• Руханият
  • 22 Шілде, 2021

УЫЗ ТӘРБИЕ: ТОЛҒАМ

Азаматтың суреті

Кенжехан МАТЫЖАНОВ

БҰЛ ТӘРБИЕНІҢ ИЕСІ ДЕ, КИЕСІ ДЕ  – АНА

Бірінші қағида. Сәбидің дүниеге келуіндегі ананың орнын ешкім айырбастай алмайтыны сияқты, баланың рухани уызға сусындап өсуіндегі ананың орны да әрқашан төрде.

Әрине, бұл – дәлелдеуді қажет етпейтін ақиқат. Дегенмен, қазіргі адамзат қоғамындағы қылаң беріп жатқан келеңсіз құбылыстарға орай бұл мәселені тағы да нықтап айтуға тура келеді.

Қазір бала тәрбиесінде ер мен әйелдің орны тең деген пікір белең алып тұр. Бірақ уыз тәрбиеге, әсіресе баланың туғаннан үш жасына дейінгі кезеңіне бұл қағида жүрмейді. Табиғатқа, өмірге қараңыздаршы! Тіршілік иесін өмірге әкелетін, ақ сүт беріп емізіп, аяғынан тұрғызып, есейтіп үлкен өмір бәйгесіне қосатын ана емес пе? Әкесі қандай жақсы болса да сәбиге ананың беретінін бере алмайды.

Ана мен бала жүрегінің үндестігі құрсақта жатқанда басталатын көрінеді. Іште жатқанда ол ана жүрегінің дүрсілін естіп жатып тыныштық табады екен, шақалақтың жарық дүниеге шыққанда шарылдап жылайтыны содан көрінеді. Ұйып жатқан үндестік бұзылған кезде жыламай қайтсін?! Жарық дүниеге келіп жылап жатқан сәбиін ана құшағына басқан кезде сол үндестік қайта орнайтын көрінеді. Қазір ғалымдар нәресте жүйкесін тыныштандыру үшін ана жүрегінің дүрсіліне үндес ойыншықтар да жасап шығаруда.

Оның тиімділігін ғалымдар күшікке тәжірибе жасап дәлелдеген екен. Көзін ашпаған күшікті енесінен ажыратқан кезде, оны сағатпен бірге құндақтап қойса, алаңсыз ұйықтай беретін көрінеді. Қазір перзентханаларда босана салысымен баланы анадан айыру дәстүрінен бас тартуда, қайта шақалақты бұрынғыдай бірден ана құшағына беруге көшті. Өйткені нәресте табиғатында алғашқы сағаттар мен күндердің маңызы ерекше екендігі ғылымда дәлелденген. Бұл кезеңде ана мен баланың біз әлі де аша алмай жатқан табиғи жанды байланысы бар. Ал тәрбиенің алғашқы сәтінде сол табиғи байланыстардың маңызы өте жоғары.

Сәбиге ең алдымен керегі – ананың ақ сүті дейтін болсақ, ол шешесінің омырауында. Егер мұны тек баланың қорегі деп қана түсінетін болсақ, қателесеміз. Ананың баласын көкірегіне басып, емізгенінен бастап екеуінің арасындағы рухани құндылық – ана мен бала махаббатының тамырластығы басталады. Айналып келгенде уыз тәрбиенің бастау бұлағы осында. Осы сәттен бастап, сәбидің денелік өсуі мен рухани марқаюы қатар жүреді. Ананың омырауын ешқандай бөтелкеге кигізілген емізік пен жасанды сүт айырбастай алмайды.

Американың перзентханаларының бірінде ­мынадай тәжірибе жүргізіліпті: Жаңа туған сәбилерді екі топқа бөліп, бірінші топты балаларға ортақ бір бөлмеге бөлек жатқызып, кесте бойынша күтім жасап, тамақтандырып тұрыпты. Екінші топты, аналарымен бірге бір бөлмеге орналастырып, жылаған сайын аналары құшағына алып, айналып-үйіріліп, омырауларымен емізіп отырған екен.

Бірер  жылдан кейін зерттеушілер балалардың тілдік дағдыларын саралап көріпті, нәтижесінде алдыңғы топтағы балаларға қарағанда,  аналарымен бірге болған екінші топтағы сәбилердің сөйлеу мәнері әлдеқайда озық болған.

Міне, ана мен баланың жанды байланысының нәтижелері осындай. Әдетте, көпшілік ата-аналар балаларының балғын шағына жете көңіл бермейді, кейде тіпті, ертең балабақшаға, мектепке барғанда жетіліп кетеді деген немқұрайлылыққа салынады. Бұл – түбірінен қате түсінік. Ана өзіне табиғат берген мүмкіндікті барынша жете пайдалануға міндетті. Оның бала болашағына түбегейлі әсер ететін берік тұғыр екендігін ешқашан естен шығармауы керек.

