• Тіл
  • 10 Ақпан, 2009

«Ана тілің – арың бұл...»

«Ана тілі» ұлт апталығы мен Қазақ радиосының бірлескен жобасы

 

Республикалық «Ана тілі» газеті мен Қазақ радиосы бірлесіп жаңа жобаны қолға алды. Мақсат – мемлекеттік тілдің өмірге кеңінен енгізілуіне ықпал ету. Осы бағыттағы өзекті мәселелерді ортаға салып, ой бөлісу, пікір алмасу.

Жаңа жоба бойынша алғашқы хабар өткен жұма күні сағат 16.15-те берілді. Хабарды жүргізуші журналистер Қазақ радиосы «Руханият» бас редакциясының бас редакторы Сайлаубай Тойлыбаев пен бас редактордың орынбасары  Серік Сейітман.

Хабарға қатысқандар «Ана тілі» ұлттық апталығының бас редакторы Мақсат Тәж-Мұрат пен  халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының президенті, филология ғылымдарының докторы Өмірзақ Айтбайұлы.

 

Серік Сейітман:

– Әуе толқынында «Төртінші билік» хабары. Бұл –  қазіргі жаһандану дәуірінде ұлт руханиятына тұс-тұстан қарусыз ақпараттық соғыс жасалып жатқан тұста қазақ баспасөзі мен оқырмандар арасына алтын көпір орнату үшін жоспарланған хабар.

Бүгінгі бағдарламамызда  мемлекеттік тіл – қазақ тілінің хал-ахуалына, «қазақстандық ұлт», ұлттық санақ, Алаш қозғалысы жөнінде кеңінен сөз болмақ.

Сайлаубай Тойлыбаев:

– «Төртінші билік» деп айтып жатамыз. Осы «төртінші билік» дегеніміздің өзі не? Қарапайым халыққа осы жағын түсіндіре кетсеңіз. Және айтып отырған «төртінші билігіміздің» бүгінгі күнгі күші мен атқарып отырған рөлі қандай дәрежеде?

Мақсат Тәж-Мұрат:

– «Төртінші билік» деген тіркес негізі кейінгі жылдары ғана пайда болды. Бұл өзі образды түрде айтылған сөз. Себебі биліктің төртінші бұтағы деген заң жүзінде бекітілмеген. Бұл жалпы, баспасөздің халық санасын қалғытпай ұстау жолындағы  үлкен еңбегіне берілген баға ретінде, баспасөздің қоғам өмірінде алатын орнын белгілеу үшін қолданылады. Біздің ұғымымызда, баспасөздің ең негізгі міндеті –халық пен биліктің арасында дәнекер болу.

Өздеріңіз білесіздер, компьютерлік техникада екі құрылғының арасында жүретін компьютерлік бағдарлама интерфейс деп аталады. Екеуін байланыстырып тұрады, бірінің әмірін екіншісіне береді. Сондай бір образды сөзбен айтатын болсақ, баспасөз бен биліктің арасындағы, билік пен халықтың арасындағы «интерфейс» сияқты нәрсе.

Серік Сейітман:

– Мақсат ағамыз қазіргі жаңа дәуірге байланысты компьютердің тілімен айтып отыр. Өмірзақ аға, сіздің пайымдауыңызша қандай?  

Өмірзақ Айтбайұлы:

– Менің ойыма ата-бабаларымыз, қазақтың билері мен шешендері түсіп отыр. Неге десеңіз, өзге халықтармен салыстырып қарағанда біздің еліміз – қазақ дейтін ұлт барлық тірлігін, іс-қимылын, ердің құнын  екі ауыз сөзбен шешіп отырған, яғни қандай жағдай болмасын сөзге тоқтаған. Сөзді ең бірінші байлық деп есептеген. Сондықтан да «төртінші билік» дегенде қазақтың түп негізінен таратылатын, жалғанып жататын осындай билік еске түседі, өйткені сөзге тоқтаған – билікке тоқтаған деген сөз. Міне сол дәстүрді қазіргі қолына қалам ұстаған азаматтар, көпшілігі кейде ойланып, кейде ойланбай-ақ жүргізіп жатқан сияқты. Бұл радио, телеарна, газет-журналдарыңызда да  қазақтың сөз байлығын керемет игерген жандар сол «төртінші билік» дейтін талапқа сай тірлік жасап жатыр.

