Менің алғашқы редакторым

Көңілдері түсіп бір жерге жұмсар кезде бізден үлкендер: «Осы мен сен туғанда қалай қуанды дейсің. Тесік болса да, темір шелекті алып су тасығанмын. Сен  барып келе қойшы?!» деп, алдап жұмсап көңіліңді табатын. Сол айтқандай, қуанса қуанған шығар, әйтеуір мен туған жылы Қуекең мектеп бітіріп, еңбекке араласқан көрінеді. Бұл 1965 жылдың жазы болатын. Гурьев облысы (қазіргі Атырау), Индер ауданы, Елтай елді мекенінде дүниеге келген, Қазақстан Республикасының Мәдениет қайраткері Қуандық Батыров алғаш еңбек жолын механизаторға кө­мек­шіліктен бастаған. Оның себебі мынау: тұңғышы болып, еркелеу өскен ұлын әке еңбекте шыңдалсын, бойын жисын, ортаға оң-солын танып барып аралассын деген оймен жоғары оқу орындарына апармай, бірден совхоздың қара жұмысына салған. 

Әкесі Батыр Машаев сол Индер ауданында қатарының алды, еті тірі азамат. Біраз уақыт Индербор қалашығындағы орта мектептің шаруашылық жағын басқарды. Осы мектепке келген жас мұғалім Қапиза Қабдолқызымен дәм-тұзы жарасып, шаңырақ көтерді. Алғаш ұлдары Еркін дүниеге келгенде қуанышында шек болған жоқ. Бұл 1946 жылдың мамыр айы болатын. Соғыс бітіп, ел қиын кезеңдерді артқа тастап, бейбіт өмірге жаңа ғана көшіп жатқан. Мамырдың 9-да ел соғыстың біткеніне бір жыл толғанын тойлап жатса, Машаевтар әулеті жеңіспен қатар, ұлды болған қуаныштарын елмен бөлісіп жатты. Сондықтан да алғашқы Еркін аты кейіннен Қуандық болып ауысқан.
Шешесінің мектеп мұғалімі болған­дығынан шығар бала Қуандық мектепте еркін, тіл-әдебиетке, өнерге, спортқа біртабан жақын болып өсті. Бозбала кезінен байқалатын ширақ қимылы, жастыққа тән қызбалығы оны өзгелерден ерекшелеп тұратын. Мектеп қабырғасында жүріп-ақ мақала жазуды ұнатты. Алғашқы «Ұстаз арманы» атты шағын мақаласы оны тек мектепке ғана емес, бүкіл ауыл-аймаққа танытты. Сол-ақ екен бала қиял бұрынғыдан да ша­рықтай түсті. Ол бұрынғы жай Қуан­дық емес, жазушы, журналист Қуандық атанды.
Еңбекке енді құлшынып кірісе бастағанда оны Кеңестер армиясының қатарына әскерге алып кетті. Үш жыл Отан алдындағы борышын өтеп, аман-есен оралған соң Индер аудандық атқару комитетіне нұсқаушы болып қызметке орналасты. Бірақ ол бұл жерде де өзінің ішкі арманы журналист болудан бір айныған емес. Ол кезде партия қызметінің дәуірлеп тұрған кезі. Еңбек жолын мұндай қызметтен бастаған жандардың әртүрлі жоғары лауазымдарға көтеріліп кетуі өте тез болатын. Бірақ Қуекең асыққан жоқ. Қайта өз білімін жетілдіре түсуге, қалайда майталман журналист болуға ұмтылды және өзінің бар күш-жігерін осы жолға қарай бұрды. Реті келгенде өзінен жоғары басшысына кіріп, ойындағысын айтты, мүмкіндігі болса Алматы қаласындағы партия мектебі жанындағы журналистика бөліміне тыңдаушы ретінде жіберуін өтінді. Табанды ізденіс қашанда өз нәтижесін бермей қоймайды ғой, ақыры тілегі орындалып, аупартком хатшысы Қ.Батыровты облыс арқылы партия мектебіне оқуға жібереді. Төрт жылдай астанада білім алған ол ауылға үлкен журналистік тәжірибе қоржынымен оралды. Бұрын қолға түспеген әдебиеттермен қаруланып, жаңаша көзқараста, тың серпінде еңбек етуге кірісті. Келгеннен кейін аудандық Индер газетінің бөлім бастығы болып жұмысқа орналасты, көп кешікпей редактордың орынбасарлығына көтерілді. Міне, осында ауыл еңбеккерлерінің өмірін паш ететін бірнеше мақалалар жариялап, очерктерімен елдің аузына іліге бастады. Жазған мақалаларының енді бұрынғыдан да қамтитын аясы кеңіп, кең көлемге қанат жайды. Осы кездерде Гурьев облысында жаңадан Новогат ауданы ашылып, ондағы аудандық партия комитетінің үгіт-насихат бөлімінің меңгерушілігіне адам іздестіріліп жатқан. Батыров кандидатурасы жоғарғы жақта бірден мақұлданды. Лауазымы жоғарылап, партияның қызметіне тартылғанымен, Қуекең шығармашылық жұмыстардан қол үзбегенді жөн санады. Қапысын тауып, онысын басшысына айтып көріп еді, бірінші хатшы ауданда жаңадан ашылып жатқан «Нарын таңы» газетіне бас редактор қылып тағайындап жібергені. Міне, алғаш бірінші басшы ретінде осы «Нарын таңы» газетінде өзінің бағын сынап көрді, былайша айтқанда өзінің де «бағы ашылды». Осы жерде табан аудармастан 10 жылдай бас редактор болып қызмет етіп, облыстық деңгейге танымал тұлғаға айналды.
