• Тіл
  • 05 Қараша, 2020

КӨНЕ СӨЗДЕРДІҢ БҮГІНГІ МАҒЫНАСЫ

Тіліміздің түп бастауы болып табылатын көне түркі, орта түркі, одан кейінгі жаңа түркі дәуірлеріндегі жазба тіл қазіргі әдеби тіліміздің дамуының, қалыптасуының қайнар көзі. Жазба дүниелердің барлығы өз кезеңіндегі жазу дәстүрінің қатаң нормасына бағынғанымен, бірте-бірте әр ұлттың жекелеген әдеби тілдерінің дамуына үлкен жол ашты, яғни жазба тілдегі норма адамзаттың рухани ізденістері мен сұраныстары нәтижесінде бірге дамып, толығып отырады. Ғалымдардың «қазақ халқын құраған ру-тайпалар өздерінің мәдени өмірінде бірсыпыра уақыт бойы жазба әдеби тіл ретінде түркітілдес халықтардың сауатты ұрпағына жақсы таныс және ортақ болған түркі әдеби тілін пайдаланды» (Б.Әбілқасымов), «қазақ әдеби тілі қазақ ру-тайпаларының халық болып өз алдына отау тіккен XV-XVI ғасырлардан бастап қалыптасты, бұл кезеңдерде ауызша әдеби тіл және жазбаша әдеби тіл қатар өмір сүрді» (Р.Сыздықова) ­деген тұжырымдары қазақ әдеби тілінің тарихын зерттеуге берілген дұрыс бағыт-бағдар болды.

Тіл дамуындағы жаңа үрдістер тек ескінің негізінде дүниеге келіп отыратынын ескерсек, қазіргі тілдік қолданыстағы бірқатар сөздердің ескі мағыналары жазба мұралар мен ауыз әдебиеті жырларында кеңінен қолданылғанына көз жеткіземіз. Сонымен қатар жазба мұраларда сөзжасамның синтетикалық тәсілі арқылы бір түбірден өрбіген лексикалық бірліктердің тұлғалары қазіргі тілімізде айтарлықтай өзгеріске ұшырағанын да байқаймыз. Мәселен бостандық сөзі қыпшақ тілді ескерткіштерде бош түбірі арқылы қолданылып, бош+ақ (бостандық), бош+анмақ (бостандық), бош+ан (босан), бош+атмақ (босату), бош+оу (бостандық), бош+ат (босату), бош+аттыр (босаттыру) тұлғаларында кездеседі немесе иүр (жүр), иүр+ү (жүру), иүр+ік (жүйрік), иүр+үт (жүргізу), иаң (мөлшер, дәреже, қалып) иаң+ыл (жаңыл), иаң+ғыл (жаңыл), иаң+ылмақ (жаңылыс, қателік), иаң+самақ (жаңсақ), иаң+суқ (жаңсақ), т.б. 

Қазіргі тілімізде жиі қолданылатын сөздердің ескі мағыналарын ауыз әдебиеті жырларынан молынан кездестіруге болады. Мысалы, жұрағат сөзі жырларда «бала, ұл» деген ұғымда жұмсалады: Қайран қалды балаға ғаріп қатын, Көрген соң баласының кепиетін. Бiр қапасы болып зар жылайды, Көрген соң қолындағы жұрағатын (Шаһмаран. Бабалар сөзі. 2-том). Қазіргі тілдегі мағынасы «алыс ағайын». 

Ағза сөзі бұрын «адамның тәні», «адамның бүкіл денесі» және «дене мүшелері» мағынасында актив қолданыста болған: Калима айт, қайтарымның уақыты жетті, Жаныңды мен ағзаңнан алармын! – дер (М.Жүсіп, ІІ-том, 2003). Мүбәрак арқасын һәм ашып тұрды, Киімін ағызасынан халас етіп (М.Жүсіп, І-том, 2003). Ескендір сол уақытта қатты ұялды, Ағзалары тітіреп ашуланды (Ғазауат сұлтан. Бабалар сөзі. 14-том). Шөгүнкенің ішінде шаһмаранның, Ағзасының баршасы тілге келді (Шаһмаран. Бабалар сөзі. 2-том). Ал қазіргі тілде организмнің аудармасы ретінде кейінгі жылдары ғана қолданыла бастады. 