Серік Сейітман:

– Құрметті ағалар,  біріңіз «Ана тілі» деген ұжымды, біріңіз «Қазақ тілі» деген ұйымды басқарып отырсыздар. Жалпы қазіргі қазақ тілінің қазақ қоғамындағы мәртебесін сәл қаужасақ. Бізде тіл саясаты бар ма, болса оның қауқары қандай деңгейде?

Өмірзақ Айтбайұлы:

 20-30 жыл бойы тіліміздің қадір-қасиетін арттыруға еңбек етіп келе жатқан талай қазақтың қасқалары  мен жайсаңдары бар. Дегенмен де кешегі өткен 70 жылдың ішінде баяғы сөзге тоқтаған қазақ өзінің ана тілін мейлінше төмендетіп алды, қолданыс аясынан шығарып ала жаздады. Сол тілдің қамын бүкіл ел болып, жұрт болып, зиялы қауым болып қолымызға алмасақ тіл  мүлдем қолданыстан шығатындай жағдайға келгеннен кейін «Қазақ тілі» қоғам құрылған болатын. Бұл – бұқаралық ұйым. «Қазақ тілі» қоғамы сол кездегі республикалық партия комитеті басында отырған сауатты, тілім, елім, жерім, ұлтым деп ойлайтын азаматтардың қолдауымен  дүниеге келді. Осы азаматтардың қолдауы болмаса жоспарымыздың  көпшілігі іске аспас еді. Соның нәтижесінде біз тіл заңын түздік, оған сәйкес бір емес, бірнеше рет мемлекеттік бағдарлама жасалды. Осының бәрінде Елбасының қолдауы, қуаттауы болмаса біздің алға қойған мақсатымыз орындалмас еді. Әрине, әлі де көкейдегідей болмай жатыр. Біз тілімізді мемлекеттік тіл деп алғанымызбен соны орындайтын – ел, халық, мемлекеттік мекемелер. Сол мемлекеттік мекемелер тіл мәселесіне келгенде әлі де  кемшін түсіп жатады. Әлі күнге дейін біз ойлаған мақсатымызға, деңгейімізге жете алмай келе жатырмыз.

Серік Сейітман:

– Мұның себебі неде?

Өмірзақ Айтбайұлы:

– Мұның себебі, жаңағы айтып отырған тіл саясатына дұрыстап кіріп, ене алмай жатқан қайраткерлеріміз бар. Біз осы күнге дейін  Парламентті қазақша сөйлете алмай келеміз. «Ісқағаздарын қазақша жүргізуге кірісіп кетті» деген түрлі жоғары оқу орындарына, облыстарымыздағы мекемелерге барсаңыз әлі күнге дейін ісқағаздары таза қазақша жүрмейді. Мұның бәрі, әсіресе өзін қазақпын деп есептейтін, атқа мінген ағайындарымыздың іске, тірлікке ұлттық деңгейде, ұлттық намыспен жігерлене кіріспейтінінде деп ойлаймын. Бірақ ауызды қу шөппен де сүрте беруге болмайды. Кейінгі кезде халық ассамблеясының екі сессиясына да қатыстым. Екеуінде де біздің Елбасымыз қазақтың намысын оятатын керемет сөздер айтты. Ықылас-пейілін көрсетті. Өзге ұлт өкілдері де ойланатындай ұсыныстарын атап көрсетті. Өзге ұлттың өкілі болса да мемлекеттік тілді үйренбей мемлекеттік қызметте алдағы уақытта жұмыс істей алмайды дегенді де ашық, қадап айтты. Осыны көп адам түсінбей жүрген сияқты. Бұл әшейін айтыла салған сөз, арман қарай баяғы өгіз аяңмен жүре береміз ғой дейтіндей. Сондықтан іс-әрекет керек.

