• Тұлға
  • 23 Қыркүйек, 2020

ҚАНДАСТАН ҚАЛАУЛЫ КЕРЕК

1985 жылы Пекин университетіне ассистенттер аспирантурасына барғанда Бейжің Ұлттар университетінде оқып жүрген жас Дүкенмен таныстым. 1987 жылы ол университетті озат бітіріп, мен қызмет ететін Шыңжаң қоғамдық ғылымдар академиясының Ұлттар әдебиетін зерттеу институтына ғылыми қызметкер болып келді. Содан бастап етене араластық.
Дүкен екеуміз тарихи Отанға бір мезгілде оралдық. 1993 жылдың көктемінде мен Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясы Ш.Ш.Уәлиханов атындағы ­Тарих және этнология институтына докторантураға келдім, ол әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті Шығыстану факультеті қытайтану кафедрасына қытай тіл-әдебиеті мұғалімі болып келді. Тәуелсіз Қазақстанға оралумен Дүкен екеуміздің өміріміз, тағдырымыз түбегейлі өзгерді. Елдегі бостандық Дүкен Мәсімханұлының талантын одан сайын аша түсті. Ол білікті ұстаз, зерделі ғалым және дарынды ақын ретінде қоғамға тез танылумен қатар, оның ұйымдастырушылық қабілеті де ашыла түсті. 1999-2002 жылдары аталған оқу орнында кафедра меңгерушісі қызметін атқарды.