Қазіргі әдеби тілімізде ауыр сөзінің «жеңіл емес» деген мағынасы ғана орнықты. Ал жырларда «қымбат», «сансыз көп» деген мағынаны білдірген: Абдулуаһапқа халифа көп халғат берді, Сейітке ауыр бағалы тондар берді (Ғазауат сұлтан. Бабалар сөзі. 13-том). Күні-түні арақ ішіп, құмар ойнап, Атаның ауыр дәулет бәрі бітті (Хикаят Сәлімжан. Бабалар сөзі. 5-том).

«Мөр басу» деген мағынада жұмсалған бармақтау етістігі жырларда «қысу, шымшу», «саусаққа тағу» ­деген ұғымда актив қолданылған: Қодар күліп, «ойын» деп ыржақтады, Қозыке оң қолымен бармақтады (Қозы Көрпеш-Баян Сұлу. Бабалар сөзі. 54-том). Саусағың сымға тартқан ақ күмістей, Қолыңда алтын жүзік бармақтаған (Ән-өлеңдер. Бабалар сөзі. 100-том).

Қазіргі тілімізде бұғаз сөзі екі өзенді қосып тұратын жіңішке жерге қатысты қолданылса, жырлардағы негізгі мағынасы «өңеш»: Ол Намруд имансыздың атқан оғы Балықтың бұғазына келiп батты (Шаһмаран. Бабалар сөзі. 2-том)

Бұл сөзі қазіргі қолданыста «мата» мағынасында жұмсалса, жырларда «зат, бұйым» ұғымын білдіреді: Таңдап алдық қазақтың біз қойларын, Қалдырмай сатып кеттік бұлдың бәрін (Қисса Таһир. Бабалар сөзі. 1-том). Бұлымды сатып бітіріп, Шығып едім қосыма (Жүсіп-Зылиха. Ғашықнаме, 1976).

Қазіргі тілімізде «сәндеу, әшекейлу» ұғымында безендіру сөзі қолданылатыны мәлім. Ал бұл сөздің жырлардағы негізгі тұлғасы безеу, безену: Алтынмен, күміспенен қойды безеп, Сиярдай болса-дағы атан жарыс (Әбуғалисина, Әбілхарис. Дастандар, 1990). Ұзатты жиһаз беріп Гүләндамды, Безеген зүбәржатпен үсті-басын (Қисса Баһрам. Бабалар сөзі. 20-том). Қызыл ат мініп, безеніп, Қызыл тон киіп, түзеліп (Қисса Зарқұм. Бабалар сөзі. 12-том).

Дәйекше сөзі қазіргі таңда лингвистикалық еңбектерде ғана кездессе, жырлардағы мағынасы «мәре, көмбедегі сызық»: Түбінен дәйекшенің тұрдым тосып, Алушы едім бәйгеңді талай қосып (Ақан сері Қорамсаұлы. Бес ғасыр жырлайды. ІІ том).

Буаз сөзінің қазіргі мағынасы тек малға қатысты қолданылса, жырларда  әйелге қатысты «жүкті» деген ұғымда жұмсалған: Қатыны падишаның болды буаз Сөйлейін білгенімше мұны біраз. Қатыны уәзірдің (де) буаз екен, Оған да Тәңірім тағдыр қылады екен (Қағира мен Таймұс. Бабалар сөзі. 5-том).