Серік Сейітман:

– Тіл жайындағы  пікіріңізді, Мақсат аға, өзіңіз сабақтасаңыз.

Мақсат Тәж-Мұрат:

Ресми есепке қарасақ, республикадағы алты ғана ірі мекеме мемлекеттік тілге көше қойған жоқ. Қалғандарының барлығы ісқағаздарын мелекеттік тілге көшірді. Бұл 99 пайыздан астам деген сөз. Ал бірақ, өмірде олай емес. Өмірде мемлекеттік тілдің қолданыс аясын кеңейтуде ойсыраған кемшіліктер орын алып отыр. Бұл жерде «мемлекеттік тілді дамыту» деген тіркесті жиі, тіпті тұрақты түрде қолданамыз. Негізі мемлекеттік тілді дамыту үшін ең әуелі мемлекеттік тілді өмірге енгізу керек, қолданыс аясын кеңейту керек. Меніңше, «мемлекеттік тілді дамыту» деген тіркес сәтсіз. Мемлекеттік тілдің қолданылу аясын кеңейту, өмірге енгізу деген тұрғыда көбірек қолдану керек. Себебі, дамыту деген тіркестің  көбінесе мәжбүрлемеу, талап қоймау деген сияқты жай, жайылма мағынасы көбірек. Өмірге енгізу деген мәселе бұл әлдеқайда заңды, тәртіпті орындауды нұсқайтын секілді көрінеді.

Былтырғы жылдың аяғында демограф ғалымдардың айтуынша, қазақтың саны 9 млн. 300 мыңға жетті. Бұл қазақпын деп есепте тұрғандары ғана. Ал ауылдан жұмыс істеуге  келіп, бір Алматының өзінде еш жерде тіркелмеген қанша қазақ барын бір Алла біледі. Енді осыны ұлттық санақ алда көрсетуі керек. Кейбір адамдар әлі күнге дейін Қазақстанда орыс көп деп ойлайды. Сол себепті бізде мемлекеттік тіл саясатын солардың ыңғайына, қасы мен қабағына қарап, жасқаншақтап жүргізетіндей психология байқалады. Ал енді қарасаңыз, ар жағында өзге халықтар саны 5 млн. 700 мыңдай ғана. Оның ішінде кәріс, ұйғыр, дүнген, белорусь, украин  бар. Солардың бәрін есептегенде орыстың пайыздық саны үрейленетіндей, қорқатындай, солармен санасып жұмыс істейтіндей көп  емес. Сондықтан менің ойымша ортақ тәртіп орнатылмай, заң жасалмай, соны орындауға жұрттың бәрі тәуелді болмай тіл саясаты ойсыраған күйінде қала береді.

Өмірзақ Айтбайұлы:

– Мақсат бір мәселеге әдемі мән беріп отыр. «Тілді дамыту» деген терминге абайлап қарау керек. Біздің қазақ тілі – дамыған тіл. Ал егер тілді дамытайық дейтін болсақ басқа елдің өкілдері қазақ тілін дамымаған, көш кейін қалған тіл деп ойлауы мүмкін. Шынында да ол тілді дамыту емес, мемлекеттік тілді өз қолданысына енгізе алмай жатырмыз. Біз бір кезде көптеген ойларымызды халыққа жеткізу үшін, қазақ тілін мемлекеттік тіл ретінде  енгізу үшін шырылдап жүріп осы «Ана тілі» газетін аштырған болатынбыз.  Бұл – Орталық Комитетке қайта-қайта мәселе қойып жүріп, сұрап алғандай болған  «Ана тіліміз». Құдайға шүкір, сол міндетін әлі күнге атқарып келе жатыр.

Ағабек Қалмырзаев (Көкшетау қаласынан хабарласқан тыңдарман):

– Қанша жылдан бері мемлекеттік тілді жолға қоямыз деп келе жатқанмен  жаңа айтқандай, аса маңызды еш нәрсе болмай жатыр. Мәселен, біздің өзіміздің үлкен басшыларымыз шетел делегаттарын қабылдағанда, өздері барғанда қазақша сөйлеп, олардың сөздерін қазақша аудара беруге неге болмайды?

