• Ақпарат
  • 11 Шілде, 2024

Айнұр СӘБИТҚЫЗЫ, Astana IT University оқытушысы: Виртуалды шындық: оларға тән сырды ұқ

Виртуалды шындық (VR) – медицина мен психотерапия үшін тамаша мүмкіндік. Алайда ол бірқатар маңызды этикалық дилемманы да туғызады. Нью-Йорк университетінде VR сабағында терең талқыланған басты тақырып  ретінде пациенттерді қайталама травмалау (re-traumathizing) мәселесі толғандырады. VR кез келген салада оң нәтиже береді деп айту әбестік болар, өйткені VR-дің иммерсивті табиғаты кейде травманы одан әрі асқындыруы мүмкін. Мәселен, Оңтүстік Кореяда баласынан айырылған ана онымен қайта қауышу үшін виртуалды шындық құрылғысына жүгінеді. VR симуляциясы – анаға қызын есейгендегі кезін көруге мүмкіндік берді. Бұл алдамшы көрініс ананың көңілін жайландырғанымен, бұл жайт психологиялық сарапшылардың арасында алаңдаушылық тудырды. Психолог мамандар мұндай тәжірибенің адамның психологиялық жай-күйіне кері әсер ететінін, табиғи қайғыру процесіне кедергі келтіруі мүмкін екенін және одан әрі депрессияға жетелеуі ықтимал деген пікір айтты.

 