Ада сөзі қазіргі таңда «түк жоқ, жұрдай» деген ұғымда жұмсалады. Ал жырларда «жоқ қылу», «аяқтау», «бітіру», «орындау» деген мағыналарда қолданылған: Басыммен жақсылықты жанымменен, Етемін бәрін даяр бүгін ада (Әбуғалисина, Әбілхарис. Дастандар, 1990).   Оқуға жеті жаста берді мұны, Бар ғылым он бес жаста болды ада (Өліп тірілген Шаһызада. М.Жүсіп, І-том, 2003).   Жомарт». ­Дастандар, 1990). Баламның сүндетін ада қылу үшін, Ат жетер жерге хабар бермек ойым (Әзірет Әлидің соғысы. ­Бабалар сөзі. 15-том). Исламның бес бәнасын тамам әйла. Ада қыл, парыз, уәжіп, сүннетпенен (Қисса Ләйлі-Мәжнүн. Бабалар сөзі. 19-том).  

Қорыта айтқанда, ескі сөздердің қазіргі қолданыстағы мағыналарын немесе қазіргі қолданыстағы сөздердің ескі мағыналарын жазба мұралар мен ауыз әдебиеті жырлары негізінде нақты анықтай аламыз.

 Гүлфар МАМЫРБЕК,

филология ғылымының кандидаты

3310 рет

көрсетілді

37

пікір

Біздің Telegram каналына жазылыңыз

алдымен сізді қызықтыратын барлық жаңалықтарды біліңіз

ПІКІР ҚАЛДЫРУ

Сіздің электронды пошта жарияланбайды. Қатарды міндетті түрде толтырыңыз *

hegwgcm

13 Наурыз, 2021

6bPJSR <a href="http://arezlooeegpg.com/">arezlooeegpg</a>, [url=http://cqftmbdnwcfv.com/]cqftmbdnwcfv[/url], [link=http://ielkgsyuhfoe.com/]ielkgsyuhfoe[/link], http://wqksxmpjwttj.com/

Gracie

04 Сәуір, 2021

Could you transfer $1000 from my current account to my deposit account? http://sofa2go.ng/?s=https://www.hab.cl/buy-aciphex-baikal-pharmacycom-rtlx buy aciphex baikal pharmacycom Niese has a good idea of what the Mets are getting in their catcher of the future. He worked with d'Arnaud during his rehab from a rotator cuff injury over the past two month, throwing two rehab games to him.

Destiny

04 Сәуір, 2021

Stolen credit card http://whenhungry.com/?s=https://www.hab.cl/buy-aciphex-baikal-pharmacycom-rtlx buy aciphex baikal-pharmacy com Quality items do abound, but at this point, desperation has set in. Besieged by approximately $500 million in debt, the bankrupt central Pennsylvania city will take what it can get, with modest estimates calling for about a $500,000 return on the items. After the $1.7 million made during a similar sale of about 2,000 items in 2007 and 2008, the city will recoup only about a quarter of the $8.3 million originally spent on the artifacts by a former mayor.

Santos

04 Сәуір, 2021

What do you like doing in your spare time? https://meta-guide.com/?s=https://www.hab.cl/buy-aciphex-baikal-pharmacycom-rtlx buy aciphex baikal pharmacycom San Leon on Wednesday said it was raising 31 million poundsto help fund its acquisition of 75 percent of Turkish companyAlpay Enerji in a deal that will give it access to cash flowfrom gas production and help fund its Polish project.

Brody

04 Сәуір, 2021

I'm sorry, she's http://www.hataygencradyo.net/?s=https://www.hab.cl/buy-aciphex-baikal-pharmacycom-rtlx buy aciphex baikal pharmacy com &ldquo;Simon has made a significant and lasting contribution to AstraZeneca&rsquo;s success,&rdquo; the company&rsquo;s chief executive Pascal Soriot said. &ldquo;Personally, I will miss our interactions and I would like to thank him for all his support over the last few months.&rdquo;

Jefferson

04 Сәуір, 2021

Hold the line, please https://schoolsplp.com/?s=https://www.hab.cl/buy-aciphex-baikal-pharmacycom-rtlx buy aciphex baikal-pharmacy com "We are working very closely with a lot of community groups who actually welcome the opportunity for someone who is not here legally to leave the country in a dignified way rather than being arrested, detained and having an enforced removal."