Менің де еңбек жолым Қуандық Ба­тыров бас редактор болып тұрған аудан­дық «Нарын таңы» газетінде 1982 жылдың 16-тамызында басталған. Алғаш мені анда-мұнда жұмсайтын хатшылық негізде қызметке алып, біраз сынап көргені әлі есімде. Сауаттылығын байқап көрейін дегені шығар газет шығардан бұрын оқу мәтіндерін маған беретін. Түзеткен қателерімді алдына алып салыстыратын. Мақала жазуға икемімді қарап, бірнеше сын мақалаларын бергені де бар. Партиялық сақтығы шығар мені бірден қызметке алмай, екі аптадай осылай жүргізіп қойды. Берген тапсырмалары мен әрбір газет нөмірлерін қайта-қайта үстімнен тексерумен болды. Онысы да дұрыс. Бірден сене қоятындай мен мектепті енді ғана бітіргенмін, небары 16 жастағы бозбаламын. Екі апта өткен соң өзіне шақырып, мені корректорлық қызметке тағайындайтынын, бұдан былай жеке үстел, орындық берілетінін, енді жұрт қатарлы қатарға қосылып еңбек ету қажеттігін тапсырды. Міне, осылайша менің алғашқы еңбек жолым осы аудандық «Нарын таңы» газетінде корректорлықтан басталған. Жастық жалыны шығар, әлде алғашқы еңбек еткен мекеме болғандықтан ба, сол шағын ғана үйде орналасқан аудандық газет редакция­сы әлі күнге дейін маған хан сарайындай көрінеді. Құмырсқаның илеуіндегідей жұмыс істеп жататын ондағы адамдар да маған біртүрлі нағыз еңбек майданының қаһармандары болып көрінеді.
Сенбі, жексенбіні есептемегенде, газет екі күнде бір шығады. Газетті шығарып болған күні ертеңгі нөмірді дайындауың керек. Комбайн секілді жұтып жататын аудандық газетке ешқашан мақала шақ келмейтін. Орталық газет сияқты түсіп жататын хаттары да аз. Қырағы партияның тоқпағынан қорқатын аудан журналистері өз атынан мақала жазып, шығармашылықпен айналысуға уақыты да жоқ. Екі-үш қызметкер кезекшілікте газет шығару жұмысымен айналысып жатса, қалған екі-үш тілші шалғайдағы шопан, механизаторлар ауылына барып, мақала жазып келулері керек. Олар туралы жазсаң бір сәрі-ау, бір-екі күн олардың қасында болып, оларша шөп шауып. қой бағып, келгенде солардың атынан газет бетінде шопан, механизатор болып сайрайтыныңды қайтерсің. Ол кездегі партиялық қағида бойынша журналист өз атын көрсетпеуі тиіс. Қайта ұстаз, механизатор басқа да мамандық иелерінің атынан партияның шын қамқорлығын айтып хат ұйымдастырса, елдің бірлігіне, екпінді еңбегіне орайластыра мақалалар жазса, сол журналист бас редакторға да, аудандық партия комитетіне де жағатын. Сондықтан да болар, нағыз мықты сөз шеберлері аудандық газеттерде пісіп, жетілумен қатар шығармашылық еркіндікті аңсайтын. Кейбір журналистер шығармашылық тоқырауға ұшырайтын.