Мақсат Тәж-Мұрат:

– Бұл сұрақ  шынында да көкейімізде жүр. Негізінде іс басындағы адамдарымыздың қазақ тілінде сөйлеуі емес, мемлекеттік тілде сөйлеуі дегенді айту керек сияқты. Халықаралық қатынастардағы хаттама бойынша қай елді алып қарамайық мемлекеттік тілде келіссөздер жүргізеді. Хаттама да сол тілде өтеді. Осы мәселеге келгенде ойланатын нәрсе, іс басындағы адамдардан гөрі сол іс басындағы адамдарымызға хаттамалық мәселелерді еске салып, соларды алдын ала дайындап отыратын маңайындағы шенеуніктердің жұмысына көбірек сын айтқан дұрыс.  Бұл жерде мемлекетшілдік деген мәселе шығады. Мысалы Ресейде немесе сол сияқты Еуропаның бір елінде жаңағыдай хаттамалық қағида, ереже орындалмайтын болса сол басшыға еліне келгеннен кейін 50 мекемеден, басқармалардан 50 жазба хат түседі. 50 шенеунік уәж бергеннен кейін мемлекет басшысы болсын, не басқа ресми адамдар болсын еріксіз ойланады да, бұдан кейін ол кемшілікті қайталамауға тырысады. Міне сондықтан бізде көбіне мемлекеттік мекемелерді қазақтандыру, мемлекеттік мекемелерді мемлекетшіл азаматтармен толықтыру деген мәселе осы жерден шығады. Сондықтан ол мәселені бір-екі адамның төңірегінде емес, кеңірек алып қарау керек.

Өмірзақ Айтбайұлы:

– Менің айтайын деп отырғаным қазақ тілі – мемлекеттік тіл. Бірақ мемлекеттік тіл деп қабылдаған кезде біз тек қана қазақтың тағдырын ойлағанымыз жоқ. Осы Қазақстанды баянды мекеніне айналдырған өзге ұлт өкілдерінің де тағдырын ойладық. Өйткені қазақ тілі тек қазақтардың ғана пайдаланатын тілі болса, мемлекеттік тіл болуының себебі біздің отандастарымыз – Қазақстан азаматтарының бәрінің де тікелей қолдануына тиісті, үйренуіне тиісті тілдің біріне айналдыру еді. Осыны ескеру керек. Біздің ел басқарған азаматтарымыздың барлығы кілең орысша сөйлейді, шетелден мемлекет басшылары келгенде орысша сөйлеп кетеді деген мәселе көптен айтылып келе жатыр. Біз Елбасымыздан 5 профессор екі рет емтихан алдық. Елбасымыз ана тілінің алдында бас иіп келіп, өзімнің перзенттік парызым деп, өзге ұлтқа, өзінің командасына, бүкіл ел басқарып отырған азаматтарға үлгі-өнеге тастады. Бірақ соны арман қарай жалғастырып, үлгі-өнеге алған азаматтар шамалы. Сол кезде  мен Елбасыға: «Нұрсұлтан Әбішұлы шетелге шыққанда, көптеген мемлекет басшыларымен сөйлескенде орысша сөйлеп жатасыз,  ана тіліңіз неге сізбен бірге қатар жүрмейді?  Осы «Қазақ тілі» қоғамының мыңсан мүшелерін алаңдатады» деп сұрақ бердім. Сонда Елбасы: «Бұдан бұрын зиялы қауым өкілдері осы сұрақты қойып еді. Дұрыс қойып отырсыз. Өздеріңіз байқаған боларсыздар, мен кейінгі үш мемлекетке барғанымда кездесудің барлығын қазақша жүргіздім.  Басқа жерлерге барғанда мүмкіндігім болмай жатыр. Неге? Өйткені аудармашының  Елбасының көкейіндегі ойларды қазақ тілінде дөп жеткізетіндей сөз байлығы болуы керек және білік-білімі болуы керек.  Менің анау елге жеткізейін деп отырған ойымды ағылшын тілінде, не неміс, не қытай тілінде анық жеткізетін тілмаштар болмай  жатыр», –  деді. Бұл біреулерге сылтау болып көрінуі мүмкін. Шынында да ол солай болғаны рас. Бұл олқылық әлі түзелмей  келеді. Көпшіліктің сұрақ беріп отырғаны да сондықтан. Мемлекеттік тіл дедік пе, тәуелсіз ел болдық па енді бәріміз өзге елдермен жеке кездескенде  өзіміздің ана тіліміз сайрап тұрса деп армандаймыз.