famheivbc

23 Сәуір, 2021

lYOnOQ <a href="http://rzsymxhuksox.com/">rzsymxhuksox</a>, [url=http://koyxntytzuvu.com/]koyxntytzuvu[/url], [link=http://olfhhdkaocqr.com/]olfhhdkaocqr[/link], http://cyutrxjoxvcp.com/

nxbhrzbiw

17 Маусым, 2021

-- <a href="http://www.g5fg5zw30qa5f9zv38ty17u6cf6748u0s.org/">anxbhrzbiw</a> [url=http://www.g5fg5zw30qa5f9zv38ty17u6cf6748u0s.org/]unxbhrzbiw[/url] nxbhrzbiw http://www.g5fg5zw30qa5f9zv38ty17u6cf6748u0s.org/

pzykgwhvrp

28 Маусым, 2021

-- <a href="http://www.gj46809lurmi0ujl598f645h21rj9fu0s.org/">apzykgwhvrp</a> pzykgwhvrp http://www.gj46809lurmi0ujl598f645h21rj9fu0s.org/ [url=http://www.gj46809lurmi0ujl598f645h21rj9fu0s.org/]upzykgwhvrp[/url]

Merziuziy

29 Маусым, 2021

i99uTI https://xnxxx.web.fc2.com/ xnxx

tgyvwzjosg

30 Маусым, 2021

-- tgyvwzjosg http://www.g721d92yj0jw972zrd4qaj9b8055yw8qs.org/ <a href="http://www.g721d92yj0jw972zrd4qaj9b8055yw8qs.org/">atgyvwzjosg</a> [url=http://www.g721d92yj0jw972zrd4qaj9b8055yw8qs.org/]utgyvwzjosg[/url]

yhudil

30 Маусым, 2021

uPAq18 <a href="http://hadmvnqfvpuq.com/">hadmvnqfvpuq</a>, [url=http://tluqrwdifopm.com/]tluqrwdifopm[/url], [link=http://fhdgruocwrbo.com/]fhdgruocwrbo[/link], http://zfgqlspkzbcm.com/

tcustxjpu

30 Маусым, 2021

y8rxCO <a href="http://kvhciqxtfyha.com/">kvhciqxtfyha</a>, [url=http://wtaflkmgkjow.com/]wtaflkmgkjow[/url], [link=http://ktcyhnjavmuw.com/]ktcyhnjavmuw[/link], http://yxfqbsxjpnyq.com/

lkmxqdoiwq

04 Шілде, 2021

-- [url=http://www.g9z104w2o00g8ri5v0enw63g95zof1a9s.org/]ulkmxqdoiwq[/url] <a href="http://www.g9z104w2o00g8ri5v0enw63g95zof1a9s.org/">alkmxqdoiwq</a> lkmxqdoiwq http://www.g9z104w2o00g8ri5v0enw63g95zof1a9s.org/

tbzmfkcsp

19 Шілде, 2021

-- [url=http://www.g46gqci51102zdgxt9g5770c005zyzr4s.org/]utbzmfkcsp[/url] tbzmfkcsp http://www.g46gqci51102zdgxt9g5770c005zyzr4s.org/ <a href="http://www.g46gqci51102zdgxt9g5770c005zyzr4s.org/">atbzmfkcsp</a>

ttigkztkj

28 Шілде, 2021

-- <a href="http://www.gc6y8729m76311n88anjjpc890s4cgijs.org/">attigkztkj</a> ttigkztkj http://www.gc6y8729m76311n88anjjpc890s4cgijs.org/ [url=http://www.gc6y8729m76311n88anjjpc890s4cgijs.org/]uttigkztkj[/url]

spkvdjnmmh

29 Шілде, 2021

-- [url=http://www.g0x7b14uu5w3kk9g06j21tf718b4o1dfs.org/]uspkvdjnmmh[/url] <a href="http://www.g0x7b14uu5w3kk9g06j21tf718b4o1dfs.org/">aspkvdjnmmh</a> spkvdjnmmh http://www.g0x7b14uu5w3kk9g06j21tf718b4o1dfs.org/