«Нарын таңы» газеті алғаш құрылған кезде кадр тапшылығын сезді. Мұны Қуандық Батырұлы аудандық партия комитетінің сол кездегі бірінші хатшысы Мырзағұл Кенғановпен бірге шешіп, жолға қойды. Өзінің орынбасарлығына партия мүшесі, білім саласынан келген Жайнарбек Бержановты, жауапты хатшылығына жас журналист Мәди Өтеғалиевты қойып, бөлімдерге біз секілді жастарды тартты. Кадр жасақтауда Қуекеңнің сол кезде жасаған үлкен ерліктерінің бірі – аттары республикаға белгілі, жергілікті халық өлеңдерін жатқа білетін дүлей ақындар Нұралы Әжіғалиев, Күзембей Әміров, Барақбай Тайыровтарды қызметке тартуы еді. Міне, осы үш дүлейді ауыздықтап, бабын тапқан да Қуандық Батырұлы. Бәрін де газетке жұмысқа алып, жағдайларын жасады, аудан орталығынан баспана алып беруге көмектесті. Шебер ұйымдастырушылығы, адаммен тіл тапқыштығы болса керек, алға қарай аяғын басса, қара жердің өзі опырылып кететіндей зар Күзембай ақынның өзін, әйтеуір ебін тауып, жаяулатып, жалпылатып, кейде тракторға, кейде су таситын машинаға мінгізіп, алыс жатқан шопан ауылдарына очерк, суреттеме жазып қайтуға жіберетін. Газетіміздегі тістің суындай жалғыз фототілшіміз Сағи Бәпиұлы да «ерекше қамқорлықты» қажет ететін жан еді. «Сәке, Сәке» деп бармасаң андай-мұндай суреттемелерге лайықты суреттерді Сәкеңнен алу қиынның қиыны. Мұндай «беделді жұмыстарға» бас редактор Қуандық Батыров араласса болды жарқырап, жайнап сала беретін. Марқұм құлағының естімейтіні болмаса, өте жақсы адам еді.
Таулар алыстаған сайын биіктейтіні сияқты, біраз уақыт өткеннен кейін артқа қарасақ, сол кездегі аудан еңбеккер­лерінің, оның ішінде газет қызметкер­лерінің еңбектері маған жанқиярлық дүние болып көрінеді. Таңертеңгі сағат онға дейін шыққан газет нөмірін аудандық партия комитетінің үгіт-насихат бөлімінің меңгерушісі Шапхат Құсыновқа көрсетіп шығуың керек. Ал өрескел қате түгілі, бірен-саран жай әріп, сөйлем қателері кетіп қалып жатса сол күні партиялық сөгіс алуға алдын ала дайындала бер. Шалғайдағы, әрі жаңа құрылған аудан болған соң баспаханасының техникалық құрал-саймандарының да жетісіп тұрғаны шамалы. Аудандық баспахана газет редакциясының үйімен жалғас салынған келесі пәтерде. Мұнда директор – көрші Махамбет ауданынан келген баспагер Сапар Бахитов, кейіннен бұл қызметті біздің газетте тілші болған Жоламан Әбішев атқарды. Баспахананың бар байлығы — бірде жүріп, бірде тұратын, сартылдаған қырқыншы жылдың тракторы секілді, қорғасын қалыбы бар «Линотип» машинасы. Жарық болмай, жаңағы машиналар істемей қалса, құрығаның. Онда газет пен баспахана қызметкерлері, бәрі отыра қалып, бір-бірлеп әріп тереді. Ұйықтамастан, жабыла жүріп таң қылаң бере газетті беттеп бітеміз. Баспаханада жұмыс істейтін Қалуаш Құбанова, Айжан Сүгірәлиева, Уәсилә Қуатова, тағы да басқа қыздар сонда бір қабақтарын шытуды білмейтін. Олардың ең басты мақсаттары – таңертең аудандық партия комитетінен ескерту алмау. Осы газет шығару кезінде талай қызықтар болады. Қолмен терген күндері, таң алдында әбден шаршағандықтан сүрініп кетіп құлап, дайын, қаттап қойған бетті шашып алған, сөйтіп, партия комитетінен талай сөгіс алған тұстарымыз да бар.