Нью-Йорк университетінде оқып жүргенімде медитация қосымшасын жасап шықтым. Бұл жоба VR және иммерсивті ортадағы жетекші сарапшы доктор Мел Слейтердің зерттеулерінен шабыттануымнан жүзеге асты. Доктордың ғылыми зерттеуі мынадай: адамды жағажай немесе су астындағы әйнектен жасалған бөлме сияқты тыныш жерлерге орналастыру негізінде, медитацияның сапасы анағұрлым артатынын көрсетті. Зерттеулерге сүйене отырып, бірнеше ортаны, соның ішінде су астындағы бөлмені тұрғызып, Гаваий аралын қолдан жасап шықтық. Қауіпсіз және тыныш орталарды шынайы визуалды бейнелермен, баяу музыкамен жобалау арқылы миға әлемдегі тәжірибелер сияқты әсер ететініне, осылайша, тереңірек медитация мен релаксацияны жеңілдететініне көз жеткіздік. Қолданбалы құрылғыны қолданып көрген ғылымдағы достарым виртуалды ортада уақыттың баяу өткенін сезінгенін айтып, таңырқады. 
Қазір технология қарқынды дамып келе жатыр. VR технологияларының ішіндегі ең әйгілісі – «Teslasuit» киімшегі. Бұл – гаптикалық костюм. VR орталарында жанасу сезімін имитациялау арқылы VR-ге жетелеп, тактильді кері байланысты орнатады. Сонымен қатар Ми-компьютер интерфейстеріндегі (BCI) жетістіктер маңызды рөл атқарады. Илон Маск негізін қалаған «Neuralink» болашақта пайдаланушыларға VR-ді ми сигналдары арқылы тікелей басқаруға және сезінуге мүмкіндік беретін, виртуалды тұрғыда ең терең суға сүңгуді қамтамасыз ететін BCI әзірлейтін көрінеді.
Виртуалды шындықты климаттың өзгеруі және кедейлік сияқты жаһандық мәселелерді шешуге арналған жобаларда кеңінен қолданылады. Қоршаған ортаға жасалған антропогендік факторларды көрсету үшін VR-ді қолданады. Мысалы, VR тәжірибесі теңіз тіршілігіне және экожүйеге пластикалық түтікшелерді пайдалану сияқты кішкене әрекеттердің әсерін көрсете алады. Нью-Йорк университетінде талқылаған көрнекті жобамыз – «Пластикалық түтікшелерді қолдануға қарсы күрес». Бұл жоба құрылғыны пайдаланушыларды су астына жетелейді, онда олар пластикпен ластанған теңіз тіршілігіне қалай қауіп төндіретініне куә болады. Бұл тәжірибе, визуалды әсерлер эмпатияны дамытады және мінез-құлықтың өзгеруіне ықпал етеді.
«Мұздың еруі» атты VR жобасы – жаһандық жылыну мәселесін тікелей шешпесе де, болашақ сценарийлердің нақты визуализациясын ұсынады. Пайдаланушылар мұздықтар еріп, теңіз деңгейі көтеріліп, экологиялық хаос тудырған әлемді зерттей алады. Бұл тәжірибе арқылы адам климаттың өзгеруіне қарай әрекет етуге талпынады, табиғатқа пайдалы іс жасауға ынталанады.
Біз зерттеген ғылыми зерттеулердің ішінде ерекше есте қалатын жоба әлемдік көшбасшыларға арналған VR қолданбасы болды. Бұл қолданба қақтығыс аймақтарында америкалық сарбаздар ұсынған кадрларды пайдалана отырып, нақты қақтығыстар мен соғыстың көріністерін виртуалды ортада қайталайды. Шын адамды, тіпті өлім көрініс­терін қамтитын виртуалды шындық кеңістігін құру арқылы жоба соғыстың ащы шындығы мен қатал бейнесін биліктегі адамға жеткізуді мақсат етті. Бұл адам шығынын тереңірек түсінуге көмектесе отырып, өз әрекеттерінің салдарын тікелей сезінуге негіз болды. 
Нонни де ла Пеньяның «Emblematic Group» тобында әзірлеген «Сирия» жобасы жоғарыда келтірген үлгіге ұқсас. Бұл VR тәжірибесі бомбалау кезінде виртуалды әлемнің қолданушыларын Сирия көшесінің ортасына апарады. VR қолданбасы бейбіт тұрғындардың басына төнген зардаптары мен қайғы-қасіретін көруге мүмкіндік береді. Мұндай әсерлі тәжірибелер гуманитарлық дағдарыстардың өзектілігін көрсету арқылы адам баласын ойландыруға жетелейді және саяси шешім шығаруға әсер етуі мүмкін. 
Виртуалды шындық білім беру саласында оқытуды иммерсивті, интерактивті және тартымды ету арқылы өзгеріс жасау мүмкіндігіне ие. Бірнеше мысал келтірсек:
1-мысал. Студенттер тарихи оқиғаларды имитациялай алады. Толығырақ айтқанда, студенттер қазақ елінің тарихына қатысты мақалаларды оқып қана қоймай, тарихи оқиғаларға VR арқылы барып, терең бойлай алады. Олар тарихи тұлғалардың оқиғасына куә болып, тұрмыс-тіршілігін көріп, киім-кешегін, құрал-жабдықтарын бақылай алады. Бұл тереңірек түсінік пен өткенді байланыстыра отырып, тарих әлеміне ендіреді. 