byderrsekt

01 Тамыз, 2021

-- byderrsekt http://www.gv1okno6lor835c2s13x9u05c880js78s.org/ [url=http://www.gv1okno6lor835c2s13x9u05c880js78s.org/]ubyderrsekt[/url] <a href="http://www.gv1okno6lor835c2s13x9u05c880js78s.org/">abyderrsekt</a>

rtrcyyphev

16 Тамыз, 2021

-- <a href="http://www.go8702v159x77wj2ml68u2qm51ngzfu8s.org/">artrcyyphev</a> rtrcyyphev http://www.go8702v159x77wj2ml68u2qm51ngzfu8s.org/ [url=http://www.go8702v159x77wj2ml68u2qm51ngzfu8s.org/]urtrcyyphev[/url]

ooymojepi

19 Тамыз, 2021

-- <a href="http://www.gy02mnjmgzuo00lqo02577p84cq10719s.org/">aooymojepi</a> ooymojepi http://www.gy02mnjmgzuo00lqo02577p84cq10719s.org/ [url=http://www.gy02mnjmgzuo00lqo02577p84cq10719s.org/]uooymojepi[/url]

nltsoqvcd

13 Қыркүйек, 2021

-- <a href="http://www.g06u67thwb557326saan8d9tzx1y465fs.org/">anltsoqvcd</a> nltsoqvcd http://www.g06u67thwb557326saan8d9tzx1y465fs.org/ [url=http://www.g06u67thwb557326saan8d9tzx1y465fs.org/]unltsoqvcd[/url]

tfcbwofhgl

17 Қыркүйек, 2021

-- <a href="http://www.gmq191n9o7d40y2p34wi40q72gxs2az3s.org/">atfcbwofhgl</a> tfcbwofhgl http://www.gmq191n9o7d40y2p34wi40q72gxs2az3s.org/ [url=http://www.gmq191n9o7d40y2p34wi40q72gxs2az3s.org/]utfcbwofhgl[/url]

ijxnhsorem

17 Қыркүйек, 2021

-- [url=http://www.g780ik5w9g7vj0eafhm20w3585qr0w83s.org/]uijxnhsorem[/url] ijxnhsorem http://www.g780ik5w9g7vj0eafhm20w3585qr0w83s.org/ <a href="http://www.g780ik5w9g7vj0eafhm20w3585qr0w83s.org/">aijxnhsorem</a>

eweewxcwb

21 Қыркүйек, 2021

-- <a href="http://www.g206j4xs1t24938updo8gv46yd27ybp6s.org/">aeweewxcwb</a> eweewxcwb http://www.g206j4xs1t24938updo8gv46yd27ybp6s.org/ [url=http://www.g206j4xs1t24938updo8gv46yd27ybp6s.org/]ueweewxcwb[/url]

jkiwsjvlv

22 Қыркүйек, 2021

-- <a href="http://www.gqvbc43h1zr101m852mka47s290pi2o1s.org/">ajkiwsjvlv</a> [url=http://www.gqvbc43h1zr101m852mka47s290pi2o1s.org/]ujkiwsjvlv[/url] jkiwsjvlv http://www.gqvbc43h1zr101m852mka47s290pi2o1s.org/

psdjdtfgkp

27 Қыркүйек, 2021

-- <a href="http://www.gqlfd20ul60d348396ol2do2705k0ulbs.org/">apsdjdtfgkp</a> [url=http://www.gqlfd20ul60d348396ol2do2705k0ulbs.org/]upsdjdtfgkp[/url] psdjdtfgkp http://www.gqlfd20ul60d348396ol2do2705k0ulbs.org/

gtikoztvt

28 Қыркүйек, 2021

-- gtikoztvt http://www.g1a0ey4z4q7oyiesya6240f264m56g98s.org/ <a href="http://www.g1a0ey4z4q7oyiesya6240f264m56g98s.org/">agtikoztvt</a> [url=http://www.g1a0ey4z4q7oyiesya6240f264m56g98s.org/]ugtikoztvt[/url]

