• Ақпарат
• 27 Қараша, 2025

«Нағыз әже қайда?»

Нұрдәулет Ақыш – қазақ прозасында психологиялық-философиялық тереңдікпен, ұлттық идеямен және көркем тілмен ерекшеленетін көрнекті жазушы. Оның әңгімелері мен хикаяттары қазіргі адам мен қоғам, уақыт пен сана, ұлттық болмыс пен рухани дағдарыс тақырыптарын қамтиды. Қаламгер рухани дағдарысқа түскен қоғамдағы адамның күйін шебер бейнелейді. Отарсыздану, ұлттық сана жаңғыруы, тарихи жад, қазақи болмыстың қайнарлары – суреткер шығармашылығының негізгі лейтмотиві. Оның прозасын интеллектуалды әдебиет үлгісі деп тануға болады. Ақиқатында, Нұрдәулет Ақыштың әңгімелері мен хикаяттары – қазіргі қазақ әдебиетінің маңызды философиялық-фольклорлық мектебін танытады. Оның кейіпкерлері – рухани күйзелістегі тұлғалар. Олар – бос­тандықты аңсайды, шындықты іздейді, бірақ оны табудың жолында тауқыметке ұшырайды.

Жазушының 1981 жылы жазған  «Нағыз әже қайда?» әңгімесін қазіргі қазақ прозасының отбасылық-рухани проблематикасын ашатын көп қабатты мәтін ретінде қарастыруға болады. Өйткені шынайы жазылған туындының идеясы, көтерген мәселесі әлі де болса өзектілігін жоймаған.  Тәуелсіздік кезеңіндегі қазақ прозасы тұрмыстық микросюжет арқылы ірі әлеуметтік-мәдени сауалды көтеруге бейім. Н.Ақыш әңгімесі сондай үлгінің көрнекі мысалы: үй ішіндегі «ертегі айту» дәстүрінен басталған ситуация бірте-бірте ұрпақ сабақтастығы мен мәдени жадтың үзілуіне қатысты кең проблемаға айналады. Әңгіменің канондық мәтіні жазушының әр жылғы кітабынан бөлек, мектеп оқулықтары мен прозалық антология жинақтарына да енген, кеңінен тараған. 
Шағын жанрда жазылған туындыдағы мәдени жад және ритуалға назар аударайықшы:  көркем шығармада «әже» – тек туыстық атау емес, мәдени жадтың тірек фигурасы. Ол – ертегіні жеткізуші, бата беруші, киім киісімен (кимешек, қамзол) дәстүрді материалдандыратын медиатор. Урбанизация жағдайында бұл функциялардың бір бөлігі институттарға («детсад») беріліп, «әже» архетипі «заманауи бабушка» формасына ауысқан. Мәтіндегі құндылық дағдарысы – дәл осы функциялық ығысуға байланысты.
Жазушы сюжет құрылымын ­шебер келістірген, яки «іздеу» драматургиясын сәтті пайдаланған. Мәселен, композицияда үш буын айқын: 1. Үйдегі пролог (балаларды ертегімен тәртіпке шақыру); 2. Реколлекция (әженің түс арқылы архетиптік келбеті: ұршық, кимешек); 3. Қалалық меймандос отырыс (елден келген шешеймен кездесу) – кульминация.  Әке өз елесіндегі «нағыз әжені» сыртқы шындықтан табуға ұмтылады; бірақ банкетте көрген «современный кемпір» архетипке сай келмейді (рюмканы ұстап, арақ ішуге көну, «ас қайыруды» білмеу, немерені «детсадқа беру» логикасын құптау). Финалда бала сұрағы («ол шын әже емес қой?») этикалық салмақты автор да, оқырман да айналып өте алмайтын түйінге айналдырады.
Әңгімеде баяндау және фокализацияның рөлі өте зор қызмет атқарыпты. І жақты интеллигент-әке нарратор ретінде екі рөлді қатар атқарады. Мысалы, «куәгер-репортер» ретінде оқиғаны тіркесе,  «моральдық комментатор» құндылық рефлексиясын жүргізеді. Осы фокализация балалар қабылдауын да дәл беруге мүмкіндік береді: Ая – сабырлы, рефлексивті кейіпкер болса, Райхан – тура сауал қоюшы. Балалардың семиотикалық сезімталдығы «әже» мен «бабушка» лексемаларының мәнайырымын интуитивті ашып көрсетуінде. 