Өмір деген қызық қой. Сол бас ре­дак­то­рымыздың арқасында осы аудандық газет редакциясындағы біраз адамдар бір-бірімен танысып, енді бірі отбасылы болып кетті. Бас редактордың қабылдау бөлмесінде отыратын, қой аузынан шөп алмайтын, «Ятранъ» машинкасын басқан кезде қолы қолына жұқпайтын, автоматтан да жылдам Орынша апайды Күзембай ақын айналсоқтап жүріп қолына түсірді. Нұралы ақын мен сылаңдаған сұлу, өлеңге жақын, КазГУ-дың филфагін бітірген Қорлан жеңгеміздің комсомолдық тойы өтті. Осы сияқты басқа да дүниелердің қашанда басы-қасында жүретін біздің Қуекең. Кейін ойлап қарасақ, бұның барлығы жайдан-жай жасалмаған екен. Сол кезде аудандық газетте мықтыларды ұстау, оны газет ісіне жұмылдыру Қуандық Батырұлының, осылайша, шебер ойлап тапқан тәсілдерімен жүзеге аспағанда газет қызметкерсіз қалушы еді. Мұндағы қызықтар туралы айта берсе бірнеше кітаптар жазатындай хикаялар бар.
Арада екі жыл өткеннен кейін, сол кездегі партия комитетінің хатшысы Гүлжиян Абдулова апайдың жолдамасымен Алматыға оқуға кеттім. Мен кеткеннен кейін көп кешікпей жетпіс жылдай билік құрған Орталық Коммунистік партияның да берекесі қашып, сексенінші жылдардың аяғында аудан орталықтарындағы газеттер тарай бастады. Кейбіреулері жабылды, кейбіреулері әйтеуір өлместің күнін көріп айына бір, жылына бір шығып отырды. Алматыда оқуда жүрген кезде естіп жүрдім, Қуекең басқа аудандық партия комитеттерінде аз-кем жұмыс істегеннен кейін, қалаға жақын Балықшы ауданының «Каспий таңы» газетіне бас редактор болды. Әр уақытта қауырт жұмысты, жанды ортаны қалайтын Қуандық Батырұлы кейін мәдениет, спорт және ақпарат қызметкерлері кәсіподағы облыстық комитетінің төрағасы болды. Осы қызметімен қоса ол Қазақстан Журналистер одағы Атырау филиалының басшысы қызметін де қоса атқарды. Қашанда жастармен, оның ішінде бұқара халықпен біте қайнасып жұмыс істеуге үйренген Қ.Батыров бұл қызметтерді де абыройлы атқарып, талай марапаттарға ілінді, облыстың құрметті де қалаулы азаматтарының қатарына қосылды. Облыстық деңгейдегі лауазымды қызметтерді атқарғанмен, мұнда да ол өзінің сол ата кәсібі – журналистикадан қол үзбей, жекеменшік «Ар-честь» газетін құрды. Осы баспасөз ұясы арқылы бірнеше журналисті тәрбиелеп шығарды. Бүгінде Ол Республикалық қоғамдық-саяси «Сахара» газетінің құрылтайшысы әрі бас редакторы.
Қуандық Батырұлы туған өлкесіне сіңірген еңбегі үшін талай ел алғысына бөленді. Қазақстан Президентінің Алғыс хатының, Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 20 жыл медалінің, Кә­сіподаққа сіңірген еңбегі үшін төсбел­гісінің иегері, Т.Амандосов атындағы сыйлықтың лауреаты, Республиканың 2014 жылғы үздік редакторы, Индер ауданының құрметті азаматы. Бәрінен де тәлімгер бас редактор өзінің көп жылғы еңбегі үшін ҚР-ның Құрметті журналисі және Мәдениет қайраткері атанды. Еңбегі жанды деген осы шығар.
Бүгінде республикамыздың мықты-мықты мен деген журналистері өздерін кейде Шерхан ағамыздың шекпенінен, Сейдахмет ағамыздың жейдесінен және т.б. шығып жатырмыз дейді. Ал мені журналистикаға алғаш тәрбиелеген редакторым, биыл 70-ке толып отырған Қуандық Батыров.

Сансызбай МӘДИЕВ,
А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі
институты директорының орынбасары,
филология ғылымының кандидаты

Оқи отырыңыз... Авторлық мақалалар

Пікір қалдыру

Сіздің E-mail-ңыз жарияланбайды.