Серік Сейітман:

– Шынында бұл мені де қазақтың перзенті ретінде толғандырады. Шетелге шыққан кезде мемлекеттік әнұранымыз, мемлекеттік туымыз барады, сонымен бірге мемлекеттік тіліміз де мемлекеттік рәміз ретінде барса деп тілейміз.

Әсем  Жарылқасынова (Қызылорда қаласынан хабарласқан тыңдарман):

– Алда санақ келе жатыр. Бұрынғы өткен санақтарда қазақтың көбі ілінбей қалды. Осы санаққа қатты мән бермесе қаңғып жүрген қазақтың жастары санаққа ілінбей қалуы әбден мүмкін. Ертең қарсы шығушылар, міне қазақ тілін білетіндер аз, қазақтың саны аз деген мәселе тағы кедергі болуы да ықтимал ғой?  

Серік Сейітман:

– Сізге осы қазақ деп соққан жүрегіңіз үшін, қазақтық рухыңыз үшін рахмет айтамыз. Жұбан ақынды қазақ поэзиясында Жұбан етіп қалдырған оның «мың өліп, мың тірілген қазақпын» деген тіркестері деп ойлаймыз. Шынында діні бекем қазақ қаншама қасірет шексе де, қолдан жасалған ұлтты жойып жіберу амалдарынан аман қалды. Аналарымыз оннан асырып құрсақ көтерсе де, Сексенбай, Тоқсанбайларды өмірге әкелсе де біздің санымыз әлі көңілдегідей емес. Осы тұрғыда тыңдармандарымыз халық санағын да айтып жатыр. Оған қалай келуіміз керек? Не күтуіміз керек, бұл санақтан? 

Мақсат Тәж-Мұрат:

Біздің жеріміз – ұлан-байтақ. Қазақ сияқты саны аз халыққа үлкен жер беріп отырғанына Алланың пейіліне ықтиярмыз, ырзамыз. Бірақ сол үлкен жерді толтыру дейтін проблема бар. Басқа жерлерде халық симай жатыр, ал біздің қазақ даласын халыққа толтырумен айналысуға тура келіп отыр. Осы тұрғыдан келгенде біздің тікелей эфирімізде ұлттық халық санағының көтеріліп отырғаны дұрыс. Халқымыздың санын 90-95 пайызға жеткізсек жаңа айтып отырған мемлекеттік, ұлттық проблемалардың көпшілігі өзінен-өзі шешілуге тиіс. Бұл – ең үлкен мәселе.

Алматы облысынан хабарласқан мемлекеттік қызметкер (атын айтудан бас тартты):

Мен Алматы облысының бір ауданының Ішкі саясат бөлімінде қызмет істеймін. Ауданымды айтпай-ақ қояйын. Біздің облыс талап бойынша мемлекеттік тілге көшті. Десек те кейде бізге ісқағаздары орысша келеді. Сонда мен «бұл неге орысша келеді, неге қазақша келмейді?» десем ана жақта отырғандар «Өздерің қазақшалап алыңдар», – дейді.  Үмбетов мырза жиналыстардың бәрін қазақша жүргізеді, дегенмен бер жағында отырған басшылардың бізге сөйтіп айтқаны өнеге көрсеткені емес қой. Біз де сол қағаздарды аудармай ауылдық жерлерге орысша жіберсек, сонда біздің мемлекеттік тіліміз қалай дамиды? Қалай мемлекет боламыз?  Мені осы мәселе толғандырады.

Сайлаубай Тойлыбаев:

«Балық басынан шіриді» дегендей жақсы сұрақ қойылып отыр.