Әңгімедегі символдық өрнек пен ритуал поэтикасы да ерекше.  Мысалы, ұршық, кимешек, қамзол: әйел еңбегі, ұрпақ сабақтастығы, «ылғи күйбеңдейтін» мейірімнің заттық таңбасы ретінде сипатталады. Ал ертегі: тіл мен мінездің «ауызша институты» – үй ішінің микроқоғамдық келісімін қалпына келтіретін амал. Ас қайыру (бата): дастарқан этикасының қысқа формуласы; оны «білмеу» – рәсімнің әлсіреуінің белгісі. Қалалық банкет атрибутикасы (рюмка, тост, «поздравляю» дискурсы): дәстүрлі этиканы ығыстыратын жаңа код. Тегінде, шығарманың түйіні осы кодтардың қақтығысына құрылған. Әке – «ритуал реставраторы» болғысы келеді, алайда орта оған бейімделуді ұсынады.
Нұрдәулет Ақыш қоғамдық өмірдің шындығын әдемі көрсетуде лексемалық оппозиция жасап, «әже» vs «бабушканы» ұтымды деталь ретінде алған. Әңгімеде «әже» – архетип, «бабушка» – урбан нормасы. «Бабушка» – мейірімсіз емес, бірақ ол «мәдени жадтың рәсімдік міндеттерін» толық атқармайды. Баланың шешімі («Ол әже емес, жай ғана бабушка») – мәтіннің концептуалдық диагнозы шынайылық айырмасын дәл танитын бала дауысы әлеуметтік-поэтикалық критерийге айналады. 
Нарратордың ішкі монологы – әңгіменің энергетикалық өзегі. Ол өз әжесіне деген аңсарынан, бүгінгі «бабушкаға» деген екіұдай сезімнен (жақын тарту – жатсыну) және балалар алдындағы «әке-уәде» жауапкершілігінен құралады. Әке уәдесі («көрсетем») директив емес, этикалық бағдар: «нағыз әжені» табу – ритуал мен тілдің үй ішіндегі жаңғыруына байланысты. Ал ертегі айту дәстүрі – қазақ ауыз әдебиетінің өзегі.  Автор осы арнаны әңгіме поэтикасына көшіру арқылы жанрлық гибрид жасапты: тұрмыстық реализм ішіне лирикалық-публицистикалық қабатты, ал мифопоэтикалық рәміздерді (әже – ұйытқы бейне) – психология­лық прозаға енгізеді. Автор дыбыс­тық-лексикалық фонды да қасақана қақтығыстырады: қазақы лексика (кимешек, ұршық, бата) мен қалалық-орысша дискурс («современный», «поздравляю») бір үстелде тоғысады.
Бір айта кетерлігі, жазушының балаларға қатысты заманауи проб­леманы өзге әңгімелерінде де өткір қоюы байқалады. Мәселен, «Телефон шұқыған «Тілазар» әңгімесінде гаджетке тәуелді мінезге әлеуметтік-педагогикалық сын айтылады. Бұл қыстырма «Нағыз әже қайда?» әңгімесіндегі «тіл – ритуал – балалық» мәселесінің жазушы прозасындағы жүйелі тақырып екенін аңғартады.
Асылында, жазушы Нұрдәулет Ақыштың «Нағыз әже қайда?» әңгімесі – урбанизация дәуіріндегі отбасы мәдениетінің көркем диагностикасы. Әңгіме «әже» архетипінің әлеуметтік функциялары әлсірегенін көрсете отырып, дайын рецепт ұсынбайды; бірақ «іздеудің өзін» құндылыққа айналдырады. Тәрбиенің тілі – ертегі, ритуал, бата, мейірім – қайта жанданбай, «нағыз әже» сырттан табылатын жалқы тұлға емес, үй ішіндегі өмір салтына айналмайды. Нұрдәулет Ақыштың эстетикалық стратегиясы – үлкен мәселені кіші әлем арқылы көрсету, осылайша көпқабатты мәтін «баланың сұрағына» қоғам атынан жауап іздейтін моральдық айнаға айналады... 

Елдос ТОҚТАРБАЙ