Ахметтану тағлымы

Қазақ ғылымы мен білімінің дамуында ағартушылық идеясын ту етіп көтерген Алаш арысы Ахмет Байтұрсынұлының орны бөлек. Әсіресе ұлттық тіл білімін қалыптастыруға орасан зор үлес қосқан ғалым мұрасының қазақ ғылымының дамуындағы орнын айқындап, жан-жақты зерттеудің маңызы зор. Осыған орай ҚР Ұлттық кітапханасында көрнекті ғалым, қазақ тіл білімінің негізін қалаушы, әдебиет зерттеушісі, түркітанушы, ақын, публицист, педагог, аудармашы, қоғам қайраткері Ахмет Байтұрсынұлының өмірі мен шығармашылығына арналған «А.Байтұрсынұлының ғылыми мұрасы: зерттеу, жүйелеу және насихаттау» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференция өтті. А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты Ұлттық кітапханамен бірлесіп өткізген шара аясында сирек кітаптар мен қолжазбалар қорындағы құнды құжаттар негізінде «Ұлт ұстазы – Ахмет Байтұрсынұлы» деген тақырыппен кітап көрмесі ашылды. 

Конференцияға ҚР ҰҒА академиктері Р.Сыздықова, Ш.Сарыбаев, Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының президенті, академик Өмірзақ Айтбайұлы, алаштанушы ғалым, профессор Т.Жұртбай, филология ғылымының докторы А.Ісмақова, ҚР Орталық мемлекеттік архиві директорының орынбасары М.Жылысбаева, профессор Д.Ысқақұлы, филология ғылымының докторы Ғ.Әнес, А.Байтұрсынұлы атындағы Қостанай мемлекеттік университетінің доценті А.Шаяхмет, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ оқытушысы Абдулфатих Сабри Юнус және басқа ғалымдар қатысты.
Алқалы жиынды А.Байтұрсынұлы атын­дағы Тіл білімі институтының директоры Е.Қажыбек және ҚР Ұлттық кітапханасының директоры Ж.Сейдуманов жүргізіп отырды. Е.Қажыбек осы шараға шақырылған құрметті қонақ, филология ғылымының докторы, қазақ тіл білімінің қалыптасуына үлкен үлес қосқан Шора Шамғалиұлы Сарыбаевқа ­Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Алтын медальді тапсырды.
«Бүгінгі күні еліміз ерекше тарихи дәуірде өмір сүруде» деді кітапхана директоры Ж.Сейдуманов. Қазақстан тәуелсіздігінің бастауында тұрған Алаш зиялыларының тарихи-мәдени мұрасын зерделеу, болашақ ұрпаққа жеткізу – елдігімізді нығайта түсудің кепілі. Осы бағытта Ұлттық кітапхана Тіл білімі ­институтымен бірлесіп Алаш арыстарының еңбектерін, олар жайлы құнды деректерді елге ­таныстыру жұмыстарын ­бастап кетті. Шара аясында ұйымдастырылған көрме соның айғағы. Мұнда Ахаңның өз қолымен жазған кітаптары, қолжазбалары ел назарына ұсынылған. Алдағы уақытта бұл деректер мен материалдар осы саладағы зерттеу жұмыстарының басты өзегіне айналуы тиіс.
Кеңес Одағы кезінде тыйым салынса да Ахмет Байтұрсынұлының есімі аракідік тіл мамандарының арасында аталып жүрді. «Қазақ тілі оқулықтарындағы зат есім, сын есім, етістік және т.б. толып жатқан бүкіл термин сөздердің иесі Ахаң екенін кейбір әңгімелерден еститінбіз» дейді көрнекті ғалым, академик Рабиға Сыздықова. Сол кеңестік құрсаудың қиын қыспақты жылдарының өзінде бірқатар тілші ғалымдар А.Байтұрсынұлының есімін елге қайтару, қайта танытуға талпыныстар жасаған екен. 1977 жылы «Советское языкознание за 60 лет» деген ғылыми конференцияда Р.Сыздықова баяндама жасап, «қазақ тіл білімі, терминология, лингвистика саласы Қазан төңкерісінен бұрын да болды» деп А.Байтұрсынұлы есімін ауызға алады. Бұл сол кезең үшін ерлікке пара-пар оқиға болатын. Ғалым тілдің халық өмірінде, мемлекет саясатында бірінші орында тұруы тиіс екенін атап көрсетіп, Тіл білімі институтының қызметін жолға қою қажеттігін жеткізді.
Академик Өмірзақ Айтбайұлы өз сөзінде Ахметтану тағылымына, Байтұрсынұлы мұрасының арналы жолдары енді ғана айқындала бастағанына тоқтала келіп: «Ол – ғұлама ретінде қазақ ғылымының болашағын болжап, тағдырын толғана білген кемеңгер. Қазақ жазба тілін лексикалық шұбарлықтан, басқа тілдердің синтаксистік ықпалынан тазартумен, қазақ сөздерінен термин жасау арқылы халықтың жанды тілінің арнасына көшіру істерімен айналысқан ғалым. Халқының жақсылығы мен жаманына өзін жауапты сезінген үлкен жүректің иесі» деді.
