Сөзтаным

Әбілғазының «Түркі шежіресіндегі» автордың этимологиялық ізденістері

Жошы ханнан тарайтын Араб Мұхаммед ханның баласы Әбілғазы баһадүр (1603–1664) әкесі дүниеден өткеннен кейін жиырма жылдай ел басқарып, Хиуаның ханы болғаны тарихтан белгілі. Көреген басшы Әбілғазы хан билікпен қатар шығармашылық жұмыстармен…

Айтса, айтқандай-ақ екен!

Өз заманында асқан ақыл-парасатымен, өткір де ойлы сөзімен, әділ билігімен, жаужүрек батырлығымен, ат үстінен алдырмайтын шабандоздығымен, көздегенін мүлт жібермейтін мергендігімен аты шығып, артында асыл сөзден ескерткіш орнатып кеткен…

Ер қаруы болған бес қаруға не жатады?

«Ер қаруы – бес қару» дейді халық мақа­лында. Ер жігітке сын сағатта қару болған жарақтар ел аузында түрліше аталып жүр. Алыстан шолып, аңдысуға немесе бетпе-бет келіп, алысуға байланысты қару түрлері де әртүрлі болғаны белгілі. Профессор…

Қазақ жазуының негізгі қағидалары

Қазіргі қазақ жазуында бірнеше қағида (принцип) басшылыққа алынып жүр. Олардың қатарында фонематикалық, морфологиялық, морфонологиялық және тарихи-дәстүрлі қағидалар бар. «Фонетикалық принцип, дәлірек айтқанда, фонематикалық принцип, «қалай…

Дұрысы қайсысы: Аллаһ па, Алла ма?

Қазіргі кезде Алла, Аллаһ атауларының жарыса қолданылып жүргені байқалады. Осымен байланысты кейде көңілде қай нұсқасын қолданған дұрыс деген ой туындайтыны жасырын емес. Алла деген дұрыс па, әлде Аллаһ дегеніміз жөн бе?  (далее…)

«Орамал тонға жарамайды, жолға жарайды» мақалы қалай пайда болған?

Қонақжай қазақтың бүгінгі өмірінде «Орамал тонға жарамайды, жолға жарайды» мақалы ауызға жиі алынады. Ел мен елдің, алыс пен жақынның арасын жалғауға жарап жүрген кішігірім сый-кәдені осылайша атаудың сырын оның мәніне ой жүгірте отырып,…

Көк күмбезді киіз үй

Сары дала төсінде көшпенділік салтын құрып, мал қамымен жазын жайлауда, қысын қыстауда өткізген қазақ үшін киіз үйдің маңызы аса зор. Көшіп-қонуына ыңғайлы баспанасы, отбасымен тіршілік етер үй-қонысы. (далее…)

ТАРИХИ ТАНЫМ ТАҢБАЛАРЫ

Әбілғазының «Түркі шежіресіндегі» этимологиялық ізденістері Зерттеушілер Әбілғазының этимологиялық талдауларының тарихи деректерге қайшы келмейтінін, керісінше, тарихи деректерді этимология арқылы бекіте түскенін айтады. (далее…)

Төле бидің ақылы

Бірде Шақшақұлы Жәнібек Төле биден ақыл сұрай барып: –Түзу мылтық, ұшқыр құс, жүйрік ат, мақтаншақ жігіт, ұрыншақ ат жидым. Бозбала болып ерлік құрайын ба? Үлгі алып билік құрайын ба? Еліңде кәрің болса, жазулы тұрған хатың, жайлаған…

Сарыала қаз оралды сазға тағы…

Күн жылыған, жер жібіген, Құстар келген шақтарда, Төрдегі өрген төрт түлікке Төл жамырап жатқанда, Көзімді алмай қарайтынмын егістікке телміріп, Бірде шалқып, Бірде жанған, бірде өшкен оттарға. (далее…)

Күн атын қалай атаған дұрыс?

Кейінгі кездері қоғамдық-әлеуметтік өмірімізде күн аты бірнеше нұсқада беріліп жүр. Мәселен, бірде ай аты мен күннің рет саны тіркесе берілсе (қарашаның15-күні), енді бірде ай атына жұлдыз сөзі тіркестіріле (қараша айының 15-інші жұлдызы)…

Түйдей құрдас па, түйедей құрдас па?

Күнделікті сөздік қолданысымызда жас шамасы бірдей құрбыларды түйдей құрдас, кей ретте түйедей құрдас деп талғамай атай беретініміз жасырын емес. Бір қарағанда өзара ұқсас дыбысталатын жарыспалы сөздердің дұрысы қайсы дегенге мән бермей,…

Наурыз қандай мереке?

Наурыз – Иран және мұсылман түркі халықтары ықылым замандардан жыл басы ретінде тойлап келе жатқан ескі мереке. Әз Наурыз – алты ай қыс артынан жер-жаһанға жан бітіріп, тіршілік тынысын кеңітетін жарқын күн. Бұл күн – жаңарған табиғатпен…

Қырбастың қызылы

Уақыт керуені тоқтаусыз жылжып барады. Күн артынан күн шығып, ай артынан ай өтіп, күздің орнын қыс басты. Қай құбылысты да көкірек көзімен тап басып дәл тануға шебер ұлы Абай сипаттағандай, «Ақ киімді, денелі, ақ сақалды, Соқыр, мылқау,…

Байтақ жұрт, ел-күн аманда…

«Сөзтанымның» алдыңғы сандарында халық, ел-жұрт сөзіне қатысты бірнеше синоним сөздердің тарихи этимологиялық сипаттары сөз етілген болатын. Бүгінгі санда филология ғылымдарының докторы, академик Р.Сыздықтың «Сөздер сөйлейді» еңбегінде…