2002 жылы ол Л.Гумилев атын­дағы Еуразия университетіне ауысып барып, 2019 жылға дейін сол университеттің шығыстану және қытай филологиясы кафедрасының меңгеруші қызметін, 2019-2020 жылдары аталған университеттің жанынан құрылған қытайтану ғылыми-зерттеу институтының директоры, 2020 жылдың маусым айынан Р.Сүлейменов атындағы Шығыстану институтының директоры қызметін атқарып келеді.
Отанға оралған 27 жылдан бері Дүкен Мәсімханұлы Отан үшін, ел үшін тәуелсіздікті нығайту ­жолында білім беру, ғылыми және көркем шығармашылық ­салада жанқиярлықпен қызмет етіп, зор табыстарға қол жеткізді. Атап айтқанда, оның 30-дан астам әдеби, ғылыми, аударма еңбектері баспадан шықты, оның ішінде бір үлкен сөздік бар. Ол сөздіктің жаңалығы мен ерекшелігі туралы мен кезінде арнайы мақала жаздым. Сондай-ақ Мәсімханұлы осы жылдар ішінде белгілі ғалым, академик Р.Нұрғалидың ғылыми жетекшілігімен филология ғылымының кандидаты және докторы ғылыми дәрежесін абыроймен қорғады.
Ол ұлт тағдыры, мемлекет болашағы жөнінде толғаныста жүреді. Соның бірі қазақ халқының қайта бірегейлену мәселесі еді. 2000 жылы «Қазақстан» ұлттық арнасынан «Алтын бесік» хабарын жүргізіп, шетелдердегі этникалық қазақтардың тарихи Отанға оралуы және елге келген қандастардың дөп келіп отырған өзекті мәселелерін көтеріп, Елбасының диаспора саясатының тиянақтануына белсенді рөл атқарғанын атап айтуға тиіспіз.
Дүкен Мәсімханұлы Астанаға барған соң да, кәсіби және шығарма­шылық жұмыстарының көптігіне қарамастан, қандастар проблемасымен де айналысты. 2004 жылы Елордада құрылған қандастардың «Атажұрт» қоғамдық бірлестігінің төрағасы болып сайланып, қандастарға қатысты заңдық, құқықтық мәселелерді шешуге аянбай атсалысып келеді.
Бізді сүйіндіретіні – Дүкен Мәсімханұлы­ның отаншылдығы мен табиғи дарыны қабысқан еңбекқор азамат екендігі.
Covid-19 әлегі онсыз да кері ­айнала бастаған жаһандану үдерісіне дем ­берумен бірге, мемлекеттерді өздерінің ішкі әлеуетіне ден қоюға, ықтимал тәуекелдерге төтеп беру қабілеттерін арттыруға итермелейді. АҚШ шашырап кеткен өндірушілік қуатын қайыра елге тартудың, Қытай ішкі нарыққа қайта басымдық берудің, Еуроодақ сыртқа тәуелділіктен арылудың қамына кірісіп жатыр. Қысқасы, әлем елдері өздерінің мемлекеттік қауіпсіздігі мәселесін қайта қарауға мәжбүр болуда. ­Мемлекет қауіпсіздігі сөз болғанда, еліміздің ­демографиясы мәселесі алаң тудырары жасырын емес. Президентті де «отбасы-демографиялық жағдай алаңдатып отыр». «Бос жатқан жер жау шақырады» деген қадымғы жоралғыны былай қойғанда, қазіргі экономикамыздың табандап, дағдарысқа қарсылығы әлсіз, бәсекеге қабілетсіз болуының бір ұшы осы жан санымыздың аздығында ­жатыр. Жан санының аздығы – сұраныстың әлжуаздығы деген сөз. Елдегі өндірістің өркен сала алмауы да соның кесірі, өйткені жан санының аздығы өндірілмек тауардың өзіндік құнын төмендетуге мүмкіндік бермейді.
Ғасыр басталғалы бері мемлекеттік қауіпсіздік тақырыбында дәстүрлі факторлардан тыс, елдердің «жұмсақ күшінің» әлеуеті, мәдени жаңғыртушылық қабілеті, геоорналасуы сынды жаңа ұғымдардың бәсі үстеп барады. Еліміз геосаяси тұрғыда Еуразияның кіндігіне өте ұрымтал орналасқан. Әлемдік алыптар – ­Ресей және Қытаймен ірге көршіміз. Қытайдың аса ірі стратегиялық ­жобасы «Жібек жолы экономикалық белдеуінің» шығар есігіміз. Ұтымды ойната алсақ, таптырмас мүмкіндік! Десе де, біз бүгінгі екінші экономика, әлемдік өндірістің ошағы, алып тұтыну нарығы – Қытай жайында тым, тіпті төтенше аз білеміз. Ал Қытай болса, біздің «ішек-қарнымызға дейін ақтарып», зерттеп-зерделеп отыр. ­Демек, қытайтану саласы ақсап тұр.
Аталған екі олқылықтың орнын толтыру­дың, әрине, жолдары мен тетіктері баршылық. Мәселені шешуде күні бүгінге дейін талпыныс та болды, игі нәтиже де бар. Десе де, түпкілікті нәтиже мәселені Ұлттық масштабта, оның құқықтық қырынан қозғағанда барып қолға келеді деп санаймыз.
Дүкен Мәсімханұлы ­«Қазақ­стандағы демографиялық ахуалдың ­нашарлауы – ерекше назар аударуға тұрарлық мәселе» екенін жанымен сезінеді. Ол елге келе сала-ақ көші-қон, Қытайдағы қандастардың тағдыры туралы мерзімді баспасөздерде ­материалдар беріп, мәселе көтерген-ді. Бұл ­туралы оның өзі де «Түркістан» газетінің «Қоныс» қосымшасының жұмысына барымды, жанымды салдым. Әр нөміріне салмақты-салмақты бір-екі материал берумен бірге, Қытайдағы қазақтардың көші-қонына қатысты өте өзекті, түйткілді мәселелерге жауапты тұлғалардан сұхбат алып, мәселенің оңтайлы шешілуіне ықпал еттім» деп еске алады. Дүкен Мәсімханұлы ­2003-2019 жылдары ҚР Президенті жанындағы Ұлттық кеңесте қандастар және көші-қон мәселелері бойынша мүше болып табаны күректей 16 жыл қоғамдық қызмет атқарып, аталған саланың ұңғыл-шұңғылына терең бойлап, осы тақырыптың «жілігін шағып, майын ішкен» азамат. Сондықтан сөз болып отырған мәселенің түйткілді тұстарын көрсетіп, оның ыңғайлы шешілуінің тиімді жолдарын меңзеп, оларды теориялық, құқықтық негіздемелермен қамтып та отырды. «Көші-қон заңы­ның» кемелденіп, қандастар туралы мемлекеттік саясаттың жетіле түсуіне пәрменді үлесін қосты. 2004 жылы Астана қаласында құрылған оралмандардың «Атажұрт» қоғамдың бірлестігіне бірауыздан төраға болып сайланған ол «Қоянды» өңірінен қандастардың қоныстануына арналған жер аумағын шешуге, бүгінгі «Қоянды» ауылының бой көтеруіне барынша атсалысты.
Қытайдағы реформа барысын көзбен көріп, бастан өткерген азамат ретінде де, Отанға оралған соң, тұрақты түрде қытайтану мәселелерімен айналысқан ­маман ретінде де сол елдегі экономикалық, әлеуметтік реформалардың қыр-сырына қанық маман. Ол елге оралған бетте-ақ «Ана тілі», «Егемен Қазақстан», «Жас Алаш», «Zaman-Қазақстан», «Азия», «Түркістан», «Парасат», ­«Алматы ақшамы» сынды басылымдарда Қытай туралы танымдық мақалалар мен сұхбаттары арқылы еліміздегі қытайтану ғылымының қалыптасуы мен жүйеленуіне елеулі үлес қоса білді. 90-жылдардың ортасы дипломатиялық қырсыздықтан Қытаймен визасыз ­режим қабылданып, кесірінен елге «қара нөпір» ауғанда, бұл мәселеге сол кездегі ҚР Жоғары кеңес депутаттарының назарын аударып, алып көршімен «визалы тәртіпті» қалпына келтіруге септескенін жақсы білеміз. Осы еңбектері еленіп, 2001 жылы Елбасының қабылдауын­да болды. Онда да ол жеке басының қамын емес, қандастардың көші-қоны, квотаның саны мен жәрдемақы мөлшері, Қытаймен қарым-қатынастың түйткілді мәселелеріне қатысты ұтымды ұсыныстар айтты.

