Термин төл дыбысымызға бағынуы тиіс

Жазуымыз латыншаға негізделген уақытта там-тұмдап өз дыбыстарын енгізіп, тілімізді бұзудың алғышартын жасап, тіпті өзімізге жасатып алған олар тек қазақ тілі дыбы­старын (әліпбиін) кириллицаға көшіріп, орыс тілінен және сол арқылы басқа тілдерден енген сөздерді де орысша қалай айтылып-жазылса, қазақ тілінде де солай болуы керек деген талап қойып, өз тіліне тән, ал біздің тілдің табиғи бітім-болмысына мүлдем жат дыбыс­тарды және олардың таңбалық әріптерін тілімізге тоғытты да жіберді. «Олар бізге жамандық ойлаймыз деп халықаралық термин сөздерді тілімізге өзгертпей енгізіп, еуропалық мәдениетке бір қадам болсын жақындатып, жақсылық жасады. Сөйтіп, тілімізді өзгеше дыбыс, тосын дыбыс тіркесімдерімен байытты. Соның арқасында қазір біздің тіліміз шетелдік небір қиын сөздерді айтуға икемделді, біздің тілдік дыбыс­тарды жасап шығару мүшелеріміз (артикуляционный аппарат) жетіліп, орыс, ағылшын, неміс, т.б. тілдерді оңай үйреніп алуға зор мүмкіншілік алдық» дер біреулер. Бір қараған­да бұл дұрыс пайымдау секілді көрінетіні рас. Бірақ соның бәріне өзіміздің ұлттық ерекшелігімізді (базамызды) сақтай отырып та жетуге әбден болатын еді.
Басқа жұрт солай етті (армян, грузин, т.б. тілдер), әлі де сол ұстанымдарынан таймай, дамып, өркендеп келе жатыр. Tiпті орыс тілінің өзі де сонау М.Ломоносовтың заманынан бері осы үрдістен әсте жаңылған жоқ. Себебі орыс ғылымының атасы саналатын ол, кез келген шетелдік сөзге орысша балама табуымыз ке­рек, егер ондай мүмкіншілік тілімізде болмай жатса, онда оларды, демек кірме сөздерді орыс тілінің дыбыстық (фонетикалық), кұрылымдық (грамматикалық) жағына барынша икемдеп қабылдауымыз керек деген еді. Осыны олар күні бүгінге дейін басшылыққа алып, қатаң қағида етіп ұстанып келеді. Сенбесеңіз, орыс тілінің кез келген оқулығына немесе орыс тіліне енген барлық кірме сөздердің түпнұсқасына қараңыз. Латынша, грекше, ағылшынша, немісше, тіпті қазақша түпнұсқасынан (очак – ошақ, отец – от иесі, солдат – салт атты, кинжал – қанжар, арык – арық, туман – тұман, камыш – қамыс, деньги – теңге, кумыс – қымыз, саксаул – сексеуіл, тоболга – тобылғы т.б.) орысшасы өзгеше. Себебі олар түпнұсқадағыдай етіп айтып-жазуды қажет етпегендіктен, бөтен тілдің дыбыс­тарын өз тілдеріне жолатқан жоқ. Сөйтіп, орыс тілінің табиғи қалпын сақтап қалды.
Демек, оларда тіл арқылы көрінетін ұлттық ерекшелік, ұлттық тұтастық, ұлттық ой-сана, ұлттық рухани тәуелсіздік, т.б. бізге қарағанда әлдеқайда берік деуге әбден болады. Олар өздерінің мыңдаған жылдар бойы қалыптасқан, басқа тілдердің сөздері есебінен (орысша өң беріліп) байып, жетіліп келе жатқан тілі тұрғанда тілінің табиғатын бұзатын басқа жұрттың тілдік ерекшеліктерін қабылдамайды. Ал кейбір жат тілдік элементтер тілдің дамуы үшін қажет болса, табиғи жолмен-ақ, өз ретімен енеді, сіңісіп кетеді. Міне, осыған олар ерекше мән берген.