(Осы кезде тағы бір тыңдарман телефон шалды)

Мойнақ қажы (Астана қаласы):

 – Менің Өмірзақ Айтбайұлына  сұрағым бар. Сіз Алматыдағы Абай атындағы опера және балет  театрын да, Астанадағы К.Байсейітова атындағы опера және балет театрын да білесіз. Осындағы дирижерлар қазақ тілін менсінбей ме, әйтеуір қабылдағылары келмейді. Екінші сұрағым, Семей елін аралағанда  қазақ тілінің жағдайы өте төмен. Оны Абайдың елі деп мақтанамыз. Орал қаласында да сол құр мақтану. Облыс әкімі, аудан әкімі, қала әкімі бәрі керемет деп есеп береді.  Осы өтірік айтқанды қашан қоямыз.

Өмірзақ Айтбайұлы:

– Маңғыстау облысында өмір сүріп жатқан бір ақын інімнің «Әр қазақ менің жалғызым» деген жақсы бір дүниесі бар. Әрбір өзін қазақпын деп санайтын азаматтардың бәрі осылайша ойланып, осылайша толғанса,  мәселелерді тиісті орындарға жөнімен қойса, міндетті түрді қадағалап отыратын болса, біз мұндай әңгімелерді болдырмас едік. Әрбір қазақ өзінің негізгі міндеті өзінің ұрпағын, ішінен шыққан перзентін отбасында өз ана тілінде тәрбиелеп, қазақ  балабақшасына беретін болса, біз анау режиссер қазақша сөйлемейді, мына режиссер қазақша керек етпейді деп тұрмас едік. Біздің ортамызда бірен-саран  еврейлер, армяндар жүреді. Олардың бірде-біреуінде балабақша жоқ. Бірде-біреуінде мектеп жоқ. Сонда да олар өздерінің балаларын өздерінің ана тілінде сайратып отырады. Ал біз өз елімізде, өз жерімізде анау менің балама мектеп дайындап берсін, мынау балабақша дайындап берсін деп, қала берді кемшілігімізді басқадан көруге тырысып отырамыз. Одан да ең алдымен әрбір қазақ өзінің намысын, жігерін қайрап, өз ұрпағын ана тілінде тәрбиелесе оған «қой» деп отырған ешкім жоқ. Сол мүмкіндікті әрбір қазақ толық пайдалана алып жүрміз бе? Осылай өзімізге өзіміз сұрақ қоятын, өз тірлігімізге өзіміз жауап беретін кезең келді, ағайын.

Мақсат Тәж-Мұрат:

– Алла біледі,  мемлекеттік мекемеге орталықтан келіп жатқан қағаздардың орысшаларын жазып отырғандардың 99 пайызына дейіні қазақ. «Қазақ пен қазақ қазақша сөйлессін» дейтін Президентіміздің қағидасы өте дұрыс. Көп нәрсе өзіміздің қазақтардан шығып жатады. Барлығы  қазақ тіліне көшті, бірақ аудармашы ұстап отыр. Барлық жүкті аудармашыларға жүктеп қойған. Сол арқылы мемлекеттік ісқағаздарын мемлекеттік тілге көшірдік болып есептеледі. Екінші мәселе, ағайындарымыздың барлығының да көбінесе сөзі мені ісі алшақ кетіп жатады. Қазақ тілі жөнінде көп айтады, өзі мінбеден әділет туралы айтып тұрады да мінбеден түсе бере көшеден кезектің алдына тұрып ет алып кетуден жүздері жанбайды. Немесе экология туралы өңеші қызарғанша айтады да есігінің алдын сыпырмайды. Сондай психология біздің қазақта да бар. Қазақ тілі туралы, ұлттық рух туралы көп айта тұрып, өзінің үйінде отырған баласына, отбасының мүшелеріне қазақша рухты түсіндірмейді, қазақша сөйлетуді білмейді. Егер әр адам, әр отбасы мүшесі өз жанұясын, көрші-қолаңын, ағайын-тумасын, жолдас-жорасын  жақсы сөзбен ұйытып, қазақшылыққа, парасаттыққа жетелейтін болса осымен де көп нәрсе тындыруға болады. Заңды тәртіптің де керегі бар, бірақ әр қазақ «Мен қазақпын» деп аспай, таспай, айқайламай, алқынбай, жұлқынбай өзіне тиесілі шаруаны жасап отыратын болса, біз баяғыда басқа қыр басына шығып кететін едік.

