін түсінеді, ауызекі сөйлейді, тек біразы ғана мемлекеттік тілді білмейді. Қажеттілігіне қарай судьялар мен сот қызметкерлеріне қазақ тілін оқыту сабақтары жүргізіледі.
Демек, сотқа мемлекеттік тілде хабарласқан, жүгінген, хат жазған адаммен мемлекеттік тілде сөйлесуге, хат жазысуға соттардың толық мүмкіндігі бар. Сот қызметкерлерінің қазақ тілін меңгеруіне, қазақ тілінде сотқа жүгінген адаммен қазақ тілінде сөйлесуіне талап қойылады. Сондықтан сотқа хабарласқан адамдарға «қазақша түсінбейміз» деп жауап беру оқиғаларының болуы мүмкін емес. «Соттар қазақ тілінде сөйлемейді» деген – жаңсақ пікір.
Сондай-ақ заңда «азаматтық сот ісін жүргізу сотқа арыз берілген тілге қарай белгіленеді және қылмыстық іс бойынша іс жүргізу қылмыстық процесті жүргізуші органның қаулысымен белгіленген тілде жүзеге асырылады» деп көрсетілген. Демек, талап-арыз сотқа қай тілде түссе, қылмыстық іс қай тілде жүргізілсе, сот істі сол тілде қарауға тиіс. Судья істі қарау барысында егер тараптар қазақтар болатын болса, сол тілде неге тергеу амалдары жүргізілмегеніне, талап-арыз неге басқа тілде алынғанына назар аударып, тиісті ескертпелер жасайды.
Сот отырыстарында орыс тілін түсінбейтіндердің құқығын түсіндіруге келетін болсақ, Конститу­цияның 14-бабына сәйкес заң мен сот алдында бәрi – тең, тегiне, әлеуметтiк, лауазымдық және мүлiктiк жағ­дайына, ұлтына, тiлiне, дiни көзқарасына, тұрғы­лықты жерiне байланысты немесе кез келген өзге жағдайлар бойынша ешкiмдi кемсiтуге болмайды.
Тіл тағдыры – ұлт тағдыры. Мемлекеттік тілдің мәртебесін көтеруде мемлекеттік қызметшілерге жүктеліп отырған міндет те зор. Сондықтан сотта азаматтық істерді қарау барысында мемлекеттік тілдің қолданысына қырағы болуға тура келіп отыр.

Нұрбосын Мақашев,
Алматы облысының прокуратурасы,
Басқарма бөлімінің аға прокуроры

Оқи отырыңыз... Авторлық мақалалар

Пікір қалдыру

Сіздің E-mail-ңыз жарияланбайды.