Нәбижан МҰҚАМЕТХАНҰЛЫ,
тарих ғылымының докторы,
профессор, әл-Фараби атындағы
ҚазҰУ-дың жанындағы «Қазіргі заманғы Қытайды зерттеу орталығының» директоры

Құрмет ҚАБЫЛҒАЗЫҰЛЫ,
экономист-ғалым, қытайтанушы

1706 рет

көрсетілді

49

пікір
Алдыңғы мақала ҰЛЫ ОЙШЫЛДАР ҮНДЕСТІГІ
Келесі мақала МАҒАУИННІҢ АҚ БАТАСЫ

Біздің Telegram каналына жазылыңыз

алдымен сізді қызықтыратын барлық жаңалықтарды біліңіз

ПІКІР ҚАЛДЫРУ

Сіздің электронды пошта жарияланбайды. Қатарды міндетті түрде толтырыңыз *

Жекен Еркинбек

24 Қыркүйек, 2020

Дұкен ағаның сайлау алды бағдарламасы ойға қонымды, қалық қамына жақын. Дауыс береміз!

Жекен Еркинбек

24 Қыркүйек, 2020

Дұкен ағаның сайлау алды бағдарламасы ойға қонымды, қалық қамына жақын. Дауыс береміз!

Жекен Еркинбек

24 Қыркүйек, 2020

Дұкен ағаның сайлау алды бағдарламасы ойға қонымды, қалық қамына жақын. Дауыс береміз!

Жекен Еркинбек

24 Қыркүйек, 2020

Дұкен ағаның сайлау алды бағдарламасы ойға қонымды, қалық қамына жақын. Дауыс береміз!

Жекен Еркинбек

24 Қыркүйек, 2020

Дұкен ағаның сайлау алды бағдарламасы ойға қонымды, қалық қамына жақын. Дауыс береміз!

Жекен Еркинбек

24 Қыркүйек, 2020

Дұкен ағаның сайлау алды бағдарламасы ойға қонымды, қалық қамына жақын. Дауыс береміз!

Жекен Еркинбек

24 Қыркүйек, 2020

Дұкен ағаның сайлау алды бағдарламасы ойға қонымды, қалық қамына жақын. Дауыс береміз!

Жекен Еркинбек

24 Қыркүйек, 2020

Дұкен ағаның сайлау алды бағдарламасы ойға қонымды, қалық қамына жақын. Дауыс береміз!

Кенжегали Имангали

24 Қыркүйек, 2020

Дукен аганың бағдарламасы халққа улкен жаңалық акеледі ойлаймын .қолдаймын

Райыс

24 Қыркүйек, 2020

Қарғаны қанша баптасаңда бүркіт болмас.