Ана мен бала арасында тілсіз тылсым түсіністік бар. Емірену, елжіреу, сылап-сипау сияқты мейірімнің алғашқы белгілерін бала тұңғыш анасынан сезінеді. Ана тілінің сыңғыры мен музыканың үйлесімді үнін де анасының дауысы арқылы құлағына сіңіреді. Сәбидің шалықтап күлуінен бас­тап, апыл-тапыл басуына дейінгі адамзаттық өмірге аяқ басуының бағбаншысы – тек қана ана. Әсіресе бала дамуындағы ананың рөлі екі жасқа дейінгі кезеңде ерекше маңызды. Бұл мерзімде ана сәби үшін тәрбиешінің де, диетологтың да, психологтың да, дәрігердің де рөлін қабат атқарады. Осындай күрделі міндетті ойдағыдай атқарған ана ғана жақсы ана атағына ие болып, баласы да өнеге тұтарлық азамат болып шығады. Өйткені ананың бүкіл еңбегінің іргетасы осы екі жасқа дейінгі мерзімде жатыр. Бұл уақытта ананың рөлін ешкім айырбастай алмайды, қалған отбасы мүшелері оған тек көмекші ғана. Айналып келгенде, мұның барлығы балаға ананың кіршіксіз мейірімі арқылы ғана сіңетін рухани нәр. Мәселен, тек әке тәрбиелеген баладан жақсы м­аман, іскер басшы, қаһарман қолбасшы, тіпті данышпан ғалым да шығуы мүмкін, ал жан дүниесі мен мейірім-парасаты үйлескен жылы жүректі жақсы адамды тек ана ғана тәрбиелеп шығарады. Әсіресе нәрестенің 2-3 жасқа дейінгі балғын шағында ана мен баланың үйлесімді іс-әрекеті ­ауадай қажет. Күні бойы баласының жанында болып, оны қолынан түсірмейтін ананың сәбиінің мінез-құлқын дамытуға толық мүмкіндік туғызатыны жөнінде ғалымдар көп айтады. Бұл оның ақыл-ой дамуына ғана емес, сезімдерінің дамуына да ерекше әсер етеді екен. Егер ана осы қысқа мерзімді дұрыс пайдалана алмаса, онда кейінгі кезеңде ешқашан қайтарып ала алмайтын өкінішке қалады. Өйткені бала мен ана арасындағы табиғи тылсым байланыс дәл осы кезеңде өте күшті болады, одан кейінгі кезеңде ол байланыс жаңа кезеңге өтеді.

Сонымен қоса бұл уақытта бала ана қамқорлығына барынша тәуелді. Ол анасы арқылы берілетін ақпаратты, оның әрбір қимылы мен іс-әрекетін, айтқан сөзі мен әуенін ешқандай талғаусыз қабылдайды. Сондықтан да сәбидің есту қабілеті мен музыкалық жадының, тіпті ойлау қабілеті мен мінез-құлқының алғашқы негіздері осы жаста қалана бастайды. Демек, бұл уақытта анаға артылатын жауапкершілік жүгі де өте үлкен.

Түйіндеп айтқанда, уыз тәрбие үшін ананың орны соншалықты құрметті, бала тәрбиесінің иесі де, киесі де жалғыз өзі. Демек, отбасында анаға өз бойындағы бүткіл таланты мен ақыл-ой қабілетін, тәжірибесі мен тапқырлығын сарқа пайдалануға барынша жағдай жасау қажет. Әрине, бүгінгі буырқана дамып жатқан қайнаған өмірде ана мен бала тыныштығы оңай орнай қоймайтыны рас.

Бұл орайда, ең алдымен, анаға алапат төзімділік керек болады. Төзімділіктің ең басты тірегі ретінде өмірдің әлем-жәлем қызығымен салыстырғанда сіздің сәбиіңіздің болашағының бәрінен де қымбат тұратындығын есіңізге ұстаңыз. Сіздің атқаратын миссияңыз қандай жоғары лауазымды биліктен де, табысты кәсіпкерліктен де, атақ пен даңққа толы даңғаза, өткінші  қызметтердің барлығынан жоғары. Өйткені сіз адам тәрбиелеп отырсыз. Адамзат қоғамында одан мәртебелі, одан баянды қызмет жоқ.  Әлмисақтан бері солай және солай болып қалады. Ұлы мақсат биігіне уақытша қиыншылықтарды жеңе білген адам ғана ту тіге алады.

Екінші қағида. Уыз тәрбие – сәбидің бұла табиғатын өз ырқыңа күштеп бағындыру емес. Ана уыз тәрбиеде тәрбиешінің де, мұғалімнің де рөлін ойнамауы тиіс. Ол сәбиге бәрінен қымбат және құдіретті.