Ал бізде ше? Бар-жоғы жетпіс жылдың ішінде жасалған шұғыл өзгерістер тілімізді әбден бүлдіріп бітті. Енді бүгін сол реформалар «Тіліміз бұрын қандай еді, қазір ше, ол байыды ма, әлде кері кетті ме?» деген дау-дамайға қалдырып отыр. Тіпті көпшілігіміздің санамыздың әбден уланып қалғаны соншалық еш өзгеріссіз енген «халықаралық» деген жалған атауды жамылған терминдерге әбден үйреніп кеттік. Қа­зір оларға: «Ондай сөздердің ың­ғай­ға келіп тұрғандарын қазақ­ша­­ға аударып, ал енді біразына қазақ­ша балама іздемей-ақ, тіліміздегі төл дыбыстарымызбен қазақшалап жазып-оқиық, қазақша айтылыммен (ақцентпен) айтайық» десеңіз бітті, тек өзінің таным-түсінігінің безбеніне салып өлшеп, төрелік айтып: «Бұл дегеніңіз кері кету ғой, қазір бүкіл қазақ ол сөздерді еш мүдіріссіз, қатесіз дәл орыстардай жазып-айта алады, күллі қазаққа шетел сөздері құрамындағы ц, ч, е (йо), ю, я, в, ф, х, һ, ь, ъ дыбыс-әріптері мен ст, кл, сп, пр, пл, тр сияқты, т.б толып жатқан ды­быс тіркесімдері бөтен емес» деп, осы дыбыс-әріптер, дыбыс тіркесімдер қазақ әліпбиінің құрамында болмаса, қазақ өркениеті кері кететіндей-ақ, барынша қар­сылық көрсетіп бағады.
Арамызда осындай пікірде­гілердің тым көптігі де шындық. Олардың өздері, ең құрығанда, қазақша мәтін жазып, сол (жат) сөздерді сол қалпында пайдаланып, ел құлағына сіңісті етіп жүрсе, бір­сәрі ғой. Өйтіп те жүрген жоқ. Дегенмен, бірен-саран қазақ ғалымдары тілімізге зиянды қағиданың шылауында қалып, орыс ғалымдарының орысша жазғандарын қазақша­лап, сол еңбектерінде сол сөздерді еріксізден-еріксіз еш өзгеріссіз қолданып, күллі елге кең таралуына себепкер болып жүр. Басқадай таралу өрісі жоқ.
Ал қазақ ғалымдарының басым көпшілігі өз еңбектерін (мөлшері 90 пайыздай) орыс тілінде жазып, орыс тілінің ғылыми стилін дамытуға зор үлес қосып жүр. Керісінше, қазақша ғылыми еңбектер жазып, тіліміздің ғылыми стилін дамытуға атсалысып жүргендер шамалы. Сондықтан олардың, демек кірме сөздердің (бұл сөз шартты түрде алынып отыр, кір­ме сөз болуы үшін «бөтелке, бөре­не, орыс, ағылшын, неміс», т.б. сөздер сияқты қазақша айтылып-жазылуы қажет) тілімізде орнығып, оны байы­тып жатпағандығы мәлім. Осындай жағдайдан кейін олардың бары не, жоғы не деген ойға қаласыз.
Мәселен, әріге бармай-ақ ғы­лы­ми терминдер емес сөздерден құ­ралған мына сөйлемге көңіл ауда­райық­шы: «Ме­­дицина университеті­нің фар­мацевтика факультетінің үшінші курс студентімін». Жеті сөзінің біреуі (үшінші) ғана қазақ­ша. Қалғандары­ның қосымшалары «сиырға ер сал­ған­дай» ерсі көрініп тұр. Осы сөйлемнің өзі-ақ, еш өзгеріссіз енген кірме сөздердің тілімізге қаншалықты көрік беріп, байытып тұрғандығын көрсетіп тұр емес пе!?