Алппай маулей

24 Қыркүйек, 2020

Дукен

Ыбырай А

24 Қыркүйек, 2020

Өте білімді жоғары дәрежедегі ғалым, іске сәт біз қолдаимыз

Қапар Ахат

25 Қыркүйек, 2020

Ана тілі гәзеті алдымен сатылған екен ғой бейшаралар

Муса Есімұлы Ултанбаев

25 Қыркүйек, 2020

Құрметті, Құрмет Қабылғазыұлы, Ассалаумалейкум!! Сізбен жəне Дүкен Мəсімханұлымен бүгінгі Қытайдағы ағайын - бауырларымыз туралы ақылдасатын жəйіт бар еді.

Серік.

25 Қыркүйек, 2020

Алдымен Сирияға барған қытай қазақтарын дәлелдеп ,аттарын атап түстеп берсін Дүкен Мәсімхан.

Серік

25 Қыркүйек, 2020

Қытай қазақтарының ҚАЗАҚ елі арқылы СИРИЯҒА кеткенін ДҮКЕН МӘСІМҚАН дәлелдеп берсін. Әлі күнге дейін дәлелденген факт жоқ. ЖАЛАҚОР АТАНҒАН АТАҚПЕН (ел аузында) ҚАЛАЙ ҚОЛДАУ ТАППАҚ?

оралхан

25 Қыркүйек, 2020

дукен неушын қетай қазак тарна жала жапты сериаға барған қытаи қазак тарын далел деп берсын не ушын қытайды жактап қазактарды турмеғе қамататнын қаматты өлтыр тенын өлтыртты

Нұр

25 Қыркүйек, 2020

Қарсымын

Нұр

25 Қыркүйек, 2020

Қарсымын

Нұр

25 Қыркүйек, 2020

Қарсымын

Нұр

25 Қыркүйек, 2020

Қарсымын

Нұр

25 Қыркүйек, 2020

Қарсымын

Нұр

25 Қыркүйек, 2020

Қарсымын

Камила

25 Қыркүйек, 2020

Мен қарсымын бұл киси қытайдан оралып елдин мұң мұхтажын билмейди сол себепти карсымын

Макпал

25 Қыркүйек, 2020

Осы Дүкен Мәсімхан ұлт сатқынын депутат болуына қарсымын. Сотталуға тиісті

Нүркәмйлә

25 Қыркүйек, 2020

Дукен депүдат болеп не жартаде

Алима

25 Қыркүйек, 2020

Қарсымын. Өйткені, қытай қазақтарын Сирияға Қазақстан арқылы өтті деп ,қытай билігінің сұрқия саясатының құрбаны қылғандығы үшін. Осы, сөздеріне жауап берсін. Барлық қандастар қарсымыз.

Нұрик

25 Қыркүйек, 2020

Мен бұл кісінің депутат болыуына қазақыстан республикасының толық қанды азаматы ретінде қарсымын, үйіткені ол ұлыт сатқыны, қазаққа жала жауып, қытай идеологиясын дәріптеуші, тәрихты бұрмалап қазақты ли бай деген қытайдан тараған деп көрсетуші,

Қымбат

25 Қыркүйек, 2020

Қытайдағы қазақтар ды терарис деген! Қытайлардың қазақтарды лагерге қамауна сылтау тауып берген, Бұл адам қазаққа жаны ашмайды! Қарсы мыз, қарсы мыз,!

Ербол

26 Қыркүйек, 2020

Келіспеймін 👎🏽👎🏽👎🏽

Аза т

26 Қыркүйек, 2020

Қарсымын ұлт сатқыны жауапқа тартылсын .

ӘМІРҒАЗЫ Әлімбек

26 Қыркүйек, 2020

Дүкен ол ұлт сатқыны оның депутат болуына жол бермейміз!!!!!

Лима

26 Қыркүйек, 2020

Қарсымын

Қанат

26 Қыркүйек, 2020

Қазіргі таңда Қытайдан келген қазақтарға депутат болуын қытай мүдделі екен,,қытайда қалған туысқандарын қысым көрсетіп мына жақта қытайдан келген қазақтарға айтқанын істетіп, өз мүдделерін асырап жатқаны рас па?