Сайлаубай Тойлыбаев:

– Өткен жылы Алаш-Орданың  90 жылдығы республика көлемінде аталып өтті. Осы Алаш тұлғаларының кешегі аманатын бүгінгі ұрпақ қалай ардақтап жүр?

Серік Сейітман:

– Алаштықтардың негізгі мақсаты қазақты қалай қазақ қып алып қалу болды. Сол аталарымыздың  аманатына адалмыз  ба? Қазіргі әлемдік саясатта қазақтардың сол жолды ұстануына мүмкіндік бар ма?  Бұл «қазақстандық ұлт» деген ұғымның қоғамда көрініс тапқан тұсында қойылып отырған сұрақ екенін қаперлеріңізге салсақ.

Өмірзақ Айтбайұлы:

– «Қазақстандық ұлт» деген ұғымға біздің «Қазақ тілі» қоғамы дер кезінде өзінің пікірін айтқан. Әлі де жалғастырып келе жатыр. «Қазақстандық ұлт» –  баяғы біздің «американдық ұлт», «кеңес халқы» дегеннің синонимі. «Қазақстандық ұлт» деу ұлтты жоюдың, ұлтты болдырмаудың бір тәсілі сияқты. «Қазақстандық ұлт» деген ұлт болмайды. Бір ғана «қазақ ұлты» бар, басқаларының бәрі ұлт емес, ұлт өкілдері. Бұл – бір. Екіншіден, біздің ертелі-кеш айтып келе жатқан әңгімеміздің барлығын Алаш қозғалысының қайраткерлері баяғыда айтып кеткен. Біз солардың айтып кеткен мәселелерін тек қайталау арқылы ғана елге көрініп жүрген өкілдерміз. Олар ең алдымен өздері жеке мемлекет болайық, жеке өзіміздің тіліміз болсын деді. Барлық  елдік мәселелердің төңірегінде бұл кісілер бір-бірімен түсінісе білді. Бірімен бірі ынтымақтаса білді.  Ал енді кейде біздің қайраткерлеріміз біреуі анда тартып, біреуі мында тартып, ортақ бір идеяны ұстау жағына келгенде  кемшін түсіп жатамыз. Алаш қайраткерлерінің істеген істерін, тірлігін, кәсібін біз әлі күнге дейін жете меңгерген де, игерген де  жоқпыз. Алаш қайраткерлерін керек болса мектептерге жеке пән етіп оқытуымыз қажет. Алаш қайраткерлерінің айтқандары бойымызға дарымай, енбей жатыр. Ардагерлер армандап кеткен тәуелсіз ел болдық,  Құдайға шүкір, бірақ  солардың ұлттық идеяларының көпшілігі іске аспай жатыр, асыра алмай жатырмыз. Алаш қозғалысы жөнінде жеке бір бағдарлама жасап, олардың бүкіл істеген тірліктерінің бәрін жеке талдап, елге түсіндірумен айналысуымыз керек.

Мақсат Тәж-Мұрат:  