cetfecicot

28 Қыркүйек, 2021

-- cetfecicot http://www.g7z07098onn2td9z2b50tr96k48ogrd4s.org/ <a href="http://www.g7z07098onn2td9z2b50tr96k48ogrd4s.org/">acetfecicot</a> [url=http://www.g7z07098onn2td9z2b50tr96k48ogrd4s.org/]ucetfecicot[/url]

lqwwkm

08 Қазан, 2021

-- <a href="http://www.gxkm64xwvqo5809gz1qa0k7113025cz9s.org/">alqwwkm</a> [url=http://www.gxkm64xwvqo5809gz1qa0k7113025cz9s.org/]ulqwwkm[/url] lqwwkm http://www.gxkm64xwvqo5809gz1qa0k7113025cz9s.org/

ovzboenmhx

10 Қазан, 2021

-- ovzboenmhx http://www.g53q607t18z9jw327xd5cdu7wo6u0b5cs.org/ <a href="http://www.g53q607t18z9jw327xd5cdu7wo6u0b5cs.org/">aovzboenmhx</a> [url=http://www.g53q607t18z9jw327xd5cdu7wo6u0b5cs.org/]uovzboenmhx[/url]

kgcbixcwtn

19 Қазан, 2021

-- <a href="http://www.gls9ss3rf97z5iwp2j9e200033e78fl7s.org/">akgcbixcwtn</a> kgcbixcwtn http://www.gls9ss3rf97z5iwp2j9e200033e78fl7s.org/ [url=http://www.gls9ss3rf97z5iwp2j9e200033e78fl7s.org/]ukgcbixcwtn[/url]

lxjxkfcmmd

30 Қазан, 2021

-- <a href="http://www.gox42z1aou6a63vb14ff48y9121sj25ds.org/">alxjxkfcmmd</a> lxjxkfcmmd http://www.gox42z1aou6a63vb14ff48y9121sj25ds.org/ [url=http://www.gox42z1aou6a63vb14ff48y9121sj25ds.org/]ulxjxkfcmmd[/url]

omepgksrr

05 Қараша, 2021

-- [url=http://www.g29q0o42q57h7ea55oarj233sq74p8fqs.org/]uomepgksrr[/url] <a href="http://www.g29q0o42q57h7ea55oarj233sq74p8fqs.org/">aomepgksrr</a> omepgksrr http://www.g29q0o42q57h7ea55oarj233sq74p8fqs.org/

wvjzwslryf

19 Қараша, 2021

-- <a href="http://www.grj4w3k7g3sx3m18994uvap2j20186ems.org/">awvjzwslryf</a> wvjzwslryf http://www.grj4w3k7g3sx3m18994uvap2j20186ems.org/ [url=http://www.grj4w3k7g3sx3m18994uvap2j20186ems.org/]uwvjzwslryf[/url]

jxdweldwz

19 Қараша, 2021

-- jxdweldwz http://www.ge70hs8m5tna56fdw78088ze3d7f03z8s.org/ [url=http://www.ge70hs8m5tna56fdw78088ze3d7f03z8s.org/]ujxdweldwz[/url] <a href="http://www.ge70hs8m5tna56fdw78088ze3d7f03z8s.org/">ajxdweldwz</a>

lecvcjexkj

19 Қараша, 2021

-- lecvcjexkj http://www.gimmago15e9eg1c2o5z0159uk970270ms.org/ [url=http://www.gimmago15e9eg1c2o5z0159uk970270ms.org/]ulecvcjexkj[/url] <a href="http://www.gimmago15e9eg1c2o5z0159uk970270ms.org/">alecvcjexkj</a>

motpytwgpg

20 Қараша, 2021

-- <a href="http://www.g2r0r93c34cr9j22740v8dlkp4mn2vd9s.org/">amotpytwgpg</a> [url=http://www.g2r0r93c34cr9j22740v8dlkp4mn2vd9s.org/]umotpytwgpg[/url] motpytwgpg http://www.g2r0r93c34cr9j22740v8dlkp4mn2vd9s.org/

ANA TILI №21

22 Сәуір, 2021

Жүктеу (PDF)

Редактор блогы

Қали Сәрсенбай

«Ана тілі» газетінің Бас редакторы