Біз, ата-аналар, әдетте баланы өз қалауымызша тәрбиелеп, оны өз білім-білігіміздің деңгейінде, өзімізге ұқсас етіп өсіруге бейімбіз. Көптеген ата-аналардың аузынан: «Мен сияқты болса жаман болмайды, ешкімнен кем болған жеріміз жоқ» деген сияқты сөздерді де жиі естиміз. Сөйтіп, сәбиімізді өз ыңғайымызға қарай бейімдеп, өзіміздің жеткен өреміздің деңгейінде тәрбиелей бастаймыз. Бір қарағанда онда тұрған үлкен оғаштық жоқ та сияқты. Бірақ сіздің сәбиіңіз өзіңіздің жеткен жетістігіңізден асып түсіп жатса, нұр үстіне нұр емес пе?! Шындығына келгенде, сіздің де, тіпті барша ата-ананың арманының өзі сол емес пе?!

Сондықтан да балаңызды тек өз білім-білігіңіздің айналасында шектеуге тырыспаңыз. Уыз тәрбиеде баланың бейкүнәлігін пайдаланып, табиғи талантын тежеп, тек өз айтқаныңа ғана бағындырып, даму көкжиегін тарайтуға әсте болмайды. Ата-анасының айтқандарының бәрі ақиқатқа санап, олардың қалағанының барлығын бұлжымай орындалатын ережеге бағындыру үлкен қателік болып табылады. Әрине, әлі әлжуаз, сізден, аялы алақан мен жанашыр қамқорлық қана күтетін ақжүрек нәрестеге  қалағаныңның бәрін істеуге болады, бірақ ол ертең зардапты нәтижелерге әкелуі мүмкін. Сіз баланың қалауынсыз табиғатынан тыс әрекет жасаттырсаңыз, оның алдымен өзіне, кейіннен сізге деген сенімін жоғалтасыз. Әдетте, тәрбиешілер мен мұғалімдердің көпшілігінің бүлдіршіндерге астамси қарап, оларды өз ырқына өктемдікпен бағындырып, білім мен тәрбие беруді балаға артық жасаған жақсылығындай көріп, оның қайтарымын дәметіп, міндетситіні  өкінішті. Ал нағыз тәрбие шектеусіз, ешқандай есепсіз, қайтарымсыз, өзара табиғи түсіністікте, риясыз берілуі керек. Міне, ана тәрбиесінің артықшылығы осында. Мәселен, ата-аналар өз баласына сөйлеуді үйретсе – ақын-жазушы, ән тыңдатса – әнші-күйші, санауды үйретсе – математик дайындап жүрмін деп ойламайды ғой. Олар бұны балама жақсылық жасап жүрмін деп те санамайды, оның қайтарымы туралы ойламайды да. Балаға деген риясыз сүйіспеншілік, еркіндік, мейірім мен ізгілік, өтеусіз, шынайы қамқорлық – уыз тәрбиенің ең басты шарттары болып табылады.

Ананың тілі, сезімі мен әдебі балаға білінбей беріледі және оның мінез-құлқы мен қабілеттерінің қалыптасуына барынша ықпал етеді. Былайша айтқанда, мұндай жанды қарым-қатынас тәрбие, білім берудің алғашқы бастау-бұлағы болып саналады. Баланы әртүрлі өмір дағдыларына баулу да – білімнің тәрбиемен астасқан әліппесі.

Тәрбиенің ең тамаша тәсілі деп баланың әлденені істеуге деген ынтасын ешқандай мәжбүрлеусіз мейіріммен оятуды айтуға болады. Яғни баланы жастайынан дамыту сәбидің ойындағысын тауып, ынталандыра білуіне тікелей тәуелді. Жақсы ата-аналар балаларын білімге зорлап үйретпеген, олар, ең алдымен, балаларының білімге деген ынтасын оятқан. Зорлықпен, қатігездікпен оқытқан білімнің нәтиже бермейтіндігін, біз ертедегі молдалардың оқыту тәсілінен де айқын көреміз.