– Егер Алаш-Орданы 37-де түп-түгел  қырып жібермегенде мына жерде біз тікелей эфир жасап, қазақ тілінің тағдыры үшін шыр-пыр болып отырмаған да болар едік. Жуықтап алғанда, 37-де 22 мың оқыған азаматымыз атылды деп жүрміз. Мәселенің бәрі өзінен-өзі шешілер еді, солар тірі болғанда. Бірақ болар іс болып қойды, енді не істеуіміз керек? Енді біз сол мұраны түгін қалтырмай жинап, зерттеп, болашақ  ұрпағымызға қалдыруымыз қажет. Осы жағынан келгенде ойсыраған кемшіліктер бар. Мәселен, мектеп оқушылары ғұн, сақ дәуірлерін айтқан кезде аузы-ауыздарына жұқпайды. Ал күні кеше ғана өткен Алаш дәуіріне келгенде тұрып қалады. Мектеп оқулықтарын ашып қалсаң оншақты тұлғамен ғана шектеліп қойған. Ал біздің есебімізше мыңға тарта адам Алашорданың басында ғана болған. Бізде дәл қазір Алашорданың мұрасын да, мирасын да кәдеге асыру қажет. Мұрасы дегеніміз қағаз жүзінде қалған деректемелер. Олар Құдайға шүкір, бар, әлі де жинастырылып жатыр. Енді заттай мұрасы жоқ. Жақында Бакуде болып келдім. Оларда  «Мүсауат», яғни «Теңдік» дейтін ұлттық  қозғалыс болған. Біздің Алаш сияқты сол мүсауатшылардың туы, «Ислам ғаскері» деп аталатын әскері қолданған қару-жарағы, гимні мәтінімен, нотасымен Орталық музейлеріне қойылған. Әнұранның сөзін белгілі әзербайжан ақыны Ахмет Жәудат, ал музыкасын атақты композитор Ғұзайырбек Ғаджыбеков жазған екен. Ал біз әлі күнге дейін Алаштың ұранын кім жазғанын әртүрлі етіп айтып жүрміз. Біреу – Ғұмар Қараш, біреулер –  Жүсіпбек Аймауытов деседі. Көкбай ақынды да кірістіретіндер бар. Орталық мұражайға  барып Алаш мұрасынан не тапсырылғанын көріңіз.  Мұнда тек Халел Досмұханбетовтың әулеті өткізген Халекеңнің  күміс ыдыс-аяғы ғана тұр. Басқа түк  жоқ.  Біз ұрпақты заттай мираспен тәрбиелей алмай отырмыз.  

Серік Сейітман:

 – Ұлттық мүдде жөнінде таңнан кешке дейін, кештен таңға дейін айтсақ та жарасады. «Малым бар жаныма садаға, жаным бар арыма садаға, арым бар қаныма садаға, қаным бар қаныма садаға»  демекші бар қазақтың ұраны осы болса қазақтың ертеңі гүлденеді деп ойлаймыз.

6119 рет

көрсетілді

0

пікір

Біздің Telegram каналына жазылыңыз

алдымен сізді қызықтыратын барлық жаңалықтарды біліңіз

ANA TILI №21

30 Мамыр, 2024

Жүктеу (PDF)

Нұркен Әшіров, Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының ректоры: Ұлттық құндылық ұтымды әрекеттен қалыптасады

  • 04 Сәуір, 2024
  • 13458

Сәбит ШІЛДЕБАЙ, тарихшы, Орталық мемлекеттік архив директоры: Архив ұлттық қауіпсіздігіміз үшін қажет

  • 11 Сәуір, 2024
  • 7796

Әли БЕКТАЛИЕВ, Алматы хореографиялық училищесінің ұстазы: ШАРТ ҚОЙМАЙ, ШАБЫТ СЫЙЛАЙМЫЗ

  • 11 Сәуір, 2024
  • 7426

Бақытжан Сатершинов, дінтанушы: ЗАҢДЫ БІЛГЕН ЗАМАНДЫ ДА БІЛЕДІ

  • 11 Сәуір, 2024
  • 6804

Елнұр Бейсенбаев, Мәжіліс депутаты: Әділетті қоғам құру – парызымыз

  • 11 Сәуір, 2024
  • 6753

Еділхан ӘМІРҒАЛИЕВ, техника ғылымының докторы, профессор: Технологиялық өркениет заманы басталды

  • 18 Сәуір, 2024
  • 6540

Алишер Сатвалдиев, Парламент Сенатының депутаты: Алпыс күн тасыған дария, алты күннен кейін қайтады

  • 02 Мамыр, 2024
  • 5315

Назипа Шанаи: Ана мектебі арқылы ұл да, қыз да дұрыс тәлім алады

  • 02 Мамыр, 2024
  • 5307

Редактор блогы

Ерлан Жүніс

«Ана тілі» газетінің Бас редакторы