2-мысал. VR биология және химия сияқты оқу пәндерін қызықтырақ және қауіпсіз оқытуға жағдай жасайды. Биологияда студенттер 3D ортада жасушалар мен өсімдіктердің күрделі бөлшектерін зерттеп, биологиялық құрылымдар мен процестерді жақсырақ түсінеді. Химияда студенттер қауіпсіздік шараларын сақтай отырып, виртуалды эксперименттер жүргізіп, химиялық заттарды араластырып, реакцияларды бақылай алады. Бұл тәжірибелік тәсіл күрделі ғылыми ұғымдарды түсіну мен сақтауды жақсартады. Мысалы, Мэриленд университеті жүргізген зерттеу VR арқылы білім беру тиімділігін көрсетті. Анатомиялық құрылымдарды зерттеу үшін VR-ді пайдаланған студенттер сынақтарда дәстүрлі әдістерді қолданатын студенттермен салыстырғанда әлдеқайда жоғары нәтиже көрсетті. Интерактивті және иммерсивті тәжірибелер беру арқылы VR құрылғысы оқу тиімділігін арттыра алады.
3-мысал. VR сонымен қатар қолданушыны сөйлеу және тыңдау дағдыларын жаттықтыра алатын виртуалды ортаға түсіру арқылы тіл үйренуді де жеңілдетеді. «Mondly VR» сияқты платформалар қолданушыларға виртуалды кейіпкерлермен шынайы сұқбаттасуға мүмкіндік береді, интерактивті және контекстік тәжірибе арқылы олардың тіл меңгеруін жақсартады.
VR технологиясы пайда болғаннан бері оның психикалық денсаулыққа теріс әсері туралы алаң көңілдегі әңгіме де туындады. VR ойындарын шамадан тыс пайдалану «VR тәуелділігіне» әкелуі мүмкін, мұнда қолданушылар шындықтан гөрі жасанды әлемді артық көреді, бұл әлеуметтік оқшаулануға әкелуі мүмкін. Көптеген зерттеулер VR-ді шамадан тыс пайдалану осы жағдайларға бейім адамда мазасыздық пен депрессияны күшейтуі мүмкін екенін көрсетті. Мысалы, 2019 жылы «Киберпсихология, мінез-құлық және әлеуметтік желілер» журналында жарияланған зерттеу VR ұзақмерзімді паника мен депрессия белгілерін күшейте алатынын анықтады. Міне, осы сынды қауіптерді азайту үшін VR-ді дұрыс пайдаланған жөн.
Соңғы жылдардағы VR-мен танысу қолданбаларының эволюциясы таңғалдырады. Эксперимент ретінде осы платформалардың бірінде өзіме жеке парақша ашып көрдім.  Ол жерде алдымен виртуалды орта түрін таңдауға болады. Бастапқыда,  әдепкі параметр виртуалды бар/кафе негізінде жасалған. Ең қызығы – аватарымның жасын, жынысын және этностық тегін таңдау мүмкіндігі болды. Алғашында тәжірибе біршама ыңғайсыздық туғызды. Дегенмен бұл платформалардың қаншалықты тез танымал бола бастағанына қарап, адам оларға көбірек үйреніп келе жатқанын байқауға болады. Виртуалды шындықтың күнделікті қарым-қатынасқа әсерін жақсы не жаман деп айта алмаймын; ол – енді ғана қарқынды дамып келе жатқан ғылым саласы. 
Виртуалды шындық – әлеуметтік байланысымызды кеңейту мүмкіндігіне ие. Бұл географиялық қашыққа қарамастан, адамның виртуалды кеңістікте қосылуына мүмкіндік береді, жақындық пен қарым-қатынастың жаңа формаларын дамытады. VR-дің дәстүрлі қарым-қатынастарға әсеріне алаңдасақ та, оны қабылдау, сайып келгенде, бір-бірімізді жаңа тәсілдермен байланыстыру және түсіну қабілетімізді арттыруы мүмкін.
Виртуалды шындық қазірдің өзінде суретшілерге экспрессия мен зерттеудің бірегей мүмкіндіктерін ұсынатын өнер жасаудың оңтайлы түріне айналды. Нью-Йорк университетіндегі менің VR сабағымда дәріс оқитын профессор Карла Ганнис өнер мен технологияның қиылысын көрсетеді. Оның жұмысы әртүрлі цифрлық орталарды, соның ішінде VR-ді қамтиды. Ол сәйкестік пен мәдениет тақырыптарын инновациялық тәсілдермен зерттейді. Карла Ганнис VR-ды иммерсивті өнер туындыларын жасау үшін ғана емес, сонымен қатар көрерменнің өнермен қалай байланысатынын анықтау үшін де  пайдаланады. VR Ганнис сияқты суретшілерге толыққанды виртуалды әлемді құруға мүмкіндік береді, мұнда көрермен физикалық галереялардың дәстүрлі шеңберінен шығып, үшөлшемді кеңістікте өнермен айналыса алады. 
VR технологиясы күннен-күнге дамып келе жатқандықтан, ол суретшілерге қабылдау, кеңістіктік қарым-қатынастар және аудиторияның қатысуы арқылы тәжірибе жасау үшін бұрын-соңды болмаған құралдарды ұсынады. Ол көрерменді бұрын-соңды болмаған өнер туындыларына жетелейтін динамикалық, мультисенсорлық тәжірибені жасауға мүмкіндік туғызады, цифрлық дәуірде көркемдік өрнектің жаңа жолын ашады.
Виртуалды шындық құрылғысын ұзақ пайдалану көздің шаршауына, бас ауруына және бас айналу сияқты белгілерге әкеліп соғатынын көрсетті. Денсаулыққа қауіп-қатерді төмендету үшін сапалы VR құрылғысы, демалыс пен жұмыстың дұрыс қатынасы және модерация қажет.

Жазып алған
Бағдат Сұлтанқызы

 

214 рет

көрсетілді

0

пікір

Біздің Telegram каналына жазылыңыз

алдымен сізді қызықтыратын барлық жаңалықтарды біліңіз

ANA TILI №21

30 Мамыр, 2024

Жүктеу (PDF)

Редактор блогы

Ерлан Жүніс

«Ана тілі» газетінің Бас редакторы