Ө.Айтбайұлы қазіргі қазақ тілінің негізі, іргетасы Ахаңның үш бөлім, үш кітаптан тұратын «Тіл құралы» екенін айта келіп, бұл оқулықты қазақ қауымында бұрын-соңды болмаған құбылыс деп бағалады.
Жиында қазіргі қазақ тіл білімінің алдында тұрған келелі мәселелер де тілге тиек болды. Ғалымның салып кеткен сара жолын әрі қарай лайықты жалғастыру бүгінгі тілші ғалымдарға зор міндеттер жүктейді. Академик Ш.Сарыбаев осы ретте сөзден іске көшу керектігін атап айтты. Ол ғылым дұрыс дамуы үшін библиографияны қолға алу қажеттігін алға тартты. Бұл бір адамның емес, бүкіл ұжым, авторлар тобы болып атқаратын жұмыс екенін байыптады.
ХХ ғасыр басындағы қазақ зиялылары әлемдік деңгейдегі тұлға болғаны шүбәсіз шындық. Ахмет Байтұрсынұлының ғалым­дығы мен қайраткерлігі түркі халықтарына ғана емес, өзге мұсылман елдеріне де белгілі. Конференцияда араб елінен келіп, ҚазҰУ-де зерттеу жұмыстарымен шұғылданып жүрген Абдулфатих Сабри Юнус мырза сөз алып, А.Байтұрсынұлы сынды ұлы тұлға­лар­дың өмірі мен шығармашылығы туралы деректерді араб және басқа шығыс тілдеріне аударуды қолға алу қажеттігін айтып, аударма жұмыстарына атсалысуға дайын екенін білдірді.
Белгілі ахметтанушы А.Ісмақова ұлы ұстазды зерттеу ісіндегі Р.Сыздықова, З.Қабдолов, З.Ахметов еңбектерінің маңызы зор екенін атап өтті. Ол А.Байтұрсынұлы­ның «Әдебиет танытқыш» атты кітабына тоқ­талып, ғалымның бунақ, тармақ, мінәжат, толғау, арнай толғау, әуезе, меңзеу және т.б. пән сөздерін енгізуі әдебиет теориясында теңдесі жоқ жаңалық болғанын атап көрсетті. Сондай-ақ осы еңбектің әлі табылмаған соңғы тарауларын іздестіру жөнінде сөз қозғады.
Ғылыми конференцияда сөз алған ҚР Орталық мемлекеттік архиві директорының орынбасары М.Жылысбаева Алаш зиялыларына қатысты құжаттардың көздің қара­шығындай сақталып отырғанын айтты. Архивте Ахаңның өз қолымен толтырыл­ған өмірбаяны бар екенін, онда туған жылы 1872 деп анық көрсетілгенін айтты. М.Жылысбаеваның айтуынша, құнды құ­жат­тардың бәрі жинақталып кітап болып шық­пақ. Бұл бағытта архив Тіл білімі институтымен бірлесіп көптеген жобаларды қолға алуда.
А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі инс­ти­тутының бас ғылыми қызметкері Б.Момынова ХХ ғасыр басында бүкіл қазақ­тың үнжариясы болған «Қазақ» газетінің әлі толық зерттелмегенін және басылымның лин­гвистикалық мәтіні хрестоматиялық ­жи­нақ болып шығуы тиіс деген пікірін жеткізді.
Дандай Ысқақұлы Ахаңды бүкіл түркі әлеміне таныту шараларын қолға алу керек деген ұсынысын ортаға салды. Сондай-ақ бұған ТҮРКСОЙ Халықаралық ұйымын тарту ар­қылы біртуар тұлғаларымызды бауырлас ел­дерде насихаттауға болатынын тілге тиек етті.
Конференцияға жиналғандар ­А.Байтұр­сын­ұлы­ның алдағы 150 жылдығына даярлық шараларын бүгіннен бастаған жөн ­деген ортақ пікірге келді. Жиын соңында арнайы қарар қабылданып, онда ғалым мұрасын түгендеп, толық жинақ түрінде жарыққа шығару, Ахметтануды жаңа белеске көтеру, А.Байтұрсынұлы ізбасарларының еңбектерін жинақтау және насихаттау, ғылыми айналымға енгізу және ғалымның еңбектерін шетел тілдеріне аудару мәсе­лелері күн тәртібіне қойылды. Ал «Ахмет Байтұрсынұлы» оқуларын жыл сайын өткізу туралы шешім қабылданды.
Елімізде тұлғатану ғылымы дамып келеді. Оның ішінде мемле­кеттілік идеясын ту етіп көтеріп, рухани-мәдени күрестің бастауында тұрған Алаш зиялыларының ғұмыры мен қызметін, шы­ғармашылығын елге таныту қолға алынды. Сондай-ақ биылғы Алашорда қозғалысының 100 жылдық мерейтойы ұлт зиялыларының тұлғасын зерделеу ісіне жаңаша дем беретіні анық. Ахмет Байтұрсынұлының 145 жылдығына орай ұйымдастырылған ғылыми конференция қазақтың ғылымын, оқу-білімін жаңа сапаға көтеріп кеткен Ұлт ұстазының ел алдындағы ұшан-теңіз мұрасын жан-жақты зерттеу керек екенін көрсетіп берді. Ахметтану тағылымы осыған үндейді.

Дина Тазабекқызы

Оқи отырыңыз... Авторлық мақалалар

Пікір қалдыру

Сіздің E-mail-ңыз жарияланбайды.