Әрине, осындай сөйлемдері мол қазақша, көпшілігі аударма ғылыми мәтіндерді оқыған кез кел­ген адамның қазақ тілінің сөздік қоры мен құрамы туралы әртүрлі ойға келіп, тілімізге менсінбеушілік немесе кемсітушілік ниетпен қарайтыны анық. «Он сөзден тұратын сөйлемінің бес сөзі орыс тілінікі, демек қазақ тілінде ғылыми еңбек жазбақ түгілі, саяси, ресми тақырыпта қарым-қатынас жасап, пікірлесу де мүмкін емес. Қалайша, осындай тіл мемлекеттік тіл бола алады» («Мегапо­лис» газеті, «Лошадка русского языка и телега казахс­кой цивилизаций». №48, 05.ХІІ. 2001 жыл), – деп жаман ойға тек өзге тілді ұлттарды ғана емес, орыстанып кеткен өз қандастарымызды да сендіріп бағады.
Ал біз болсақ, орыс тілінің сөз­дік қорындағы сөздерді қара­дай өзіміздікіне санап, байдың қорасындағы малды өзімдікі деп иемденген байқұс кедей құсап күні бүгінге дейін малданып келеміз. Тіліміздің ендігі өркендеп дамуы тек ауызекі тіл мен көркем әдебиет, баспасөз, ресми ісқағаздар тілі арқылы ғана емес, ғылым тілі арқылы да болатынына жіті мән бермей жүрміз. Бұрын, ғылым мен техника әлі қарыштап дамымай тұрған заманда тіліміз табиғи қажеттілік жолымен тұрмыстық сөздер есебінен толығып, толысып отырған шығар, қазір де сол қалыппен дамуда болар, бірақ бүгінгі заман басқа, қазіргі дамыған ғылым мен техни­ка және тұрмыс-тіршіліктің сан алуан қажеттілігі, сондай-ақ бүкіләлемдік қарым-қатынас тілімізге күніне жүздеген сөздер енгізіп жатыр. Демек, тіліміздің болашағы ғылым мен техника сөздерінің тілімізге қазақша өң алып енуімен өте тығыз байла­нысты.
Орыстарға тәуелді болғанға де­йін бізге ғылым-білімге қатысты сөз­дер, негізінен, араб-парсы тілдері­нен­ ен­ді. Олардың сөздері қазақ ті­лі­нің та­биғи бітім-болмысына, заңы­на сәйкес қа­был­данып, сөздік қоры­мызға бөтендігі мүлдем білін­бей сіңісіп кетті. Оған қазір біз қазақ­­тың төл сөзі деп жүрген ғалым, ғылым, ілім, білім, қағаз, қалам, кітап, дәптер, мұғалім, ұстаз, шәкірт сияқты, т.б. сан мыңдаған кірме сөздерді (міне, нағыз кірме сөздер – осындайлар) дәлел ретінде мысал­ға келтіруге болады.
Ал қазір ше? Олай емес. Бұның екі түрлі себебі бар. Біріншісі – біз біраз сөз еткен түрлі ғылым саласы сөздерінің тілімізге орысшаланып енуі болса, екіншісі – тіл-әдебиет, тарих, философиядан басқа ғылымдар бойынша ғылыми еңбектердің қазақша жазылмауы немесе өте аз жазылуы себеп болды. Әсіресе, дүниежүзіне ортақ ғылым деген жалған атты жамылған медицина, математика, физика, химия, биология сияқты, т.б. ғылымдар бойынша қазақ тілінде жазылған ғылыми мақалалар, диссертациялар, монографиялар, оқулық, оқу құралдары, тіпті қазақ тіліне аударылған дүниелердің тым мардымсыздығы зиянын тигізді.