Әдеттегі өкінішті жағдайдың бірі, аналардың өзім білемдікке салынатындығы. Мұндай келеңсіз жағдайдың жиі орын алатын себебі, ана баланың сәби кезінде онымен екеуара үнемі оқшау жағдайда болады. Олар бір-біріне әбден бауыр басып, бір-бірінсіз өмір сүре алмайтын сияқты көрінеді. Баласын бауырына жеке-дара басып, өз еркіне бағындыра түскен сайын анасының оған деген өктемдігі өрши түседі. Сөйтіп, өз баламды қалай бағып-қақсам да өзім білем, оның тағдыры менің қолымда деген өзімшіл менмендік ауыруы бас көтереді. Ондай дертке ұшыраған аналар балаға тек қана өктемдік жасап, жекірумен, «олай етпе, бұлай ет» деген тыйымдармен, ақылгөйсіген нәрсіз көпірме сөздермен тәрбие бере бастайды. Бұл – сәбидің табиғи ерекшелігімен, еркімен санаспау деген сөз. Сәби жастайынан ата-анасынан басқа да ортаның бар екендігін сезініп, еркіндікке ұмтылып өсуі тиіс. Ал еркінен айырылған бала өз бетінше ойлаудан, әрекет етуден, шығармашылықпен іс істеуден, қиялдаудан, армандаудан, алға ұмтылудан қалып, анасының айтқанына ғана құлақ асып, жасық, жігерсіз, ынжық, жағымпаз, қалыптан шықпайтын можантопай болып өседі.

Олай болмауы үшін ана өз-өзіне сын көзбен қарай білуі керек. Нәрестенің тағдыры үшін шын алаңдайтын болса, ең алдымен сәбиінің көзіне қарап, оның ішкі қалауын тани білуі тиіс, содан соң оның тәрбиесіне тек жалғыз өзі ғана емес, айналасындағы барлық мүмкіншілікті жұмылдыруы керек. Бала тәрбиесіне күйеуімен қоса, мүмкіндігіне қарай атасы мен әжесін де араластырып ақылдасып, кеңесіп отырғаны абзал. Тіпті көп жағдайда солардың көмегіне сүйеніп, баладан бір сәт қолын босатып, басқа тірлікке де араласып отырғаны артық болмайды. Бұл анаға да, балаға да пайдалы.

Бұл орайда,  тек өз ойыңдағыны ғана күйттеп, баланы үнемі өз ырқыңда ұстап, оған бала ғой деп шекеден қарап, үстемдік жасауды әдетке айналдырмас үшін, үнемі өз балаңның қас-қабағын бағып, соқыр сезімге емес, сергек ақыл-ойға жүгініп, қажет жерінде баладан да үйреніп, тәжірибе жинақтаудан жалықпау керек. Белгілі балалар жазушысы Б.Соқпақбаев кітаптарының аттарын «Біз де бала болғанбыз», «Балалық шаққа саяхат» деп тегін атамаған.  Ол жазушы көзімен балалар жан дүниесінің өзгеше картинасын жасайды. Балалар әдебиеті классиктерінің артықшылығы сонда олардың дүниеге балалар көзімен қарай алуында. Біз есейгенде өзіміздің балалығымызды ұмытамыз. Шындығына келгенде, балалар әлемін өте нашар білеміз немесе менмендікке салынып, оларды көзге ілмейміз. Ал тәрбиемен айналысатын адам, өз объектісінің қыры мен сырын жете білуі тиіс. Баламен бала болып араласқанда ғана олардың жан дүниесіне бойлай аласыз. Ақиқатына келсек, үлкендердің балалардан үйренері де өте көп. Демек, сіз сәбилі болған сәттен бастап, өз балалық шағыңызды есіңізге түсіргеніңіз артық болмайды. Бұл орайда балалық шағыңыздағы келеңсіз оқиғаларды емес, ата-анаңызбен болған ең жақсы оқиғаларды, жылы жағдайларды, өнегелі іс-әрекеттерді еске алғанның пайдасы зор. Сәби кезіңізде сүйіп ойнаған ойындарды, бірге өскен құрбы-құрдастарыңызбен табиғат аясында бірге өткізген бал дәурен шақтарды еске алудың да тәрбие ісінде жәрдемі болып жатады.

Бұл орайда, биология, медицина, философия, педагогика, психология сияқты ғылымдардың ашқан жаңалықтары да балалар әлемінен көп хабар береді. Әрине, ата-аналардың барлығы бұл ғылымдарды тегіс оқып-үйренсін деген ұғым тумайды, дегенмен, балалар әлемін жете танып, өз мінез-құлқы мен іс-әрекетін сергек бағалау үшін олардың басты ұстанымдарынан хабардар болғаны жөн. Сондай-ақ өз балаңның  мінез-құлқы мен сезімін де шынайы бағалай білуің шарт. Мұндай жағдайда ана үнемі тәрбие жұмысында жолбасшы болатын жаңалықтар ашып отырады.

(Жалғасы бар)

 

669 рет

көрсетілді

0

пікір

Біздің Telegram каналына жазылыңыз

алдымен сізді қызықтыратын барлық жаңалықтарды біліңіз

ПІКІР ҚАЛДЫРУ

Сіздің электронды пошта жарияланбайды. Қатарды міндетті түрде толтырыңыз *

ANA TILI №21

22 Сәуір, 2021

Жүктеу (PDF)

Редактор блогы

Қали Сәрсенбай

«Ана тілі» газетінің Бас редакторы