Айжан

26 Қыркүйек, 2020

Қарсымын! Себебі ол қытайтанушы болып, біздің парламентте қытайлардың жағдайын жасап отыратына кұманым жоқ! Қазақ халқының жағдайына жүрегі ауырып, сонын жағдайын жасайтын адам емес бұл кісі! Қарсымын!!! Я против кандидатуры Дұкена Мәсімұлы! Нам в парламннт нужны депутаты, болеющие за свой народ - народ Казахстана! А этот тип доверия не внушает, скорее всего, он будет продвигать интересы китая, сидя в нашем парламенте! На кой они нам сдались?!. Я против!!!

Лима

26 Қыркүйек, 2020

Қарсымын, қытайдың заказымен келіп жатыр бұлар, қытай үстемдік жасап отыр

Saltanat Djaubasarova

26 Қыркүйек, 2020

Қарсымын

Нуржан

26 Қыркүйек, 2020

Мына сатқын депутат болуға жарамайды. Қытай тыңшысы

Ацнабек

26 Қыркүйек, 2020

Карсымын

Айнабек Б.Н

26 Қыркүйек, 2020

Карсымын

Қаламқас

26 Қыркүйек, 2020

Қарсымын қытайды қолдайдындар бізге керек емес👎👎👎

Гүлзи

26 Қыркүйек, 2020

Қарсымын

Нұрлан Көктеубай

26 Қыркүйек, 2020

мен бул Дукен деген адамы қазақ халқынан басын жерге тигізіп турып кешірім сураса болады демекшімін. себебі қытайдағы қазақтар осының бір ауыз сөзі арқылы турмеге тусті.

Медеті Орынқожаның

27 Қыркүйек, 2020

осы кісі жайлы Серікжан Білəш ғайбат сөз көп айтуда ....нендей жауап бердіңіздер ...қайсы бұрыс қайсы дұрыс....мен Дүкендіде Серікжанды да құрметтейтін адаммын ата тегімде тіпті тікелей үш жұртымда қытайға барып келген тамыр жоқ ....бұл қалай ұлт үшін жұмылып жұдырық болар уақытта азаматтарымыз бір біріне неге пышақ ұруға дайын....

Медеті Орынқожаның

27 Қыркүйек, 2020

осы кісі жайлы Серікжан Білəш ғайбат сөз көп айтуда ....нендей жауап бердіңіздер ...қайсы бұрыс қайсы дұрыс....мен Дүкендіде Серікжанды да құрметтейтін адаммын ата тегімде тіпті тікелей үш жұртымда қытайға барып келген тамыр жоқ ....бұл қалай ұлт үшін жұмылып жұдырық болар уақытта азаматтарымыз бір біріне неге пышақ ұруға дайын....

Сәмитбек

27 Қыркүйек, 2020

Қолдаймын

Базархан

27 Қыркүйек, 2020

Дукен мырзаны қолдаймыз!

қастер

27 Қыркүйек, 2020

ай дүкен жолдас сені өз басым 100% қолдамайым

Ғалымжан Айтуаров

28 Қыркүйек, 2020

Мұнда Дүкен Мәсімханұлына жазылған қарсы пікірлер мен жаланың бәрін Ауыт Мұқибек ұйымдастырып отыр. Негізі осы жолы праймеризге қатысушы қандастардың ішіндегі білім-білігі, қабілет-қарымы, тәжірибесі, саяси сауаты жағынан ең лайықтысы осы Дүкен Мәсімханұлы. Оның үстіне Дүкен Мәсімханұлы көрші қытай елінің ішкі сыртқы саясатын, тілін, сырын жақсы біледі. Орысша да сауатты. ғылым докторы, профессор. Бұл кісіні жалалап күйелеп лас технолологиямен жатпай тұрмай айналысып жүрген анау Ауыт деген жерлестерінің жазуынша 8-ақ кластық білімі бар шаласауат адам екен. Оның үстіне делдалдық жасап көп қандасты алдап соғып қалтасын қаққаны туралы да айтылып, жазылып жатыр. Демек егер қандастар атынан бір адам парламентке депутат болу керек болса, оған тек Дүкен Мәсімханұлы ғана лайықты. Екеу бару керек болса Қайрат Бодаухан деген азаматты, үшеу керек болса Фарида Мерхамитқызы барса болады.

ANA TILI №43

22 Қазан, 2020

Жүктеу (PDF)

Редактор блогы

Жанарбек Әшімжан

Бас редактор