Жасыратыны жоқ, күні бүгінге дейін осы бағыттағы ғылыми ең­бектердің дені орыс тілінде жазылып келеді, яғни қазақтан шыққан ғалымдар өз бойындағы білімі мен біліктілігін, небір ғылыми ой-тұжырымдарын ең әуелі өз тілінде өз қандастарына берудің орнына өзге тілде жазып, кейбір қазақ ақын-жазушыларымыз сияқты орыс тілін, әдебиетін, ғылымын, мәдениетін, өркениетін дамытуға арнап жүр.
Әлбетте, бұны жақсы түсінетін олар тегін еңбек ететіндерден оңайлықпен қалайша айырылсын. Барынша «бү­кіл­әлемдік ортақ ғылым» деп уағыз ай­тып немесе өз тіліне өзгеріп енген өз­ге­тілдік (грек, латын, т.б.) сөздерді «халықаралық термин сөздер» деген жалған пікір қалыптастырып, орыс­танып бара жатқан олардың (қазақтардың) саналарын одан сайын улап, орыс­ша оқытуға, тіпті болмаса тілімізге ендіріп жіберген өз сөздері арқылы орысша ойлантуға, өз тілінен біртіндеп жеріндіруге, сөйтіп, өз ана тілінде ғылыми ойды шорқақ айтқызуға, жазғызуға тырысып бағады. Осы мақсатты көздеп, бүкіл ғылыми терминдердің барынша орысша болуын қалайды.
Сондықтан біз осы бір қитұрқы саясаттың мәнісін терең түсініп, оған аса мән беріп, бүкіл ғылыми терминдердің барлығына (қазақтың төл сөздері саналып жүрген сөздер он томдық түсіндірме сөздігімізде алпыс мың, ал сөздік құрамымызға еш өзгеріссіз енген ғылыми, саяси, қоғамдық, т.б. сөздер екі жүз мыңдай) қазақша балама сөздер таппасақ та, соларды – қазіргі жазуымызды қазақшаландыру, тіпті болмаса қазақтың төл дыбыстарын ғана қамтитын жаңа әліпбиге (алфавит) көшу арқылы қазақшалап жазып, пайдалансақ, халықаралық, орыстікі деп жүрген сөздердің барлығы өзіміздікі болып шыға келері сөзсіз.
Осы мәселені есте ұстап, дұрыс жолға салмасақ, ондаған жылдардан соң тіліміздің бүгінгі жай-күйінің өзіне де зар боп қалуымыз ықтимал. Сондықтан тілімізді байыту мен өркендету – тек ғылыми тер­миндерді қазақшалау арқылы ғана емес, соларды (терминдерді) ғылыми мәтінде қолданып, ғылыми айналысқа түсіріп, тың қолданыстар мен жаңа сөз тұлғалар (словаформа), жаңа сөз тіркестер мен өзгеше құрылған сөйлемдер және күрделі ғылыми ой-тұжырымдар, оралымдар ендірумен де болатынын мықтап есте ұстау керек сияқты. Соны жүзеге асырамыз десек, бүкіл қазақ ғалымдары өз еңбектерін қолдан келсе, тек қазақ тілінде жазуға бет бұрулары жөн шығар.
Қазақ тілінде жазсам, менің еңбегімді ешкім оқымайды, бүкіл әлемге танылмай қаламын деген бейұлттық немесе даңғойлық ниеттен де арылғандығымыз абзал бо­лар. Егер сол қазақша жазылған еңбектеріміз, ең әуелі, өзімізге қызмет етіп, игілігімізге жарап жат­са, өзгелер өздері-ақ өз тіліне оңай-ақ аударып алары сөзсіз.

Бейбіт ЖӘЛЕЛҰЛЫ,
филология ғылымдарының
кандидаты

Оқи отырыңыз... Авторлық мақалалар

Пікір қалдыру

Сіздің E-mail-ңыз жарияланбайды.